Кіріспе

Кітапқа бекітілген белгілер (лат. Bookplate) - кітаптың иесін көрсету үшін кітаптың беткі жағында немесе беткі жағында жабыстырылған, әдетте, кітаптың иесін көрсету үшін басылған немесе сәндік белгі. Қарапайым типографиялық кітаптар "кітап белгілері" деп аталады. Кітап тақтасында әдетте кітап иесіне қатысты мотивтер, мысалы, елтаңба, белгі, ұраны немесе суретші немесе дизайнерден тапсырыс алған дизайн болады. Иесінің аты әдетте "from the books of" немесе "from the library of", немесе латынша "ex libris" деген жазумен жазылады. Кітаптар кітаптардың қайдан шыққанын дәлелдейтін маңызды дәлел болып табылады. Кітап тақталарын жасаудың ең дәстүрлі әдісі - буринді ою. Одан кейін бақсыдан жасалған суретті қағаз бетіне интальгиялық баспа арқылы басып шығарады, ал алынған басып шығаруды кітапқа орналастыру арқылы оның иесін көрсетеді. Құрама Штаттарда 19-шы ғасырдан кейін кітап рифмаларын (кітап қарғыстарын) кітап табақшалары алмастырды.

Алғашқы мысалдар

Кітаптар мен құжаттар иелігінің ең көне белгілері Мысырдағы Аменофис III (1391−1353 б.з.б.) билік құрған кезге жатады. Алайда, олардың қазіргі заманғы түрінде олар орта ғасырлардағы Еуропада кең таралған кітаптардағы қарапайым жазулардан пайда болды, онда "кітапханашылықтың" басқа да түрлері кеңінен таралды (мысалы, сынып белгілерін, қоңырау нөмірлерін немесе сөре белгілерін қолдану). Баспаға басылған кітап тақталарының ең көне үлгілері неміс тілінде, 15 ғасырдан басталады. Ең танымалдардың бірі - бұл кішкентай қолмен боялған ағаш кескіндемесі, ол періште қолдаған қару қалқанын бейнелейді, оны 1480 жылы Биберахтың ағасы Хилдебранд Бранденбург Буксхаймның картузиан монастырына сыйлаған кітаптарға жапсырды. Бұтаға ойылған суреттер көне қолжазбаларда кездесетін ұқсас құрылғыларды еліктеп, қолмен боялған. Бұл кітапшаның үлгісін Брандейс университетінің Фарбер мұрағатында табуға болады. Францияда ең көне экс-либрис - бұл Жан Берто де ла Тур Бланштің 1529 жылы табылған. 1597 жылы Анна ван дер Ааның пластинасымен Голландия, содан кейін 1622 жылға қатысты Италия келеді. Ең көне американдық үлгі - бұл 1642 жылы Массачусетс штатындағы Бей Забур кітабын басып шығарған Стивен Дейдің қарапайым басылған таңбасы. Кітап тақтасының тарихы Германиядан басталады. Кітаптар көп жағдайда өнер тарихында қызығушылық туғызады. Альбрехт Дюрер 1503 және 1516 жылдар аралығында кем дегенде алты мыс тақтаны (кейбіреулері өте үлкен) оюмен жасаған және тағы бірнешеуінің дизайнын ұсынған. Белгілі тақталар Лукас Кранах пен Ханс Холбейнге және Кіші шеберлерге (кіші форматтағы шеберлер - Бехамс, Виргиль Солис, Маттиас Зундт, Йост Амман, Салдорфер, Георг Гупшман және басқалар) тиесілі. Германияның сәндік стильдеріне осы суретшілердің әсері кейінгі ғасырлар бойы бүгінгі күнге дейін сезілді, XVII және XVIII ғасырларда итальяндық және француздық модалардың біріне бірі енуіне қарамастан және қазіргі дизайнерлер арасында байқалатын композицияның түпнұсқалығына айтарлықтай күш салу. Көркем және күрделі неміс стилі көршілес елдерге әсер етпеген сияқты; бірақ әшекейлі кітаптар сәнінің Германиядан тарағаны сөзсіз болғандықтан, неміс ex libris тарихы олардың дамуына қызығушылық танытқандардың бәрі үшін өзекті болып қала береді. Францияда ex libris басылымдары 17 ғасырдың басында кең тараған. Осы уақытқа дейін кітаптың бетін жеке құрылғымен соқыр немесе алтын таңбалау әдет-ғұрыптары кеңінен таралған болатын: супралибро. Алайда ғасырдың ортасынан бастап ex libris өте танымал болды; сол кезеңнің мысалдары көп және күрделі дизайн сезімталдығын көрсетеді. "Ex libris" термині, есім ретінде қолданылған (Exlibris (неміс тілінде бір сөзбен жазылған) Франциядан шыққан.

