Кіріспе

Сәбидің көру қабілеті - сәбидің көздің дамуы, ол оның туғаннан бастап өмірінің алғашқы жылдары бойына жалғасады. Адамның көзінің туылғаннан кейін дамыған аспектілеріне көздің өткірлігі, іздену, түстерді қабылдау, тереңдікті қабылдау және объектілерді тану жатады. Басқа көптеген сезім жүйелерінен айырмашылығы, адамның көру жүйесі - көзден жүйкелік схемаларға дейінгі компоненттер - туылғаннан кейін, әсіресе өмірдің алғашқы жылдары дамып келеді. Туғанда, көру қабілеті толық қалыптасады, бірақ оның әлеуеті жетілмеген. Бала өмірге келген сәттен бастап оның көз жүйесіне бірнеше тумысынан тән компоненттер кіреді. Жаңа туған нәресте жарықтықтың өзгеруін байқай алады, стационарлық және кинетикалық нысандарды ажырата алады, сондай-ақ кинетикалық нысандарды өздерінің көру өрістерінде қадағалай алады. Алайда, бұл аймақтардың көбі өте нашар дамыған. Бұндай өзгерістер - мүйіз қабығы мен торшақ қабығы арасындағы арақашықтық, көздің қарашығының өлшемі, бұрыштық пен шыбықтың күштілігі, сәбидің көру қабілеті күрт жақсарады. Осы көру қабілетінің жақсаруына себеп болатын жүйке жолдары мен физикалық өзгерістер әлі күнге дейін зерттеулердің басты тақырыбы болып табылады. Сәбидің көру өрісін сөзбен білдіре алмауынан, осы саладағы зерттеулер көбейіп, сөзсіз белгілерге, соның ішінде сәбидің үлгіні және көру өзгерістерін байқау қабілетіне байланысты. Көру жүйесінің негізгі компоненттерін көру өткірлігі, тереңдікті қабылдау, түстерге сезімталдық және жарыққа сезімталдық деп бөлуге болады. Көріс жүйесін жақсырақ түсіну арқылы болашақта нәрестелер мен балалар офтальмологиясын емдеу әдістерін құруға болады. Сонымен қатар, "нормальды" жаңа туған нәрестелер мен сәбилердің визуалды қабылдау дамуының уақыт сызығын құру арқылы зерттеулер жиі пайда болатын және идеалдық сезімдік өсу мен өзгеріске кедергі келтіретін аномалияларға нұр шаша алады.

Жарықтық

Көздің көрінетін нақтылығы - адамның көрінетін жүйелерінің негізгі бөлігі. Ол көздің бұлшық еттерін ғана емес, орбиталық бұлшық еттер мен цилиарлық бұлшық еттерді ықшамдалу және демалу арқылы белгілі бір объектіге назар аудару үшін, сонымен қатар торшадағы басқа бөліктер, мысалы, торшадағы суретті нақты бейнелеу үшін қажет. Қозғалыс бастаушы бұлшық еттер бала туылғаннан бастап 2 айға дейін күшейе бастайды, осы кезде сәбилер өз көздерін бақылай алады. Алайда екі айлық кезінде көрініс әлі де анық көрінбейді, себебі көру жүйесінің басқа компоненттері, мысалы, көкжұлдызша мен торша, сондай-ақ мидың контурлары әлі де даму сатысында. Бұл дегеніміз, сәбидің көзінің торшасында анық бейне болса да, оның көкжамыл және басқа да көру мүшелері өте жетілмеген. Жаңа туған нәрестелердің көру қабілеті ересектерге қарағанда өте төмен, ол ересектердің көру қабілетіне қарағанда 12-25 есе нашар. Бұл жерде ескеру қажет, нәресте көзінің алдыңғы жағындағы мүйіз қабығынан көздің артқы жағындағы торшаға дейінгі арақашықтық туғанда 16-17 мм, бір жасында 20-21 мм, жасөспірімдік және ересек шақта 23-25 мм. Екі ай өткен соң, көру өткірлігі 6/45 (20/150) дейін жақсарады. Төрт ай өткен соң, көрініс 2 есе жақсарады, бұл 6/18 (20/60) көру болып есептеледі. Бала өскен сайын, алты айда оның көзі сау ересектердің нормасына жетеді, яғни 6/6 (20/20) болады. Сәби кезіндегі көру өткірлігін өлшеу үшін қолданылатын негізгі әдістердің бірі - баланың суреттегі қара жолақтар жиынтығы сияқты визуалды бөлшектерге сезімталдығын тексеру. Зерттеулер көрсеткендей, бір апталық нәрестелер сұр түсті жерді қара түсті жерден бір метр қашықтықта ажырата алады. Баяу-ақ сәбилер бір-біріне жақын орналасқан сызықтарды ажырата біледі. Сондықтан, жолақтың енін және оның нәресте көзінен қашықтығын өлшеу арқылы көру өткірлігін бағалауға болады, ал нәзік жолақты анықтау жақсы өткірлікті көрсетеді. Сәбидің көру қабілетін зерттеу барысында бір айлық сәбидің көбінесе белгілі бір нысанның айқын, өткір ерекшеліктеріне - бұл қатты қисық немесе жиек бола ма, соған қарағаны анықталды. Екі айдан бастап сәбилер сакадтарын заттың ішкі бөлігіне бағыттай бастайды, бірақ әлі де күшті ерекшеліктерге назар аударады. Сонымен қатар, бір айдан бастап нәрестелер қозғалыссыз емес, қозғалыспен көрінетін нәрсені көбірек ұнатады.

