Кіріспе

Бұл бетте Канадаға 21 ғасырдан бұрын әсер еткен торнадолар мен торнадолар тізімі келтірілген. Орташа алғанда, Канадада жыл сайын 80 расталған және расталмаған торнадолар бар, олардың көпшілігі Канаданың оңтүстік далаларында, Оңтүстіктегі Онтариода және оңтүстік Квебекте орын алады. Канада АҚШ-тан кейін жылына торондо саны бойынша екінші орында тұр. Ең көп таралған типтер F0-ден F2-ге дейін зақымдану деңгейі бойынша және әдетте астық қоймаларына, ағаш қоршауларға, шатырдың шенін, шатырларды, ағаш бұтақтарын және құлаған электр желілерін зақымдауға әкеледі. Канададағы торнадолардың 5% -дан азы F3 немесе одан жоғары қарқындылықпен бағаланады, онда желдің жылдамдығы 2013 жылдың 1 сәуірінен бұрын Канадада Fujita шкаласы аздап өзгертілген, ал сол күннен бастап Enhanced Fujita шкаласы, тағы да аздап өзгертілген, ғимараттар мен өсімдіктерге келтірілген залалға байланысты торнадо қарқындылығын бағалау үшін қолданыла бастады. Жыл сайын Канаданың даласында орта есеппен 43 торнадо, ал Онтарио мен Квебек провинцияларында 17 торнадо болады. Нью-Брансуик пен Британдық Колумбияның ішкі аймағы да торнадо аймақтары болып табылады. Барлық басқа провинциялар мен аумақтарда торнадо қаупі аз. Канададағы ең жоғары маусым жаз айларында (маусымнан тамызға дейін), соқтығысқан ауа массалары солтүстікке қарай қозғалған кезде, АҚШ-тың оңтүстік орталық жазықтарындағы көктем мезгіліне қарама-қарсы, бірақ Канадада торнадолар көктемде, күзде және өте сирек қыс мезгілінде орын алған. Торнадолардың санының соңғы жылдары өсуі туралы хабарлар, торнадолардың нақты өсуінен гөрі, азаматтар мен БАҚ-тың көбірек хабарлауын көрсетеді (бірақ кейбір табиғи өсуі жоққа шығарылмаған), сонымен қатар жақсы анықтау технологиясы, яғни Доплер ауа райы радары мен спутниктік суреттер. Бұл өсімді басқа да факторлар, мысалы, аз халықты мекендейтін аймақтарда (әсіресе Канаданың шалғай аймақтарында және Солтүстік Онтариода), жақсы оқытылған бақылаушылар және азаматтардың цифрлық жазу құрылғыларын пайдалануының артуы сияқты фактіден кейін әуе және жер зақымдануларын бағалаудың жақсаруымен байланыстыруға болады. Канадада торнадолар ұлттық ауа райы агенттігі, Экология Канада (EC) бақылайтын қоғамдық ескерту жүйесіне жеткілікті қауіп төндіреді. Канаданың халық тығыздығы төмен және суық климатқа байланысты тұрғын үй құрылысы күшейгендіктен, Канаданың торнадолары тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ-тағы торнадоларға қарағанда аз өлімге әкелген. 1912 жылы 30 маусымда Канада тарихындағы ең қасіретке ұшыраған торнадо - Реджина циклоны 28 адамды өлтіріп, 300-ін жарақаттады. Қалалардағы орталықтар да қатты торнадо қаупіне төтеп бере алмайды. Он екі орта және ірі Канада қалаларына үлкен күшке ие торнадолар (F3 немесе одан жоғары) соқты. Олар үлкен көлемде залал келтіріп, өлім-жітімге әкелді: Торонто (1868); Регина (1912); Виндзор (1946 және 1974); Сарния (1953); ЛаСалле (1956); Судбери (1970); Вудсток (1979); Ллойдминстер (1983); Барри (1985); Эдмонтон (1987); Аилмер (1994); және Оттава Гатино (1888 және 2018). Барлық шығындар Канада долларында көрсетілген.