Англия

Тюдор дәуірінен Виктория дәуірінің аяғына дейінгі ағылшын кітапшаларының әртүрлі стильдері әртүрлі дәуірлерде сәндік өнердегі басым дәстүрді көрсетеді, өйткені барлық елдерде кітапшалар бар. 2010 жылы Джон Блатчли кардинал Вулсиге тиесілі Quatuor concilium generalium бірінші томының фолиосына бекітілген қолмен боялған герб құрылғысын алғашқы ағылшындық кітап тақтасы ретінде қарастыру керек пе деп сұрады. Ол қағаздан жасалған және кітаптың алдыңғы жағына жабыстырылған. Алайда ол басылмаған. Бұл тұрғыдан алғанда, бұл жалғыз белгілі мысал. Кітапханашы Дэвид Пирсон бұл кітапты кітап табағы ретінде қарастыруға негіз бар деп дәлелдеді. Ең көне ағылшындық кітап тақтасы сэр Николас Бэконның сыйлық тақтасы болып көрінеді; ол бір кездері Генри VIII-ге тиесілі кітапты безендіреді, ал қазір ол Корольдің кітапханасында, Британдық мұражайда орналасқан. Келесі мысал - сэр Томас Трешемнің 1585 жылы жазған еңбегі. XVII ғасырдың соңғы ширегіне дейін ағылшындық тақталардың саны өте аз. Олардың құрамы қазіргі неміс үлгілерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде қарапайым. Олар әдетте өте қарапайым гербтер болып табылады, ал безендіру әдетте пальма немесе гүлдестелердің кез-келген көрінісімен симметриялық мантолингпен шектеледі. Алайда, Реставрациядан кейін көп ұзамай кітап тақтасы бірден әдемі кітапханалардың негізгі құрамына айналды. Фразеографиялық тақтаны алғаш рет 1791 жылы Джон Ирландия Хогарттың "Иллюстрациялы" еңбегінде қолданған. Сол кезеңдегі кітаптар өте ерекше. Олардың қарапайым геральдикалық құрылғылары бұрынғы дәуірдегілерді еске түсіреді, бірақ олардың сыртқы түрі мүлдем басқаша. Біріншіден, олар әрқашан настой сызықтары мен нүктелерін көрсетеді, бұл әдісті ғасырдың ортасында Tesserae Gentilitiae авторы Петра Санкта ойлап тапқан, бұл кезде ол бүкіл Еуропаға таралған. Екіншісі, қалқанның бетін қоршап тұрған мантия қазіргі заманғы перивигті еске түсіретін әлдеқайда күрделі көріністі алады. Бұл стиль Франциядан әкелінген, бірақ Англияда өзіндік сипат алды. Сол кезден бастап Француз революциясының басталуына дейін кітаптардағы ағылшындық сән үлгілері әдетте француздық үрдістерді ұстанды. Анна патшайым мен ерте грузин кезеңдерінде таралған стильдің негізгі ерекшеліктері: ою-өрнектелген еменді білдіретін әшекейлік шеңберлер; балық таразыларын жиі қолдану; жай беттерді безендіру үшін тральдік немесе пельменді үлгілер; және гербтер көрінісінде мантильдің маңыздылығының айтарлықтай төмендеуі. Скаллоп қабығының орнатудың тұрақты элементі ретінде енгізілуі Рокаилл Кокильдің, келесі патшалықтың Чиппендейл модасының алдын ала дәмін татып көруге мүмкіндік береді. ХХ ғасырдың ортаңғы үштен бір бөлігінде бұл рококо стилі кітап табағына барлық басқа декоративтік заттар сияқты әсер етеді. Оның басты элементі - бұл орама және қабыршақ жұмыстарының қиялданған орналасуы, бұл ретте ең жақсы кезеңнің мысалдарында әртүрлі қарсы қисықтарға еркін мүмкіндік беру үшін, әдетте асимметриялық жасалатын орналасу. Тікелей немесе концентрикалық сызықтар мен жалпақ беттің барлық көріністерінен аулақ болыңыз; қалқан мен оның симметриялық мантиясы жоғалуға бейім, және оны филедегі жай қырқамен алмастырады. Бұрынғы мысалдар әдетте қарапайым. Алайда кейінірек композиция өте жеңіл және күрделі болады; ойға сыймайтын әр түрлі және жиі сәйкес келмейтін безендіру элементтері енгізіледі, Купидоннан алып айдаһарларға дейін, гүлден қытай пагодаларына дейін. Георг III билігінің алғашқы кезеңінде әшекейлеудің үлкен салауаттылығына оралу болды, ал шынайы ұлттық стиль, оны урна стилі деп атауға болады. Бұл кезеңдегі кітаптар бірден Чемберс, Адамс, Джозиа Веджвуд, Хепплвайт және Шератон сияқты сәулетшілер мен дизайнерлер танытқан сәндік тәсілді еске түсіреді. Қалқанда сол кездегі өмір сүретін классикалық ыдыстың пішініне негізделген қарапайым қазық сияқты контур көрсетілген. Декоративтік аксессуарлар - симметриялық алақандар мен спрейлер, гүлдестелер мен ленталар. Архитектура шебері де маңызды фактор. Көптеген тақталарда, шын мәнінде, қару қалқаны негізінен сәулет орнының жанында қосалқы орын алады. Кейбір кітап тақталарын оқу орындары, көбінесе діни мекемелер шығарған, олар оқу жетістіктері мен жақсы мінез-құлық сияқты жетістіктерін мойындау үшін жеке тұлғаларға кітаптар берді. Бұларға адамның есімі қолмен жазылатын. Мұндай тақталар өте күрделі немесе өте қарапайым болуы мүмкін, бұл тапсырыс беруші мекеменің сипатын көрсе...