Беттері

Жаңа туған нәрестелер ерекше сәттілікпен бет-әлпетті ажырата алады және туғаннан кейін көп ұзамай танып алады. Сондықтан нәрестелердің анасының бет-әлпетін жақсы тани білуі таңғалдырмайды. Зерттеулер жаңа туған нәрестелердің аналарының бет-әлпетіне екі аптадан кейін қызығушылық танытатынын көрсетті. Осы кезеңде сәбилер бейтаныс адамның суретіне қарағанда анасының суретіне көбірек көңіл бөледі. Зерттеулер көрсеткендей, төрт күндік нәрестелер анасы бас жамылғысын жапқан кезде ғана бейтаныс адамдарға қарағанда анасының бет-әлпетіне көбірек қарайды. Бұл жаңа туған нәрестелердің бетін тануда шаштың түзуі мен сыртқы периметрі маңызды рөл атқарады дегенге меңзейді. Маурер мен Салапатектің айтуынша, бір айлық бала бетінің сыртқы контурларын, әсіресе көздерін, ал екі айлық бала бетінің кеңінен, оның ішінде көз мен ауыздың ерекшеліктеріне назар аударады.

Тереңдікті қабылдау

Тереңдікті түсіну үшін сәбилер мен ересектер қашықтық пен кинетика сияқты бірнеше сигналдарға сүйенеді. Мысалы, бақылаушыға жақын нысандар біздің көру өрісімізде алыстағы нысандарға қарағанда көбірек орынды толтырады деген факт сәбилерге тереңдікті қабылдаудың кейбір белгілерін береді. Жаңа туған нәрестелердің көздері үлкен балалар мен ересектердің көздері сияқты жұмыс істемейтіндігі дәлелденді, бұл негізінен көздердің дұрыс үйлестірілмеуіне байланысты. Жаңа туған нәрестелердің көздері бір бағытта жартысын ғана қозғалады. Көз бұлшықеттерін басқарудың күші тереңдікті қабылдау үшін оң байланысты. Адамның көзі әр көздің әсерін біршама әртүрлі бұрышта қайтарып, мида екі түрлі бейне пайда етеді. Бұл суреттер сыртқы әлемнің 3D ерекшеліктері туралы маңызды визуалды ақпаратты береді. Сондықтан нәрестеге көзінің қозғалысын бақылау және бір нәрсеге шоғырлану қабілеті тереңдікті қабылдау қабілетін дамыту үшін өте маңызды. Сәбилердің тереңдікті түсіну қабілеті туралы маңызды жаңалықтарды зерттеушілер Элеонора Дж. Гибсон мен Р. Д. Уок жасаған. Гибсон мен Уолк нәрестелердің тереңдікті көруін зерттеу үшін визуалды жартасты пайдаланған. Қысқаша айтқанда, нәрестелер бір жағында ( терең жағы) және екінші жағында ( терең жағы) орталық тақтаның платформасы бар орталық тақтаға орналастырылды. Шын мәнінде, екі жағы да шынымен қапталғандықтан, сәбилердің жүріп өтуі қауіпсіз еді. Гибсон мен Уок тәжірибеден 6-14 айлық балалардың басым көпшілігі биіктіктен қорқып, терең жерден көлденең жерге өтпейді деп тапты. Бұл эксперименттен Гибсон мен Уок алты айлық балада тереңдік сезімін дамытатынын анықтады. Алайда бұл тәжірибе өз бетінше жүретін немесе жүретін сәбилерге ғана қатысты.

