Кіріспе

Постмодернизм - сыншыл теория, философия, сәулет, өнер, әдебиет және мәдениет саласындағы кең ауқымды дамулар жиынтығы, олар постмодернизмнен туындайды және оған жауап береді.

Кезеңдеу

Ғалымдардың көпшілігі модернизмнің 1900 жылы басталғанын және Батыс мәдениетінің зияткерлік шеңберіндегі басым мәдени күш ретінде ХХ ғасырдың ортасына дейін жалғастырғанын мойындайды. Барлық дәуірлер сияқты, модернизм де көптеген бәсекелестік жеке бағыттарды қамтиды және оны дискретті бірлік немесе тұтастық ретінде айқындау мүмкін емес. Алайда, оның басты жалпы сипаттамалары көбінесе "радикалды эстетикаға, техникалық эксперименттерге, хронологиялық емес, кеңістіктік немесе ырғақты формаға, [және] өзін-өзі тануға" сондай-ақ адам қатынастарындағы шынайылықты іздеуге, көркемөнердегі абстракцияға және утопиялық ұмтылуға баса назар аударады. Бұл сипаттамалар постмодернизмде әдетте жоқ немесе иронияның объектілері ретінде қарастырылады. Постмодернизм Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін модернизмнің сәтсіздіктеріне реакция ретінде пайда болды, оның радикалды көркемдік жобалары тоталитаризммен байланысты болды немесе негізгі мәдениетке сіңірілді. Қазіргі постмодернизм деп аталатынның негізгі белгілерін 1940-шы жылдардан бастап, әсіресе Хорхе Луис Борхестің жұмысында табуға болады. Алайда, бүгінгі ғалымдардың көпшілігі постмодернизм 1950-ші жылдардың аяғында модернизммен бәсекелесе бастады және 1960-шы жылдары оған үстемдік алды деп келіседі. Содан бері постмодернизм өнерде, әдебиетте, кинода, музыкада, драматургияда, сәулет өнерінде, тарихта және континенттік философияда басым, бірақ даусыз күш болды. Постмодернизмнің ерекше ерекшеліктері әдетте стилдермен, цитаталармен және баяндау деңгейлерімен ирониялық ойынды, батыс мәдениетінің "үлкен баяндауы" жағына метафизикалық скептицизмді немесе нигилизмді, нақты шығынға виртуалды артықшылықты (немесе нақтырақ айтқанда, "нақты" нені құрайтынын фундаменталды сұрақ қою) және виртуалды, шексіз қайталанатын белгілердің еркін өзара әрекеттесуіне түсіп, шизофренияға ұқсас сана күйіне әкелетін субъектінің "аянуының төмендеуі" жатады. 1990 жылдардың соңынан бастап, танымал мәдениетте де, академиялық ортада да постмодернизм "модадан шығып кетті" деген шағын, бірақ өсіп келе жатқан сезім болды. Алайда, постмодернизмнен кейінгі дәуірді анықтау және атау үшін ресми түрде аз ғана әрекеттер жасалды және ұсынылған атаулардың ешқайсысы әлі күнге дейін негізгі қолданыстың бөлігіне айналған жоқ.

Анықтамалар

Ераны қандай дәуір деп атауға қатысты келісімге қол жеткізу оңай емес, өйткені бұл дәуір әлі де алғашқы кезеңінде. Алайда, постмодернизмді айқындауға бағытталған қазіргі әрекеттердің ортақ тақырыбы сенім, сенім, диалог, орындау және шыншылдық постмодернистік ирониядан асып түсуі мүмкін. Тереңдігі, назар аударуы және ауқымы жағынан әртүрлі келесі анықтамалар олардың пайда болу реті бойынша тізімделген.

Тернердің пост-постмодернизмі

1995 жылы ландшафт сәулетшісі және қала құрылысы дизайнері Том Тернер қала құрылысы саласындағы постмодерндік кезеңге шақыруды жариялады. Тернер постмодернисттік "әр нәрсе болады" деген кредоны сынға алып, "құрылысты қоршаған ортаның мамандықтары ақыл-ойды сеніммен жұмсартуға тырысатын постмодернизмнің біртіндеп таң атқандығын көріп отыр" деп болжайды. Атап айтқанда, Тернер қала құрылысы кезінде уақытты ұзартпайтын органикалық және геометриялық үлгілерді қолдануды ұсынады. Мұндай үлгілердің көздері ретінде ол американдық сәулетші Кристофер Александрдың даосизмге ықпал еткен еңбегін, гештальт психологиясын және психоаналитик Карл Юнгтың архетиптер тұжырымдамасын келтіреді. Терминологияға қатысты Тернер адамдарды "пост-постмодернизмді қабылдауға және жақсырақ атау үшін дұға етуге" шақырады.