Өнер

XIX ғасырға дейін кітаптар жазуды әдетте геральдикалық қағаз сатушының дағдысына қалдырған. ХХ ғасырдың басында жеке кітап белгілерін жасау жоғары өнердің кішігірім саласы ретінде танылды, және дизайнның мүлдем жаңа түрі модаға енді, олар керемет әртүрлілігімен, өткен күндердің ең нақты стильдері сияқты ерекше сипатқа ие. Жалпы алғанда, таза геральдикалық элемент қосалқы, ал аллегорикалық немесе символикалық элемент өзін көбірек нығайтады деп айтуға болады. Кітап тақталарын жасауға ерекше көңіл бөлген XX ғасырдың алғашқы ағылшын суретшілерінің арасында С. В. Шерборн, Г. В. Ева, Роберт Аннинг Белл, Дж. Д. Баттен, Эрат Харрисон, Дж. Форбс Никсон, Чарльз Рикеттс, Джон Винькомб, Джон Лейтон және Уоррингтон Хогг және Фрэнк С. Папе. Әдемі және күрделі дизайндарды көбейтуді жеңілдету және арзандату арқылы әртүрлі бағыттағы кітапханалық техниканың дамуы, әрине, кітапханалық тақтаны кеңінен танымал етуге көмектесті. Осылайша 1880-1920 жылдар аралығындағы тақталардың басым көпшілігі бірнеше суретшілермен қайта шығарылды. Олардың кейбір туындыларын бұрынғы оюшылардың ең үздік туындыларымен салыстыру қиын. Олардың ішіндегі ең танымалдары - Англияда К. В. Шерборн (Платта) және Г. В. Ив, ал Америкада Бостоннан Дж. В. Спенсли, Нью-Хейвеннен К. В. Ф. Хопсон және Нью-Йорк қаласынан Э. Д. Френч.

