Кіріспе
Джон Бойнның 2006 жылғы романы "Жылтыр пижамадағы бала" - ирланд романшысы Джон Бойнның 2006 жылғы тарихи фантастикалық романы. Кітап сыншылардан екіге бөлінген жауап алды, оң пікірлер әңгімені тиімді моральдық әңгіме ретінде мақтады. Холокост зерттеушілері, тарихшылар және мемориалдық ұйымдар кітапты оның тарихи қателіктері үшін сынға алды, бұл Холокост туралы білім беру жұмыстарына зиян келтіруі мүмкін деп саналды. 2007 және 2008 жылдары ол Испанияда ең көп сатылған кітап болды және The New York Times бестселлер тізімінде бірінші орынға жетті. Кітап 2008 жылы бір атпен аталатын фильмге, 2017 жылы балетке және 2023 жылы "Жылқылы пижамадағы бала" атты операға бейімделді. Оның жалғасы "Барлық сынған жерлер" 2022 жылы жарық көрді.
The Boy in the Striped Pyjamas is a 2006 historical fiction novel by Irish novelist John Boyne. The book has received a divided response from critics, with positive reviews praising the story as an effective morality tale. Holocaust scholars, historians and memorial organizations have criticised the book for its historical inaccuracies, which have been deemed potentially damaging to Holocaust education efforts. In both 2007 and 2008, it was the best selling book of the year in Spain, and it reached number one on The New York Times Best Seller list. The book was adapted into a homonymous film in 2008, a ballet in 2017 and an opera entitled A Child in Striped Pyjamas in 2023. A sequel, All the Broken Places, was published in 2022.
Өмірбаян
Джон Бойн өзінің романының тұжырымдамасын "арқанмен бекітілген қоршаудың екі жағында отырған, бір-бірінің айнасы болған екі жігіт" туралы ойының бірден басынан өткені ретінде сипаттады. Кітаптың идеясы тез пайда болғанмен, оның жазуға шыққаны әлдеқайда ұзақ уақытқа созылған. Бойн өзінің стилі мен жазу процесіне Шығыс Англия университетінің профессоры Малкольм Брэдбери әсер еткенін, ол оған демалыс күндері жоқ күнде жазуды ұсынғанын айтты. Өзінің романдарынан айырмашылығы, Бойн "Жалпақ пижамалы бала" романының алғашқы жобасын екі жарым күнде жазғанын, роман идеясы оған 27 сәуір, сейсенбі күні келіп, жұма күні түскі сағатқа дейін тоқтамай жазғанын баяндады. Кейіннен ол кітапты редакторға жібермес бұрын он түрлі жоба жазып бітірді.
Сюжет
Бруно - екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Берлинде өскен тоғыз жасар бала. Ол ата-анасымен, он екі жасар қарындасы Гретлмен, оны "Үмітсіз жағдай" деп атайды, және қызметші қыздармен бірге тұрады, олардың бірі Мария, екіншісі Павел есімді еврей аспазшы. Адольф Гитлер келгеннен кейін, оның атағын фюрер Бруно әдетте "Фьюри" деп қате айтады, Бруноның әкесі Ральфты Аушвиц өлім лагерінің коменданты етіп көтереді, Бруно оны "Қалмақ" деп қате айтады. Бруноның алғашқыда Аушвицке көшіп баруы қатты мазалайды, "өмір бойы жақсы достар" болған Дэниел, Карл және Мартиннен айырылуды ойлағанда, ол жылап-сықтап та қояды. Аушвицтегі үйден Бруно лагерьді көреді, онда тұтқындардың киімдері оған "сызық пижама" сияқты көрінеді. Бір күні Бруно лагерьді қоршап тұрған сыммен қоршалған қоршауды зерттеуді шешті. Ол еврей жігіті Шмуэльмен кездеседі, оның туған күні (15 сәуір) және жасы бірдей екенін біледі. Шмуэльдің айтуынша, оның әкесі, ата-бабасы және ағасы қақпаның сол жағында, бірақ ол анасынан бөлек. Бруно мен Шмуэль сөйлесіп, жақсы достар болады, бірақ Бруно әлі Шмуэль туралы немесе оның өмірі туралы көп нәрсе түсінбейді. Жаңбыр жаумаса, Бруно Шмуелге күнде келіп, жасырын тамақ әкеледі. Уақыт өте келе Бруно Шмуелдің тез арылып жатқанын байқайды. Бруно Шмуелмен бірге Шмуелдің жоғалып кеткен әкесі туралы іздеу үшін лагерьге кіруді жоспарлайды. Шмуэль түрме киімдерін алып келеді, ал Бруно өз киімдерін қоршаудың сыртына тастайды. Лагерьді іздестіру барысында олар