Кіріспе

Құрып кеткен сумкалылар туысы, сондықтан олар осыған ұқсас нәрсенің құрып кеткен туыстарына да қатысты деп есептеді, оның ішінде Дипротодонға да. Бұл басқа түрлер: D. annextans 1861 жылы ирланд палеонтологы Фредерик Маккой Виктория штатының Колак қаласының жанында табылған бірнеше тіс және ішінара жақ сүйегіне сүйене отырып сипаттады; атауы «аннектенс» сөзінің басу қатесі болуы мүмкін, ол «байланыстыру» немесе «қосу» деген мағынаны білдіреді, себебі ол бұл түрді Дипротодон мен Нототериумның белгілерін біріктіретін түр деп сипаттады; D. minor 1862 жылы Томас Хаксли ішінара тіс қанаты негізінде сипаттады.

Филогения

Дипротодон – Дипротодонтиа отрядының, Vombatiformes (вомбаттар мен коалалар) подрядының және Vombatomorphia (вомбаттар мен туыстастар) инфраотрядының қапшақты сүтқоректі жануары. Вомбатиформдардың әртүрлі топтарының бір-бірімен қалай байланысты екені белгісіз, себебі ең толық белгілі мүшелері – тірі немесе жойылған – ерекше түрде дамыған (соңғы ортақ ата-бабаларынан мүлдем өзгеше, жоғары мамандандырылған нысандар). Кейіннен екі топқа да жаңа түрлер қосылды; 1960 жылдары Плиоценге дейінгі алғашқы дипротодонтоидтар табылып, олардың бір-бірімен байланысын жақсырақ түсіндірді. Осыған байланысты 1967 жылы американдық палеонтолог Рубен А. Стиртон Дипротодонтоидтарды төрт қосалқы туысқа бөлді: Дипротодонтидтер (ішінде Дипротодон бар), Нототериидтер, Зигоматуриидтер және Палорхестиидтер. 1977 жылы австралиялық палеонтолог Майкл Арчер Nototheriinae-ді Diprotodontinae-мен бірыңғайлады, ал 1978 жылы Арчер мен австралиялық палеонтолог Алан Бартоломей Palorchestinae-ді Palorchestidae отбасы деңгейіне көтерді, Diprotodontoidea-ны Diprotodontidae және Palorchestidae отбасыларымен қалдырды; ал Diprotodontidae-ді Diprotodontinae және Zygomaturinae қосалқы отбасыларымен қалдырды. Төменде Дипротодонтоидтар тұқымдасының ағашы көрсетілген (1999 жылғы австралиялық палеонтологтар Карен Х. Блэк пен Брайан Макнесс бойынша). Дипротодон Австралияның барлық штаттарында табылған, бұл оны қазба жазбаларындағы ең кең таралған австралиялық мегафаунаға айналдырды. Дипротодонтидтер де, зигоматуридтер де шамамен 23 миллион жыл бұрын, Олигоценнің соңғы кезеңінен Миоценнің басына дейін, екі түрлі болды, бірақ осы кезеңдегі дипротодонтоидтардың отбасылық және қосалқы отбасылық жіктелуі талқыланады. Зигоматуридтермен салыстырғанда, дипротодонтидтер Миоцен кезінде сирек кездесетін, жалғыз анықталған туысы – Пирамиос. Бұл ашық орманның таралуымен сәйкес келеді. Бұл қалдықтар Плейстоценнің соңғы кезеңіндегі Дипротодоннан 8–17% - ға кіші, бірақ басқа жағынан ажыратуға болмайды. Олар Нельсон шығанағының материалдарын өлшемі мен уақыт айырмашылығына байланысты жаңа түрге жіктеудің орындылығына сенімді емес еді, сондықтан оларды D. ?optatum деп белгіледі. Ең көне тікелей даталанған Дипротодон қалдықтары Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Флоравиллдегі Бони Бит жерінен алынған; олар шамамен 340 000 жыл бұрын Орта плейстоцен кезінде U сериясы даталау және кварц пен ортоклаздың люминесценциялық даталау негізінде орналастырылған. Флоравилл тропикалық Солтүстік Австралиядағы орта плейстоценді анықталған жалғыз жер. Олар сондай-ақ, бас сүйегінен тию арқылы пайда болған стрессті жоюға көмектескен болуы мүмкін. Бас сүйегінің артқы бөлігі, қазіргі таңдағы көпшілік қапшақты жануарлардан айырмашылығы, 45 градусқа қарай алға қарай еңкейіп тұрады. Баяу жақтың негізі едәуір қалыңдаған. Омыртқаның екі сүйегі – бас сүйегі мен омыртқа бағанасын байланыстыратын екі сүйек жартылай дөңгелек, ал төменгі жартысы жоғарғысынан тар. Ішкі шекарасы, бұл омыртқа миының тамақтанатын үлкен тесігін құрайды, жұқа және жақсы анықталған. Тесіктің жоғарғы шеті доғалы емес, біршама жалпақ. Тесік кіреберіс жағына қарай кері қарай кеңейеді, әсіресе тік, және ол қысқа жүйке арнасын еске салады – бұл омыртқалық орталықтан өтіп, омыртқалық ми өтетін түтік, бұл тесіктен гөрі. Сагиттальді гребіз бас сүйегінің орта сызығы арқылы сопақша сүйектің жоғарғы жағынан – бас сүйегінің жоғарғы жағынан, көздер арасындағы аймаққа дейін созылады. Көз қуысы кішкентай және тік овалды пішінде. Мұрын сүйектері жоғары қарай біршама қисық, содан соң төмен қарай қисықтай бастайды, бұл сүйектерге S пішінді бейін береді. Көптеген қапшақты жануарлар сияқты мұрынның көп бөлігі сүйектен гөрі шеміршекten тұрады. Мұрын өте қозғалмалы болған. Бас сүйегінің сопақша сүйегінің шыңына дейін мұрын сүйектерінің ұшы біркелкі, мұрын сүйектерінің ұшы ең биік нүкте. Зығырмалық арка (жақ сүйегі) кенгурулардағыдай мықты және терең, бірақ коалалар мен вомбаттардың айырмашылығымен, сопақша сүйектен басталады.