Зерттеу және жинау

Кітаптар коллекционерлері үшін декоративті сән үлгілері ретінде немесе белгілі адамдардың жеке жәдігерлері ретінде қызықты және жоғары бағаға ие болуы мүмкін. Алайда кітап тақталарына берілген құндылық, тек жеке қызығушылықтың объектісі ретінде емес, салыстырмалы түрде заманауи. Кітап тақталарын зерттеу мен жинау 1860 жылдарға таман басталған. Бірінші шынайы серпінді Лорд де Тэблидің (содан кейін Құрметті Дж. Лестер Уоррен М. А.) 1880 жылы. Бұл жұмыс қазіргі кезде британдық ex libris стильдерінің жалпы жіктелуі ретінде қабылданған: ертедегі герб (яғни, Реставрацияға дейін, Николас Бекон пластинкасымен мысалданған); Якобин, біршама адастыратын термин, бірақ Реставрацияның ауыр сәндік тәсілін, королева Анна мен ертедегі грузин күндерін (Лансанор пластинкасы Якобин); Чиппендейл (жоғарыда рококо деп сипатталған стиль, француз пластинкасы Конверс); гүлдесте мен лента, урнаның кезеңі ретінде сипатталған кезеңге жатады және т.б. Содан бері бұл тақырыпқа арналған әдебиеттер едәуір өсті. 1891 жылы Англияда, содан кейін Германия мен Францияда, кейін АҚШ-та коллекционерлер қоғамы құрылды, олардың көпшілігі журнал немесе мұрағат шығарады: The Journal of the Ex libris Society (Лондон), Archives de la Société française de collectionneurs d'ex libris (Париж), бұл екеуі де ай сайын шығады; Ex libris Zeitschrift (Берлин), тоқсан сайын шығады. 1901-1903 жылдары Британ мұражайы сэр Август Волластон Фрэнкс (1826-97) жинаған 35 000 кітап табақтарының каталогын жариялады. Алғашқы ағылшын коллекционерлерінің бірі - Бристольдегі Клифтоннан Мария Дженкинс, ол 19 ғасырдың екінші ширегінде белсенді жұмыс істеді. Кейіннен оның кітапшалары Джозеф Джексон Ховардтың жинағына қосылды. Кейбір коллекционерлер әр түрлі тақталарды алуға тырысады (мысалы, Ирен Двен Эндрюс Пейстің коллекциясы, қазір Йель университетінде, 250 000 данадан тұрады). Басқа коллекционерлер арнайы салалардағы кітап тақталарына назар аударуды жөн көреді, мысалы, гербтер, кемелердің суреттері, эротикалық тақталар, шахмат фигуралары, заңдық рәміздер, ғылыми құралдар, қол қойылған тақталар, дәлелдеу тақталары, даталанған тақталар, атақтылардың тақталары немесе белгілі бір суретшілердің дизайндары.

Қазіргі заманғы кітаптар және олардың жинағы

1950 жылдан бастап кітаптар жинақтауға қызығушылық қайта жанданып, көптеген жағынан бұл қызығушылық қайта бағытталды. 500 жыл бойы кітаптар жинақталған кітаптарды зерттеу тарихи, көркемдік және әлеуметтік-мәдени қызығушылықтың қызықты көзі болып табылатын коллекционерлер әлі де бар. Алайда, оларға жаңа коллекционерлердің басым тобы қосылды, олардың мүддесі - миниатюралық, жекеленген көркемөнер коллекциясының конституциясы. Бұл шағын өнер мұражайында олар сүйікті суретшілерінің туындыларын жинап алады. Олар өздеріне нөмірленген және қол қойылған кітапшаларды тапсырады, олар ешқашан кітаптарға жабыстырылмайды, тек алмасу мақсатында ғана қызмет етеді. Экст-либрис жинақтаушылардың 50-ден астам "ұлттық" қоғамы бар, олар екі жылда бір рет дүниежүзілік конгрестер ұйымдастыратын Халықаралық экст-либрис қоғамы федерациясына (FISAE) топтастырылған.

Институционалдық жинақтар

Шамамен 4000 5000 кітаптар (альбомдарды қоса алғанда). "Аугуст Уолластон Фрэнкс" Фрэнк мұрасы. Британдық және американдық кітаптар каталогы, Британдық мұражайдың қамқоршыларына сэр Август Уолластон Франкс мұра қалдырды. Кітапталған материалдарды қамтитын көрме каталогы (PDF форматында қол жетімді). 897 кітап табақшасының суреттері бар деректер қоры.