Сөйлемдер

Сәбидің көзқарасынан тереңдікті қабылдау үш тәсілмен анықталады: бинокулярлық, статикалық және кинетикалық белгілер. Жоғарыда айтылғандай, адамдар бинокулярлы және әр көз сыртқы әлемді әртүрлі бұрышпен қарайды, бұл тереңдікке қажетті ақпаратты береді. Әр көздің белгілі бір нысанға жанасуы және стереопсис, екі нысанның ретиналық айырмашылығы деп те аталады, он аптадан асқан нәрестелер үшін кейбір ақпаратты береді. Бинокулярлық көрудің дамуымен 4-5 айлық нәрестелер нысандардың кеңістіктегі орналасуы мен бағытына қарамастан, олардың өлшемдері мен пішіндерінің тұрақтылығын сезінеді. Бір көзбен көруге негізделген статикалық белгілерден бес айдан асқан нәрестелер заттардың кескіндік орналасуынан тереңдікті қабылдау қабілетін болжауға қабілетті. Басқаша айтқанда, жақын нысандардың жиектері алыстағы нысандарға үсті-үстіне жабысады. Соңында, кинетикалық белгілер - бұл адамдар үшін, әсіресе жас сәбилер үшін тереңдікті қабылдаудың тағы бір факторы. Үш айдан бес айға дейінгі нәрестелер, егер бір нәрсе оларға соққы беру ниетімен жақындаса, қозғала алады. Бұл нәрестелердің тереңдікті сезу қабілеті бар екенін білдіреді. Бір зерттеуде жаңа туған нәрестелер ақ және түрлі-түсті (қызыл, жасыл, сары сияқты) тіркестердегі таңбаларға біркелкі ақ түске қарағанда көбірек уақыт қараған. Алайда сәбилер көк пен ақ түсті шаршау үлгілерін ажырата алмады. Тағы бір зерттеуде нәрестелердің көк, жасыл, сары, қызыл және сұр түстерге екі түрлі жарық деңгейінде бекіту уақытын есепке алу нәрестелер мен ересектердің түстерді таңдау ерекшелігі бар екені анықталды. Жаңа туған нәрестелер мен бір айлық сәбилер түсті стимулдарды артық көрмейді, ал үш айлық сәбилер қысқа толқын ұзындығы (көк және жасыл) стимулдарға қарағанда ұзын толқын ұзындығы (қызыл және сары) стимулдарды артық көреді, ал ересектер керісінше болды. Алайда ересектер де, сәбилер де түсті дәнекерлеуді түсті емес дәнекерлеуге қарағанда артық көреді. Бұл зерттеулер нәрестелердің түсті дәнекерлеулерді түсті емес дәнекерлеулерге қарағанда көбірек ұнататынын көрсетті, бірақ нәрестелер үш айлық жасқа дейін түрлі түсті дәнекерлеулерді ажырата алмады. Жапондық аналық макактарды қолдану арқылы түстерді көру қабілетін зерттеулер түстерді түсінудің қалыпты дамуы үшін маңызды екенін көрсетеді. Маймыл нәрестелерін бір ай бойы бір түсті жарықпен жабдықталған бөлмеге орналастырды, бұл олардың түстердің қалыпты спектріне қол жеткізуін шектеді. Бір жылдан кейін маймылдың түстерді айыру қабілеті түстердің толық спектріне ұшыраған қалыпты маймылға қарағанда нашар болды. Бұл нәтижелер адамдар емес, маймылдардың нәрестелеріне қатысты болса да, олар адамдарда да дұрыс, сау көру дамуы үшін түстермен көрнекі тәжірибе өте маңызды екенін көрсетеді.

Жарыққа сезімталдық

Жарыққа сезімталдық шегі ересектерге қарағанда сәбилерде әлдеқайда жоғары. Баланың көзінің көзі туғаннан бастап, жарық сәулесін шектеуге тырысады. Шәкіртінің өлшемдері бойынша, жаңа туған нәрестелердің шәкірттері шамамен 2,2 мм-ден ересектерде 3,3 мм-ге дейін өседі.

Сәбилердің көру қабілетінің бұзылуы

Сәбилердің көру қабілетінің бұзылуы жиі кездеседі және егер офтальмологпен ертерек танылса, оны оңай емдеуге болады.