Жақсылық

Кенгурулар мен вомбаттардағыдай, соңғы молярдың артында ауыздың төбесі мен жоғарғы жақ сүйегінің қосылысы арасында кеңістік бар, ол медиалдық птеригоидтық пластинкамен толтырылған. Бұл, жақты жабуға қатысқан медиалдық птеригоид бұлшық етінің бекітілу орны болған болуы керек. Көптеген шөбі жейтін жануарлар сияқты, жақты жабуға да жауапты масетер бұлшық еті, басым жақ бұлшық еті болған сияқты көрінеді. Үлкен уақытша бұлшық етінің салыстырмалы түрде дамығандығы, вомбаттардан айырмашылығы, жақтың бүйірге қарай қозғалу шектеулі екенін көрсетеді, яғни Дипротодон азықты ұнтақтауға қарағанда ұғуға көбірек бейімделген. Масетер бұлшығының бекітілуі алға қарай, орбиталардың алдына орналасқан, бұл кескіш тістерді жақсырақ бақылауға мүмкіндік берген. Дипротодонның азықтандыру стратегиясы вомбаттарға қарағанда кенгуруларға көбірек сәйкес келеді: күшті тік қысымнан кейін көлденең ұнтақтау қозғалысы жүреді. Басқа торсықты жануарлар сияқты, жамбас сүйегінің тармағы, бас сүйегіне жалғанатын бөлігі, ішке қарай бұрылады. Кондилоидтық процесс, жақты бас сүйегімен байланыстыратын бөлігі, коаланың процесіне ұқсас. Тармақ тік және тік боймен созылып, тістері орналасқан жамбас сүйегінің денесіне жақындаған сайын қалыңдайды. Жамбас сүйегі денесінің тереңдігі соңғы молярдан бірінші молярға дейін артады. Екі жарты жамбас сүйегін біріктіретін күшті жамбас симфизі үшінші молярдың алдыңғы жиегінен басталады; бұл, кенгурулардағыдай, жамбас сүйегінің екі жартысының тәуелсіз қозғалуына жол бермейді, олар осы қабілетті кескіш тістерді жақсырақ бақылау үшін пайдаланады. Кенгурулардағыдай, лофтардың мойны цементпен қапталған. Кенгурудан айырмашылығы, лофтардың арасында байланыстыратын тізбек жоқ. Бұл лофтардың шыңдары қалың эмаль қабатымен жабылған, ол негізге қарай жұқарады; пайдалану кезінде тозығып, дентин қабатын және оның астындағы остеодентинді ашып тастауы мүмкін. Басқа торсықты жануарлардың бірінші премоляры сияқты, Дипротодон мен вомбаттардың бірінші моляры - ауыстырылатын жалғыз тіс. D. optatum премолярлары тіпті бір жеке тұлғада да морфологиялық жағынан әртүрлі болды.