1980 жыл

6 сәуірде Манитоба штатының Альтона қаласының маңында, Виннипегтің оңтүстік-батысында, F0 торнадосы жерге қонды. 5 мамыр күні Онтарионың Стратфорд қаласының солтүстігінде F1 торнадоның пайда болғаны расталды, ол ұзақ уақыт бойы зақымдану жолын қалдырды. 30 сәуірде Саскатундан солтүстік-шығысқа қарай Саскачеван штатының Кудворт қаласында F0 торнадоның пайда болғаны расталды. Сонымен қатар, Викингтен солтүстікке қарай F2 торнадо соғылды, ал Лакомбтен солтүстік-шығысқа қарай және Кинселлаға жақын жерде екі F1 торнадо расталды. Уолпол аралында F2 торнадо болды, ол бір адамды жарақаттады. Ол жердегі ауа райының әсерінен 1 миллион канаддық доллар шығын болды.

1984 жыл

27 сәуірде Альберта штатының Нью-Сарепта қаласының маңында F2 торнадосы жерге қонды. 12 мамырда Саскачеванның Уайтвуд қаласына жақын жерде F1 торнадо болды. 20 мамыр күні қысқа уақытқа созылып кеткен F0 торнадо Альберта штатының Спрайс-Гроув қаласының оңтүстік шетінде орын алды. 18 маусымда шығыс Онтариода, Вестпорт қаласына жақын жерде торнадо болды. Ол шағын ғимараттарға қатты зақым келтірді. 22 маусымда Манитоба штатының Уоррен қаласында F2 торнадо соқты. Ол жерде 31,7 км (19,7 миль) болды. Жақын жерде тағы бір F1 жарылысы болды. Көптеген үйлер қираған, үйлер толығымен қираған. 38 адам ұшып бара жатқан қалдықтардан жарақат алды. 14 тамызда F1 торнадо Торонтоның солтүстік бөлігін соққыға жығып, миллиондаған залал келтірді. 4 қазанда Уиттлиде (Онтарио) әлсіз торнадо болды.

1986 жыл

1 маусымда Саскатун қаласында үш торнадо орын алды. Торнадоның ресми бағасы берілмеген, бірақ кейбір зақымдар F3 күшті желге ие болды. Үйлердің төбелері құлап, қоймасы қираған. Ешкім зардап шекпеді, ал шығынның құны 1 миллион доллардан асады. 16 маусымда қатты дауылдар Брейди көлінен Онтарионың Мейнут қаласына дейін барған F3 торнадоны тудырды. Сондай-ақ, тағы екі торнадо туралы хабарланды. 16 маусымда Квебектің Гаро көлінің маңында F3 торнадоның пайда болғаны расталды. Ол жазғы шалаларды қатты зақымдап, жүк көлігін аударып жіберді. Шығыс жағында тағы екі торнадо болған. Бұл күннің басында Онтариоға әсер еткен ауа райының әсерінен болды. Үшінші торнадо, F2, Провост қаласының маңынан өтіп, 100 000 доллар шығын келтірді. 25 маусымда Альберта штатының Уэйнрайт қаласының оңтүстік-шығысында F1 торнадо орын алды. 9 шілдеде үш торнадо қысқа уақытқа Орталық Альбертаға сілкініп қалды. Екі адам Пенхолд маңында, біреуі Сильван көлінің оңтүстігінде табылды. 13 шілдеде Альберта штатының Кокрейн қаласының солтүстік-шығыс шекарасына F0 торнадо соғылды. 8 маусымда Форт-Кулонж қаласына жақын жерде F1 торнадоның пайда болғаны расталды, ол аздап зақым келтірді. 22 шілдеде Онтариодағы Фум көлінде F1 торнадоның пайда болғаны расталды. Бұл сол жылы Онтариода болған жалғыз торнадо болды. 25 маусымда Альбертада сегіз торнадоның пайда болғаны расталды. Ең күштісі Мило маңындағы F2 болды. Алты F1 Springbank, Ghost Pine Creek, Esther, Bow Island, Jalna және Lacombe қалаларына жақын жерге қонды. F0 ұшағы да Эквиллдің маңында қонды.