Эпштейннің транс-постмодернизмі

Ресейлік американдық славяншы Михаил Эпштейн өзінің 1999 жылғы орыс постмодернизмі туралы кітабында постмодернизмді "постмодернизм деп атаған әлдеқайда үлкен тарихи құрылымның бөлігі" деп ұсынды. Эпштейн постмодернисттік эстетика ақыр соңында кәдімгіге айналады деп санайды және ол "транс" префиксін қолдана отырып сипаттаған поэзияның жаңа, ирониялық емес түрінің негізін береді: "постмодернизмнен" кейінгі жаңа дәуірді белгілеу үшін қолданылуы мүмкін атауларды қарастыра отырып, "транс" префиксінің ерекше жолмен ерекшеленетінін байқаймыз. ХХ ғасырдың соңғы үштен бірі "пост" белгісімен дамыды, бұл "ақиқат" және "объективтілік", "жан" және "субъективтілік", "утопия" және "идеалдық", "алғашқы шығу" және "түпнұсқалық", "адалдық" және "сентиментальділік" сияқты заманауилық ұғымдарының жойылуын білдірді. Бұл ұғымдардың барлығы "транс-субъективтілік", "транс-идеализм", "транс-утопизм", "транс-оригиналдылық", "транс-лиризм", "транс-сентиментализм" және т.б. түрінде қайта пайда болды. Эпштейн мысал ретінде қазіргі орыс ақыны Тимур Кибировтың шығармаларын келтіреді.

Кирбидің псевдомодернизмі немесе дигимодернизмі

2006 жылы жазған "Постмодернизмнің өлімі және одан да артығы" атты еңбегінде британдық ғалым Алан Кирби постмодернизмнен кейінгі әлеуметтік-мәдени бағалауды "псевдомодернизм" деп атады. Кирби псевдомодернизмді интернеттің, ұялы телефондардың, интерактивті теледидардың және осыған ұқсас құралдардың мүмкіндігін берген мәдениетке бірден, тікелей және беткі қатысудан туындайтын кәдімгілік пен тереңдікпен байланыстырады: "Псевдомодернизмде телефон, шерту, басу, серфинг, таңдау, қозғалыс, жүктеу". постмодернизмнен кейінгі пікірталасқа араласу ретінде. "Метамодернизм туралы ескертулер" мақаласында олар 2000-шы жылдардың қазіргі заманғы ұстанымдар мен постмодерндік стратегиялар арасында ауытқуы бар және одан да асып түсетін сезімталдықтың пайда болуымен сипатталатынын айтады. Мета-заманауи сезімталдықтың мысалдары ретінде Вермеулен мен ван ден Аккер "ақпаратты наивтілік", "прагматикалық идеализм" және "ортақ фанатизм" деп атайды. Бұл жерде 'мета' деген сөздің алдында ойлану немесе қайта-қайта ойлану емес, Платонның метакси дегені бар, ол қарама-қарсы полюстердің арасында және одан да асып түсуді білдіреді.

Гасемидің гипергибридтілігі мен гетеронационализмі және кибермәдениеттілігі

2020 жылы шыққан "Гипергибридизм: постмодернизм ескі, бірақ ескі емес" атты еңбегінде Мехди Гасеми гипергибридизмді постмодернизмнің мұрагері ретінде таныстырады. Ол постмодернизмнен кейінгі мәдени және әдеби бағалауды қалыптастырады және қазіргі заманның көп бағыттылығымен анықталатынын айтады. Ол гипергибридтіліктің өз ата-бабасымен бірге синхронды түрде өмір сүретінін талқылайды және оның кейбір негізгі болжамдарын қайта өлшеуді жүзеге асырады. 2022 жылғы "Пост-постмодернизм және гетеролингвистік әдебиеттердің пайда болуы" атты еңбегінде Гасеми гетеролингвизмді постмодернизмнің тағы бір мұрагері ретінде таныстырады және гетеролингвистік әдебиеттердің кейбір парадигмаларына сүйенеді, соның ішінде постакадемия, постұлтшылдық және полилитература, поливокализм және көптілділік, өзін-өзі жариялау, әлеуметтік медиа және мультимедиалық, сондай-ақ транстекстуализм және фанфикция. 2023 жылы жарық көрген "Пост-постмодернизмдегі кибермәдениеттің парадигмалары" кітабында Гасеми постмодернизмнің тағы бір мұрагері кибермәдениет деп аталады және біз жаңа көркемдік, әдеби, әлеуметтік, медиа және экономикалық кезеңге көштік деп айтады. Кибермәдениет нақты және виртуалды кеңістіктердің қиылысында билік етеді және әдеби және көркемдік туындыларымызға, баспа орындарына, байланыс құралдарына және экономикалық операцияларына әсер етеді. Мұны көрсету үшін ол кибермәдениеттің парадигмаларын, соның ішінде жасанды интеллект, мультимедиалық, әлеуметтік медианың барлық жерде болуы, Twitterature, киберкоммерция және криптовалюта, өнер, әдебиет, мәдениет және экономика.