Кіріспе

Амблипода – жойылып кеткен, шөппен қоректенетін сүтқоректілер тобын біріктіретін таксономиялық гипотеза еді. Бұлар алғашқы тұяқты сүтқоректілердің бір тармағы деп есептелді, бірақ кейіннен олардың полифилетикалық топ екендігі анықталды.

Сипаттамалары

Амблиподалар өздерінің қысқа және жуан аяқтарынан аталған, олардың әрқайсысында бес саусағы болған және олар зор, бағана тәрізді мүшелерді ұстаған. Ми қуысы дене массасымен салыстырғанда өте кішкентай және маңызсыз болды, ол ең ірі қарақұйрықтардың салмағымен шамалас еді. Бұл жануарлар – дене көлемінің айтарлықтай ұлғаюымен қатар, соңғыларының барлық ескіше белгілерін сақтап қалған кішкентай ата-баба тұяқтылардың ұрпақтары. Амблиподалар палеоцен және эоцен кезеңдерінде Солтүстік Америкада, Азияда (әсіресе Моңғолияда) және Еуропада таралған. Жанама тістері қысқа тәжді (брахиодонт) болды, түйіршіктері көлденең қырларға немесе қиылысқан қырларға (лофодонт типі) көбінесе толыққанды біріккен, ал тістердің жалпы саны бір жағдайда 44-ке тең болса, екінші жағдайда одан аз болды. Мойын омыртқалары дерлік жазық беттерде бірігеді, жамбас сүйегінің төменгі ұшында тесік болмады, ал жамбас сүйегінің үшінші трохантері де болмауы мүмкін. Алдыңғы аяқтағы карпальдық (саусақ) сүйектерінің жоғарғы және төменгі қатарлары бірін-бірі қиыстырмады, бірақ артқы аяқта астрагал кубоидты жапқан, ал фибула (бүйір сүйегі), тібік сүйегінен (алдыңғы аяқтағы радиус сияқты) толығымен ерекшеленеді, астрагалмен және кальканмен байланысқан.

Амблипод түрлері

Ең жалпыланған түрі – Еуропа мен Солтүстік Американың төменгі эоцен кезеңіне жататын Coryphodontidae тұқымдасына кіретін Coryphodon болды, оның 44 тісі және ұзын бас сүйегінде мүйіз тәрізді өскіндер болмады, ал фемурде үшінші трохантер болды. Көмекей тістері біршама созылған, әр жақта қысқа үзіліс болды, ал жақ тістері шырынды тамаққа бейімделген. Кейбір жағдайларда денесінің ұзындығы шамамен алты футқа жетті. Солтүстік Американың орта эоцен формацияларында Uintatherium (немесе Dinoceras) кездесті, ол Uintatheriidae тұқымдасын бейнелейді. Uintatheres – ұзын, тар бас сүйектері бар алып жаратылыстар, олардың созылған беттік бөлігі үш жұп сүйекті мүйіз негіздерін алып жүрді, бұл мүйіздер тіршілік кезеңінде қысқа мүйіздермен жабылған болуы мүмкін, артқы жұп ең ірісі болды. Тіс формуласы: i. 0/3, c. 1/1, p. 3/3·4, m. 3/3, жоғарғы көмекей тістері қылыш тәрізді қару болды және төменгі жақ сүйегінің әр жағында төмен қарайтын қорғаныш жиегімен қорғалды. Солтүстік Американың базальдық эоценінде Amblypoda өте примитивті, бес саусақты, Periptychus және Pantolambda сияқты кішкентай тұяқты жануарлармен ұсынылды, олардың әрқайсысы бір тұқымды бейнелейді. Әрқайсысында 44 тістен тұратын толық тіс қатары дамыған, бірақ Periptychidae-де жоғарғы молярлар бунодонт және тритуберкуляр болса, Pantolambdidae-де олар селенодонт құрылымын қабылдады. Скелетте креодонт белгілері байқалды.