1988 жыл

1 мамыр күні Британдық Колумбияның Ванкувер қаласының шығысында әлсіз, расталмаған торнадо болды. 5 маусымда Альбертаның айналасында сегіз торнадо жер сілкініп, провинцияны дауыл басты. Екі F0-ы Мундареден оңтүстікке және Елквотерден оңтүстік-шығысқа қарай қонды. Бес F1 Окотокстан шығысқа, Тофилдтен солтүстікке, Олдс пен Дидсберидің арасында, Райлиден оңтүстікке және Клайвтен оңтүстікке расталды. Бүгін таңертеңгі F2 қатты дауыл да Седл-Лейк қорығының маңында соқты. 10 маусымда Альберта штатының Вермильон қаласының солтүстігінде F1 торнадо орын алды. 29 маусымда Альберта штатының Кардстон қаласының шығысында F2 торнадо соқты. 2 тамызда Альберта штатының Пьюен-Лейк қаласының солтүстік-шығысында F1 торнадосы орын алды. 14 тамызда Нью-Брансуик провинциясына үш торнадо соқты. Бірде Карлайл қаласына соққы тиіп, ағаштар түсіп, қора қираған. Қорада сақталған 24 шыны терезелердің 22-сі зақымдалмаған. 16 қарашада Квебек штатының Мон-Сен-Иларе қаласында F2 торнадо 2 миллион долларлық залал келтірді. Бұл торнадо 1989 жылдың қарашасында болған торнадоның бір бөлігі болды.

1990 жыл

28 маусымда үлкен торнадо Саскатунның оңтүстігіне, Саскачеванға соқты. 28 тамыз Оңтүстік Онтариоға 1990 жылғы Плейнфилд торнадосымен байланысты үш торнадо соқты. Ең күштісі F3 болды, ол Порт Стэнли ауданына жақын жерде соқтығысып, Фромдағы 10 үйді және Сент-Томас пен Делавэрдің маңында бірнеше жылқыны өлтіріп, қораларды қиратты. Сондай-ақ, Лондонға жақын жердегі Комока қаласында F2 торнадо соғылып, шіркеу қираған. F1 торнадо Ньютонвиллдің солтүстігіндегі Кендал деген шағын қалаға жақын жерге құлады. Тек алты адам ғана жеңіл жарақат алған.

1991 жыл

27 наурызда, онтариодағы Сарнияда, маусымның басында болған торнадо 25 миллион доллардан астам шығынға әкелді. 23 маусымда Альберта штатының Кардстон қаласының солтүстігінде F0 торнадосы соқты. 28 шілдеде Эдмонтон қаласында қысқа уақытқа созылып кеткен F0 торнадо болды. Ол суға батқанға дейін Солтүстік Саскачеван өзенінен өтті.

1992 жыл

22 маусымда оңтүстік Манитобада торнадолар болды, оның ішінде Винклер маңында екі F1 және Сент-Клодта F0 болды. Өткен күні де аймақта ауа райы бұзылғаны белгілі болды. 8 тамызда Манитоба штатының Делорейн қаласының солтүстігінде F1 торнадо соқты. 22 маусымда Манитобаға үш әлсіз торнадо сілкініп қалды. Екі F0-ы Манитоба штатының Гладстон қаласының маңында, ал F1-і Шелл өзенінің батысында жерге қонды. 9 шілдеде F1 торнадо Онтарионың Батыс Ниписсинг қаласында жерге түсіп, шығысқа қарай 15 км (9,3 миль) жол жүрді. Бастапқыда F2 деп бағаланған бұл торнадоның рейтингісі зерттеу топтары қираған үйлердің ағаштан жасалған үйлер емес, жылжымалы үйлер екенін анықтағаннан кейін төмендетілді. 29 шілдеде Орталық Альбертада үш торнадо пайда болған бірқатар қатты найзағайлар болды. Олардың ішіндегі ең күштісі Эдмонтонның шығысында Холденде болған F3 болды. Ф0 типті торнадо Фалуньге жақын жерде, Пьюжон көлінің шығысында, ал Ф1 типті торнадо Ла-Ла-Биш көлінің солтүстік-шығысында тіркелген. 1 тамызда солтүстік-батысқа қарай Саулт-Сте. Мари, Онтарио.