Омыртқалар

Дипротодонның мойын омыртқасы бес болды. Атлас, бірінші мойын (С1) – бақсық кондильдерін орналастыру үшін терең қуыстардың жұбы бар. Атластың диафофиздері – омыртқаның екі жағында жоғары қарай бұрышты проекция, салыстырмалы түрде қысқа және қалың, уомбат пен коалалардағыдай. Осының буынды беті (C2), басқа омыртқамен жалғасатын бөлігі, алдыңғы жағынан сәл қуыс, артқы жағынан жалпақ. Кенгурулардағыдай, осі омыртқасы төменгі үшбұрышты гипофизді, омыртқаның төменгі жағынан тік проекцияланып тұрады, және атласқа сәйкес келетін, пропорционалды ұзын одонтоид проекциясын қамтиды, бірақ жүйке омыртқасы, омыртқаның жоғарғы жағынан тік проекцияланатын бөлігі, көбірек алға қарай бағытталған. Қалған мойын омыртқаларында гипофиз жоқ. Кенгурулардағыдай, C3 және C4 омыртқаларының жүйке омыртқасы қысқарақ және қысыңқы, алдыңғы және артқы жағында төменгі қырмен сүйеніп тұрады. С5 жүйке омыртқасы тар, бірақ қалың, күштірек, бірақ қысқарақ қырлармен бекітілген. Дипротодонның 13 арқа омыртқасы және 14 жұп қабырғасы болған. Көптеген басқа сүтқоректілер сияқты, арқа омыртқалары бастапқыда ені тарылып, содан кейін бел омыртқаларына қосылғанға дейін кеңейеді. Ерекшелігі, алдыңғы арқа омыртқалары мойын омыртқаларының қысқа пропорциясына сәйкес келеді, ал буынды беті жалпақ. Серияның басында жүйке омыртқасы кең және алға қарай бұрышталған, алдыңғы және артқы жағында төменгі қырмен сүйеніп тұрады. Кейінгі мысалдарда жүйке омыртқасы артқа қарай бұрылып, екіге бөлінеді (қосқа айырылады). Сүтқоректілер арасында жүйке омыртқасының екіге бөлінуі тек піл мен адамда ғана, сонымен қатар тек бірнеше мойын омыртқаларында кездеседі, ал арқа омыртқаларында емес. Вомбат пен кенгурумен салыстырғанда, нейроарка пропорционалды түрде биік. Пілдердегідей, эпифизиалдық пластиналар (өсу пластиналары) және жүйке омыртқасына бекітілген нейроарка, омыртқа дененің қатысты өте қатты – жануардың үлкен салмағын көтеруге мүмкіндік берді. Көптеген қапшықты сүтқоректілер сияқты, Дипротодонның да алты бел омыртқасы болған. Олар пропорционалды биік нейроарканы сақтайды, бірақ диапофиздерді емес, бірақ L1 арқа омыртқасында болатын диапофиз орнында кішкентай шығыңқылықты сақтай алады; бұл кенгурулар мен басқа сүтқоректілерде құжатталған. Әрбір омыртқаның ұзындығы тізбек бойына ұзарады, сондықтан бел тізбегі төмен қарай иілген болуы мүмкін. Дипротодонның, басқа бауқұйрықтылар сияқты, екі сакральді омыртқасы болды. Осы екі омыртқаның негізі бірімен бірі омыртқаланған (қосылған).

Қалқалар

Скапуланың (қамшық) жалпы пропорциялары бауырсақ және плаценталық сүтқоректілерге қарағанда монотремалар, құстар, бауырымен жорғалаушылар және балықтар сияқты негізгі омыртқалы жануарлармен көбірек сәйкес келеді. Ол үшбұрышты және пропорционалды түрде тар, бірақ үшбұрышты скапуласы бар көптеген сүтқоректілерден айырмашылығы, қол скапуланың жоғарғы бөлігіне бекітіледі және омыртқа асты қуысы (скапула омыртқасының астындағы қуыс) қол буынына қарай кеңейеді, кішіреймейді. Қолды жалғастыратын гленоид қуысы көптеген сүтқоректілердегідей сопақ пішіндес. Басқа сумкалылардан өзгеше, жамбас, жамбас қанаттарының кең бөліктері ламелформалы (қысқа және кең, иляк қуысының орнына тегіс беткейлі). Ламелформалы илия тек пілдерде, жалқауларда және маймылдарда кездеседі, бірақ бұл топтардың барлығында сакральды омыртқалар тізбегі әлдеқайда ұзын, ал сумкалылар екі сакральды омыртқамен ғана шектелген. Илия мықты бұлшықеттерге бекітілген, олар пілдегідей бағытталған және қолданылған болуы мүмкін. Сакроилиялық буын, жамбас пен омыртқаның байланысқан жері, илияның ұзын осіне қатысты 35 градус бұрышта орналасқан. Жамбас қуысының бөлігін құрайтын ишиальды сүйектер қалың және соқпаққа қарай дөңгелек, бірақ кенгурулардағыдай емес, соқпаққа қарай тарлып, шашырайды. Олар омыртқаға жалғанбаған. Жамбас қуысының өзі жақсы дөңгелектелген және жарты шар тәрізді.