тұтқындалады, "жорыққа" шыққан тұтқындар тобына қосылады және Бруно жай ғана жаңбырдан баспана деп санайтын газ камерасына әкелінеді. Газ камерасында Бруно Шмуелден әкесі табылмағаны үшін кешірім сұрайды және Шмуелге өмір бойы оның ең жақсы досы екенін айтады. Шмуэль есіктер жабылып, жарық сөнгенге дейін жауап бере ме, жоқ па, белгісіз, бірақ Бруно Шмуэльдің қолын ешқашан жібермеуге бел буған. Бруноны бұдан кейін ешкім көрмеді, оның киімдерін бірнеше күннен кейін сарбаз тапты. Анасы Эльза оны іздеп бірнеше ай бойы іздеп, тіпті бұрынғы үйіне қайта оралады. Ақырында Гретлмен бірге Берлинге оралады. Гретл бөлмесіне оқшауланып қалады. (Бойне 2022 жылы шыққан "Барлық сынған жерлер" романында Гретельдің өмірін дамытады.) Ральф Освенцимде тағы бір жыл қалады, ол өзінің қол астындағыларына қатыгез және суық болады. Бір жылдан кейін ол Бруноның киімдері табылған жерге қайта оралады, ал қоршаудағы жарықты табады. Ол ұлының қалай жоғалып кеткенін түсінеді және қайғыдан жерге құлайды. Бірнеше айдан кейін одақтас әскерлер лагерьді азат етеді, ал Ральф кінәсін сезініп, өзін жек көреді, қарсылық көрсетпей тұтқынға алуға жол береді. Кітаптың соңында: "Әрине, мұның бәрі көп уақыт бұрын болды және мұндай ештеңе қайталанбайды. Бұл заманда олай емес".
Жанр мен стиль
"Шегілі пижама киген бала" Холокост туралы көркем әдебиет жанрына жатады. Бойн Холокост туралы жалпы білімді тарихи дәлдіктен гөрі моральдық шындыққа негізделген өзіндік сипаттағы "әңгіме" жасау үшін қолданады. Бір балаға тарихтың "ащы шөптерін" басқа баламен бөлісу арқылы роман балаларда моральдық міндет сезімін оятады.
Талдау
Саутгемптон университетінің кандидаты Софи Мелисса Смит шындыққа негізделген оқиғаны аңыз ретінде жазу зиянды деп санайды, өйткені ол Холокост туралы қате түсініктер тудыруы мүмкін. Смит Бойн Бруноның әкесі сияқты нацистердің кінәсін төмендетеді деп мәлімдейді, бұл оларды адамгершілікке айналдырумен ғана емес, сонымен қатар Бруноның әкесі сияқты кейіпкерлерде міндет сезімін туғызумен, өйткені Бруноның әкесі үлкен концентрациялық лагерьде комендант болған.
Білім беру саласы
2009 жылы Лондон еврей мәдени орталығының зерттеуінде респонденттердің 75% Бойнның романы шынайы оқиғаға негізделген деп ойлады. Jewish Chronicle басылымының пікірлер бағандарында Ноа Макс Грейді сынға алды: "Грейдің 2015 жылғы зерттеуі "респонденттер бұл тақырыпты зерттеуге құштарлықтарын білдірді және бұл [Шоа] тарихтағы ең қызықты кезеңдердің бірі болды" (менің курсив). Оның 298 студенті Лондон мен Оксфордтан 9 курсқа оқуға түсті, бұл кітаптың кең таралған танымалдығын ескере отырып, қауіпті түрде тар және оның басқа бірде-бір жаңалығы осыған жақын емес. Алайда, тіпті осындай шағын үлгіде 'жалпыға ортақ' кез келген нәтижеге мұқият назар аудару қажет". 2020 жылы Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайы кітаптың дұрыстығын сынға алып, романды "Холокост туралы зерттейтін немесе үйрететін кез келген адам аулақ болуы керек" деп түсіндірді. Мельбурндағы Холокост мұражайы бұл кітапты тақырыпқа әсерлі кіріспе деп тапса да, мұғалімдерді оның көптеген қателіктері туралы ескертеді. 2016 жылғы зерттеулерінен кейін, оқушылар кітаптан Холокост туралы қате және / немесе адастыратын қорытындыға келеді деп болжаған, UCL Холокост білім беру орталығының 2020 жылғы зерттеулері Англияда Холокост туралы сабақ өткізетін мұғалімдердің 35% -ы оны немесе фильмді пайдаланатынын анықтады. Профессор Натан Абрамс Ноа Макстың кітапты опералық бейімделуіне жауап ретінде "жас аудиторияға Холокосттың ауқымын аудару өте қиын міндет. Қандай да бір құрылғы, қаншалықты кемшіліксіз болса да, онымен жұмыс істеуге тырысқан кезде, тіпті толықтай сәттілік болмаса да, оны мақтауға болады. Оқырманға романның мән-жайын білу үшін көбірек білуге тура келеді".