1994 жыл

14 маусымда F2 торнадосы Онтариодағы Калипер көлінде ағаштарды және гидрополярларды түбегейлі құлатты. 30 маусымда Кенораның оңтүстік-шығысында (Онтарио) F2 торнадо соқты. 9 шілдеде Квебектің Сент-Шарльз-сюр-Ришелье қаласында F2 жарылып, бір адам қаза тапты. Тағы үш адам жарақат алып, оншамадай үй зақымдалды. 10 шілдеде Манитоба штатының Биртл қаласында F4 торнадо 29,4 км арақашықтықта болды. Торнадо бірнеше ферма үйлерін және қораларды қиратып, 2 адамды жарақаттады. 4 тамызда Квебектің Оттава қаласынан өзеннің арғы жағында орналасқан Аилмер қаласында F3 торнадосы жерге түсіп, 15 адам зардап шекті. Торнадоның жолы ұзақ болды және қаланың ортасындағы тұрғын үйлерге үлкен залал келтірді, соның ішінде үйлер қиратылды. Бұған дейін екінші торнадо Оттава өзенінің арғы жағында Карп қаласында орын алған болатын. Квебекте Лорел мен Роудонға жақын жерде басқа торнадолар да соқты. 27 тамызда Манитоба штатының Turtle Mountain маңындағы ауыл шаруашылығы жерлеріне F4 торнадосы соқты. Әсіресе, Мейфэр хуттер колониясында апат көрінді, ал шығын 1 миллион доллардан асып кетті. Жарақат алғандар мен өлгендер болған жоқ.

1995 жыл

20 маусымда Манитобада жеті сағат бойы найзағайлар күркіреп, ағаштар мен электр желілерін ұрып тастаған жел соқты. Дауылдан әлсіз торнадо пайда болды. 15 шілдеде үлкен прогрестік derecho найзағайлы дауыл түнде Ұлы көлдер мен Жаңа Англияның орталық бөлігінде қатты жел соқты. Сонымен қатар, онда кем дегенде алты торнадо болды, олардың көпшілігі Каварта көлдерінің солтүстігінде немесе солтүстігінде орналасқан. Ең күштісі - Бриджгенорт қаласындағы жағажайды қиратып, Чемонг көлінде үй қайығын аударған F2 торнадо болды. Бриджгенорт қаласында бір адам қаза тапты. 15 шілдеде Онтарионың Солт-Сен-Мари қаласының батысына F3 торнадо соғылды. Торнадо Пойнт-де-Шен лагеріне жақын жерге құлап, орманды аймақ арқылы өтіп, жолындағы барлық ағаштарды құлатты. Бұдан кейін торнадо 3 маусымдық лагерьді қиратты, оның екеуі толығымен қиратылды. Үш үй қатты зақымдалды, бір үйдің екінші қабаты бір бөлігін жыртып алды. Сондай-ақ, торнадо бір үйдің төбесін толығымен алып тастаған, ал басқа үйдің төбесін алып тастап, сыртқы қабырғасын қиратып тастаған. 26 шілдеде Фредериктонда (Нью-Брансуик) болған торнадо үкіметтік ғимараттың шатырын алып тастады және теннис алаңына зақым келтірді. 14 тамызда Барридің (Онтарио) маңында торнадо соқты. 29 тамыз бірнеше фермалар бұрқасын кезінде бірнеше минутқа созылған торнадо әсер етті Спринг-Вэлли, Саскачеван, жақын Моус-Джоу.