Ұзын сүйектер

Көптеген қапшықты жануарлардан айырмашылығы, Дипротодонның жамбас сүйегі S пішіндес емес, көбінесе түзу болып келеді, ал шынтақ буынындағы жамбас сүйегінің трохлеясы тесілмеген. Бұлшықет тіркелістеріне арналған тіректер нашар дамыған, бұл күшті алдыңғы аяқтардың есебінен толықтырылған сияқты. Сол сияқты, радиус және күрек сүйектері (алдыңғы аяқ сүйектері) қосылатын кондильдер дөңгелек пішінін сақтайды және шамамен бірдей мөлшерде болады, бұл кенгурудың аяғындағы жамбас сүйегі мен тібік сүйегі және фибула арасындағы кондильдерді еске салады. Пілдер сияқты, Дипротодонның жамбас сүйегі де түзу және бастан құйрыққа қарай (антеропостериорлы) қысылған. Жамбас сүйегінің қабырғалары едәуір қалыңдаған, сүйек миы орналасқан ми қуысын күшті қысымға ұшыратады. Проксимальді ұшы (жамбас буынына жақын бөлігі) ерекше ұзын, кең және терең. Жамбас сүйегінің басы үлкен трохантерден қашыққа шығып тұрады. Кенгурулардағыдай, үлкен трохантер екі бөлікке бөлінген. Жамбас мойнының диаметрі жамбас басымен шамамен бірдей. Кенгурулардағыдай, фибулаға арналған кондиль ойылып алынған, бірақ тібікке арналған кондиль жақсы дөңгелек және жарты шар тәрізді. Көптеген басқа қапшықты жануарлар сияқты, тібік сүйегі бұрылысқан және тібік сүйегінің бұлғамасы (тобықтағы) кішірейген.

Қаптар

Дипротодонның әр аяғында бес саусақ бар. Басқа плантиградты жануарлар сияқты, аяқтары жерге жататындықтан, білегі мен тобық буындарының қимылы шектеулі болған. Үлкен пішінді сүйек шыбық сүйектің буын бетінің жартысын құрайды. Алдыңғы аяқтың бесінші саусағы ең ірісі. Артқы аяқтардың саусақтары тобықтан 130 градусқа бұрылып ішке қарай қараған. Екінші және үшінші метатарсал сүйектері (метатарсал сүйектері саусақтарды тобыққа қосады) айтарлықтай кішірейген, бұл осы саусақтардың барлық қазіргі дипротодонттар сияқты синдактилияға (біріккен) ұшыраған болуы мүмкін. Бірінші, төртінші және бесінші саусақтар үлкейтілген. Саусақтардың барлығы дерлік бірдей ұзындықта, тек бесіншісі айқын қалың.