Қабылдау
Кэтрин Хьюз "Гардиан" газетінде романды "кішігірім ғажайып кітап" деп атайды. Ол Аушвицтің бос тұрғанына наразылық білдіріп, романды "әңгімемен шектесетін нәрсе" деп сипаттап, "Бруноның кінәсіздігі барлық ересектер немістердің өз мұрнарының астында не болып жатқанын көрмей, қасақана бас тартуын білдіреді" деп дәлелдеді. Эд Райт "Мельбурн дәуірі" журналында жазғандай, бұл роман "жаман жағдайда өмір сүрген екі жігіттің арадағы ерекше достықтың әсерлі оқиғасы және адамның адамгершілікке деген қабілетін еске салатын оқиға" деп аталады. Ол Бруно мен Шмуэльдің достығы туралы бейнелеуді балалық шақтағы достық пен олардың айналасындағы наивтілік деп санады. Ол "Жырықты пижама киген бала" ертегі деп аталады" деп қорытындылайды және ертегі форматында адам табиғатының моральдық тарихын жасауға кіріседі. А.О. Скотт The New York Times газетінде автор мен баспагердің кітаптың Холокост оқиғасын жазуды қасақана тұжырымдамасында да, романның алғашқы бөлігінде де жасырып қалдырғанына күмән келтірді. Раввин Бенджамин Блех тарихи сын айтты, ол кітаптың және одан кейінгі фильмнің тұжырымдамасын ұсынды, ол Шмуэльдің жасындағы бала Аушвицте болуы мүмкін емес, кітап туралы былай деп жазды: "Оқырманға ескерту: Аушвицте 9 жастағы еврей жігіттері жоқ еді. Раввин Блех Холокосттан аман қалған досының пікірін растап, бұл кітапты "жөн ғана өтірік, әнек емес, ол - құдайды қорлайтын кітап" деп атады. Ол кітапты оқыған студенттер лагерьдегілердің "бұл жаман емес" деп ойлауы мүмкін екенін ескертеді.
Басқа медиада
2008 жылы, роман жарық көргеннен кейін екі жыл өткен соң, Марк Германның режиссерімен "Жылтық пижамадағы бала" фильмі түсірілді. 2017 жылы роман Солтүстік балет балетімен бейімделген. Музыканы Гари Ершон шығарған. Балетке қатысты пікірлер әдетте теріс болып табылады, The Independent басылымының Зо және Юмл Андерсон балалар рөлдерін ересектер ретінде "баланың көзқарасының нағыздығына" қарсы жұмыс істейтінін айтады, роман оны қамтиды. Йоркшир Посттың шолуында музыка "құлаққа қатаң шабуыл" деп сипатталды, бірақ музыкадан басқа, ол күйзеліске ұшырауға қарамастан, актерлік құрамда өте құнды сапа бар деп мәлімдеді. Ол Бойннің кітабы туралы былай дейді: "Балаларды Холокост сияқты қараңғы және маңызды нәрсе туралы кітап оқып шығуға көндіру өте қиын және мен таңқаларлық нәрсе деп санаймын, барлық ересектер оқиғаның терең символикасын түсінбесе де, балалар оны түсінеді. Олар балалардың туған күні мен балалық шағы бір екенін түсінеді". Ол Холокостты опера арқылы суреттеудің орындылығы туралы былай дейді: "Оның ауқымдылығын жеткізудің және адамдардың оны шындық емес, бейнелі деп түсінуінің жалғыз жолы опера арқылы болды". Бұл шығарма сыншылар тарапынан оң бағаға ие болды. Барри Миллингтон "Жылтық пижама киген бала" атты шығармаға төрт жұлдызды баға берді. The Telegraph газетінде сэр Николас Кенион бұл шығарманың "эмоционалды түрде өркениетті, дауысты түрде сөзге бай екендігіне күмән жоқ, оны тығыз байланыстағы компанияның адалдықпен жеткізгендігіне күмән жоқ" деп жазды.