1996 жыл

20 сәуірде Грей, Веллингтон және Дафферен округтерінде бірнеше торнадо болды. Екі F3 класты торнадо Грей округінде (Уильямсфорд), Веллингтон округінде және Дафферен округінде орын алды. Екі торнадодан мүлкіне елеулі залал келтірілді; тоғыз адам жарақат алды. Бұл торнадолар 1996 жылдың сәуірінде болған үлкен торнадолар тізбегінің бір бөлігі болды. 20 мамыр күні қатты найзағай Ниагара аймағындағы Онтарио штатының Торольд қаласында театрдың төрт экранының бірін зақымдады. Бір қызығы, бұл көлік сол күні кешке "Твистер" фильмін көрсетуді жоспарлап отырды. Куәгерлер кішкентай түтік бұлтты көргенін айтады, бірақ нақты дәлелдер айқын емес. Бұл оқиға туралы бұрмаланған және асыра сілтеген ақпарат құралдары көп; көбісі бұрқасын экранға Twister көрсетіліп жатқан кезде ұшып түскенін мәлімдеді. Шалқынды күн батпай тұрып орын алды. Алайда, сол күні кешке Стони-Крикке шағын торнадо соқты. 4 шілдеде Саскатун, Меймонт және Ослер, Саскачеван аудандарында шамамен тоғыз торнадо қонды. Меймонт ауданында F3 электр желілерін бұзатын зақымдану байқалды. Ослер ауданында үйлер мен мүліктерге залал келтірілді. Саскатун қаласында желдің соғатын күші қаланың шығыс бөлігіндегі көптеген ағаштар мен үйлерге зақым келтірді. Қаланың шығыс шетіндегі кинотеатр мен түнгі клубқа да қатты зақым келген; әрине, сол түні кинотеатрда көрсетілетін фильм "Твистер" болатын. 6 қыркүйек Ньюфаундленд штатындағы Тринити қаласында торнадо соғып, үйлер мен кеме жасау зауытын бүлдірді.

1997 жыл

24 маусым Ланц, Новая Шотландия, F0 торнадо жергілікті футбол алаңында шамамен сағат 16.45-те (АҚШ-ның UTC−03:00) жерге құлады. Бұл дауыл кезінде гольф добындай қатты бұрқасын жауды. 2 шілдеде Оңтүстік-Шығыс Мичиган торнадосы кезінде F1, F2 және F3 түріндегі торнадолар Онтариодағы Виндзорға және оның маңайына соқты. Толығырақ мақаланы қараңыз. 4 шілдеде Нью-Брансуиктегі Гранд-Фолс маңындағы жерді F2 торнадо соққылады. Бір ғимараттың шатыры құлап, шаруалардың егістіктері қираған. Осы дауылдар желісі Матапедияда (Нью-Брансуик / Квебек шекарасы) F2 торнадо түсірді, онда бірнеше астық қоймалары қираған.

1998 жыл

2 маусымда түстен кейін Оңтүстік Онтариоға соққан қатты ауа райының (derecho thunderstorm) кезінде F1 торнадо Holbrook-қа жақын жерде сағат 15:50 шамасында (EDT (UTC−04:00) түсіп, оңтүстік-шығысқа қарай Норичке қарай сапар шегіп, көптеген ғимараттарға, соның ішінде шіркеуге зақым келтірді. Сонымен қатар, Елмвейл мен Даннвилл қалаларында торнадо туралы хабарлар, сондай-ақ, бірнеше рет бұлт, бұршақ және қатты жел туралы хабарлар тарады. 10 шілдеде Шарльстонға, Нью-Брансуикке F2 торнадо келіп, зақым келтірді. Бір үйді лақтырып, толығымен қиратып тастады. Тұрғындар арасында жеңіл жарақаттар бар. 19 шілдеде әлсіз торнадо Камроуздан шығысқа қарай орналасқан Альберта штатындағы Дейзлендке соқты. Ол электр желілерін бұзып, айналадағы елді мекендерді электр қуатынан айырды. 11 тамызда Квебек қаласының маңындағы Сент-Эмильдің бір бөлігін шағын F1 торнадо басып өтті. Ол бір үйді аударып тастады және гараж электр бағанасына соқтығысқанда, бүкіл қаладағы электр қуаты өшірілді.