Өлшемі

Дипротодон – кез келген уақытта өмір сүрген ең ірі торсықты жануар. Зерттеушілер қазба түрлерінің дене массасының болжамды теңдеулерін құрастырғанда, еңбек көптеген жағдайда marsupials емес, eutherian сүтқоректілеріне бағытталған. 2003 жылы австралиялық палеонтолог Стивен Вроу және оның әріптестері Мюррейдің бағалауынан гөрі дене массасына көбірек күрделі көзқарас ұсынды. Олар 18 төрт аяқты бауқұйрықты және 32 плаценталы жануардың дене массасына қатысты жамбас және иық сүйектерінің ең кішкентай шеңбері арасындағы регрессияны жасады, содан кейін 17 Дипротодонның ұзын сүйектерін болжау моделіне енгізді. Нәтижелер орташа есеппен құрады, бірақ Вроу тірі әріптестерінен әлдеқайда ауыр болған жойылған жануарлардың салмағын анықтау қиын екенін айтты. Салыстыру үшін, олар зерттеуде қолданған американдық бизонның салмағы және бегемоттың салмағы болды. Көміртегі изотоптарын талдау Дипротодонның әртүрлі тағамдармен қоректенгенін, ал кенгурулар сияқты, C3 – жақсы суарылған ағаштар, бұталар және шөптер, сондай-ақ C4 – құрғақ шөптерді тұтынғанын көрсетті. Кюдди-Спрингс орнындағы SU6 (шамамен 45 000 жылдық) және SU9 (350 000–570 000 жылдық) бірліктерінен қазылған Дипротодонның көміртегі изотоптарын талдау, Австралия климаты құрғаған сайын Дипротодонның маусымдық диетасы біршама өзгергенін көрсетті, бірақ бұл өзгеріс айқын болған жоқ. Ал қазіргі кенгурулар мен вомбаттардың диеталық қағидалары өзгеріп, олар тиісінше C3 және C4 өсімдіктеріне маманданған. Каллабона көлінен табылған 53 000 жыл бұрынғы бір жеке тұлғаның толыққанды қорытылмаған ішектері оның соңғы тамағы жас жапырақтардан, сабақтардан және бұтақтардан тұрғанын көрсетті. Дипротодонның молярлары қарапайым билиофодонт пішінге ие. Кенгурулар билиофодонт тістерін жұмсақ, азы талшықты өсімдіктерді шабу үшін, сондай-ақ шөпті жаю үшін пайдаланады. Көбінесе шөппен қоректенетін кенгуруларда шөптің абразивтілігіне төтеп беруге арналған арнайы молярлар бар, бірақ Дипротодон мұндай бейімделуді көрсетпейді, ол аралас диетамен қоректенген болуы мүмкін. Ол валлабилер сияқты тік қиыршаудан басталып, содан кейін көлденең ұнтақтаудан бұрын қиыршаудан бастаған болуы мүмкін, ал вомбаттар тек көлденең ұнтақтайды. Көптеген ірі тік аяқты сүтқоректілерге (қақақты сүтқоректілерге) ұқсас, Дипротодонның жауындары ұнтақтау үшін емес, ұнтақтау үшін жақсырақ бейімделген, бұл оған өсімдіктерді жаппай өңдеуге мүмкіндік берген. Бұл шамадан тыс бағалау болғанымен, бұл үлгі адамдар мен мегафаунаның тікелей өзара әрекеттескендігі туралы ең көп цитаталанған дәлелдердің бірі болды. 2020 жылы австралиялық палеоантрополог Мишель Лэнглидің қайта талдауында гравердің тиісінше жолбарыс құлы екені анықталды. 2016 жылы австралиялық археолог Джайлс Хамм және оның әріптестері Варратий тас паналағында жас Дипротодонның оң жақ сүйегінің бөлігін тапты. Онда хищниктердің зақымдары жоқ, ал тас паналағы тік беткейде орналасқандықтан Дипротодонның оған өрлеуі екіталай, сондықтан олар сүйекті осы жерге әкелгенге адам жауапты деп мәлімдеді.

Мифология

[[File:Bunyip 1890 (кесілген). jpg|left|thumb|Дипротодон жаңа ғана табылғаннан кейін буниппен байланыстырылды (жоғарыда Дж. Макфарлейн салған, 1890). Егер плейстоцен мегафаунасы кейбір абориген мифологиясының негізі болса, онда осы әңгімелер аңдар тірі кезде болғанда немесе олардың жойылғаннан соң көп уақыттан кейін табылған қазба қалдықтарына байланысты айтылғандығы белгісіз.

Тау-кен өнерінің бейнелері

Австралияның аборигендері үңгірлерді түрлі жануарлардың суреттерімен және бейнелерімен әсемдеген, бірақ бейнеленген жандардың кім екені көбінесе белгісіз. 1907 жылы австралиялық антрополог Герберт Базедоу Оңтүстік Австралиядағы Юнта-Спрингс және Уилкиндиннада іздері салынған петроглифтерді тапты, ол оларды Дипротодонға жатқызды. 1988 жылы австралиялық тарихшы Перси Трезиз Австралиялық тас өнерін зерттеу қауымдастығының бірінші құрылтайында Дипротодонның Квинкан бейнесі деп санайтын суретті ұсынды. Алайда, екі талаптың да кемшіліктері бар, себебі суреттерде Дипротодон туралы белгілі мәліметтерге қайшы келетін бірнеше ерекшеліктер бар. Ерте еуропалық заманауи адамдардың жарасымды суреттерінен айырмашылығы, оларды түрлі жануарлар ретінде анықтау оңай, ал аборигендердің суреттері әлдеқайда стильді және сырттан келген адам үшін көбінесе түсіндіруге келмейді. Аборигендердің суреттерінің сюжеттері нақты дене емес, Арманның мифологиялық жаратылыстары болуы мүмкін.