1999 жыл

8 мамыр күні Халл, Квебек қаласында болған торнадо 2 млн. долларлық залал келтіріп, ғимараттардың шатырларын жыртып тастады. Бұл 1999 жылы 3 және 8 мамыр аралығында Оклахома штатында болған торнадоның тууына себеп болған. Бұл Галл-Гатино ауданында бес жыл ішінде орын алған екінші үлкен торнадо болды. 18 мамыр күні Саскатунда (Саскачеван) үш торнадо батыс шекарасына жақын жерге құлады. Торнадомен байланысты суперклетка қаланы шаршы метрлік бұршақпен, шамамен 100 метрлік желмен және жарым сағаттық дауылдан жаңбырмен жауып тастады. 3 шілдеде Онтарионың Кимберли қаласының солтүстігінде F2 торнадосы қораларды қиратып, фермаларды зақымдап, жүздеген ағашты түбімен жұлып алды немесе сындырып тастады. 6 шілдеде Бои Франкс, Квебек аймағындағы торнадо 4000 адамды электр қуатысыз қалдырды және 200 адам Бертьервилл, Ямаска және Драммондвилл қалаларында уақытша баспанаға мұқтаж болды. Экология Канадасының деректері бойынша, оқиға кезінде бір адам қаза тапты. 9 мамыр күні Оңтүстік Онтариоға екі антициклондық торнадо келіп, аздап зақым келтірді. Біріншісі F0 бағасына ие болды және Амхерстбургтен солтүстікке қарай орын алды. Жол бойында бірнеше ағаш құлады. Екінші торнадо, F1 дәрежелі, Малден орталығына ұшып келді. Ол қойманың төбесін жыртып, жол бойындағы үлкен контейнерді құлатты. Бұл дауылда зардап шеккендер жоқ. 23 мамыр күні Онтарионың Аппин қаласының маңында F2 торнадосы жерге түсіп, шошқа қорасын зақымдап, бірнеше шошқаны өлтірді. Сонымен қатар бірнеше үй зақымдалып, су бағаналары сынған. Жарақат алғандар туралы хабар берілмеген. 22 маусымда Квебек штатының Квион қаласына жақын жерде F0 торнадоның пайда болғаны расталды. Үшінші торнадо, F1 деңгейі, Симко округінде, Мелдуф қаласына жақын жерде болды. Ол ағаштарды сындырып, тамырларын алып тастады және егіндіктерге аздап залал келтірді. Алюминий сарай қираған. 18 шілдеде Квебек штатының Сент-Жан-Кризостом қаласының маңында F0 торнадосы жерге құлады. 24 шілдеде оңтүстік Манитобада торнадоның шығуы кем дегенде 4 расталған торнадоға әкелді, оның ішінде үлкен торнадо 10 минут бойы, кешкі 6:10 мен 18:20 аралығында, Манитобаның Бранкилд қаласының батысында жерге тиді. Бранкилд торнадосы ештеңеге тигізбеді, нәтижесінде F0 рейтингісі бар. Басқа расталған торнадолар Манитобаның Елм-Крик қаласының солтүстігінде (сағат 4:22), Манитобаның Брукдейл қаласының солтүстігінде (сағат 5:19), Манитобаның Нипауа қаласының батысында (сағат 5:50) және Манитобаның Плум-Кули қаласының оңтүстігінде (сағат 6:08) орналасқан. 26 шілдеде Эдмонтонның батысында орналасқан Альберта штатының Уабамун қаласының маңында торнадо қысқа уақытқа тоқтап, аздап зақым келтірді. 1 тамызда Альберта штатының Викинг қаласында торнадо соқты. 6 тамызда Альберта штатының Эльнора қаласының маңында, Пайн көлінің оңтүстік-шығысында торнадо соғылды. Торнадо бірнеше апта бұрын Пайн-Лейкте болған торнадода қаза тапқандарды еске алу рәсіміне жиналған адамдар арасында орын алды. 9 тамызда Альберта штатының Сангудо қаласында торнадо болғандығы расталды. 9 тамызда F1 торнадо Тилбери, Онтарио қаласының маңында жерге құлап, қораны қиратып, екі фермаға қатты зақым келтірді. Жарақат алғандар туралы хабар берілмеген.