Кіріспе
Теңіздегі қарулы қақтығыс кезінде қолға түскен кеме, жүк немесе жабдық Әдмиралдік заңдары бойынша сыйлықтар (Ескі француз prizе, "алып, қолға алынған") қарулы қақтығыс кезінде қолға түскен жабдықтар, көліктер, кемелер және жүк. Бұл мағынадағы сыйлықтың ең көп таралған түрі - жау кемесі мен оның жүгін соғыс сыйлығы ретінде алу. Бұрын олжа алған әскерге олжаның бір бөлігі бөлінеді. Ұлттар жиі жеке тұлғаларға жаудың меншігін, әдетте кемелерді, басып алуға құқық беретін маркалық хаттар берген. Кеме достық аумақта қауіпсіз болғаннан кейін, ол жүлде ісіне айналады: сот сотталған мүліктің мәртебесін және мүлікке иелік ету тәсілін анықтайтын іс жүргізу.
In admiralty law prizes (from the Old French prise, "taken, seized") are equipment, vehicles, vessels, and cargo captured during armed conflict. The most common use of prize in this sense is the capture of an enemy ship and its cargo as a prize of war. In the past, the capturing force would commonly be allotted a share of the worth of the captured prize. Nations often granted letters of marque that would entitle private parties to capture enemy property, usually ships. Once the ship was secured on friendly territory, it would be made the subject of a prize case: an in rem proceeding in which the court determined the status of the condemned property and the manner in which the property was to be disposed of.
Сыйлық құқығы тарихы мен дереккөздері
Дональд Петри өзінің "Бақыт ойыны" атты кітабында былай деп жазады: "Бастапқыда жүлде алу тек қана ұрып-соғу, зергердің терезесін сындырып алу сияқты болды, бірақ он бесінші ғасырда басшылыққа алатын ережелер, ұлттардың теңіз заңдары, дамып, халықаралық танылуға ие болды". Гроцийдің халықаралық құқық туралы 1604 жылы жарық көрген "De Iure Praedae Commentarius" (Бақыт пен олжа туралы заңға түсініктеме) атты еңбегі, оның 12-тарауында "Mare Liberum" теңіз бостандығы туралы ілімді негізге алды. Бұл адвокаттың испан және португал кемелерін нидерландтық басып алуды ақтайтын қысқаша нұсқасы болды. Грот сыйлық алуды тек дәстүрлі немесе әдет-ғұрып ретінде емес, әділ деп қорғайды. Оның түсіндірмесі грек соғыс құдайы Арес есімінің этимологиясы "жаулап алу" етістігі екенін және халықтардың заңы Гомер заманында Батыс тарихының басынан бастап жаудың меншігін тонауды заңды деп санағанын айтады. Сыйлық туралы заң 1756 - 1763 жылдардағы Жеті жылдық соғыс пен 1861 - 1865 жылдардағы Америка Азамат соғысы аралығында толық дамыды. Бұл кезең негізінен өткен ғасырдағы жауынгерлік желкенмен сәйкес келеді және Наполеон соғыстарын, американдық және француз революцияларын және 1790-шы жылдардың соңында Американың Франциямен соғысын қамтиды. Англия-Америкалық сыйлық заңдарының көп бөлігі 18-ғасырдағы британдық прецеденттерден алынған. Әсіресе, 1753 жылғы Заң қызметкерлерінің есебі деп аталатын жинақ, автор Уильям Мюррей, Мансфилдтің 1-ші графы (1705 1793). Бұл ағылшын тілінде жарияланған сыйлық туралы заңның ең маңызды баяндамасы деп аталды, сонымен қатар Уильям Скотттың (Лорд Стоуэлл) (1743-1836) жоғары сотының шешімдерімен бірге. Америка Құрама Штаттарының жүлде құқығы жөніндегі жетекші сот авторитеті американдық судья Джозеф Стори 1753 жылғы есеп пен Лорд Стоуэллдің шешімдеріне, сондай-ақ жүлде құқығы туралы соңғы ірі американдық трактатты жазған Фрэнсис Аптонға, оның теңіз соғысы мен жүлдесіне қатты сүйенді. Англия-Америка ортақ заңдары - бұл сыйлық құқығы туралы ең қол жетімді сипаттама болса да, сыйлық істерінде соттар халықаралық әдет-ғұрыптар мен әдеттерді, Ұлттар заңыны және бір елдің заңдары мен прецеденттерін емес, түсіндіреді және қолданады. С.Форестер мен Патрик О'Брайанның романдарында суреттелгендей, байлықтарды теңізде ақшалай сыйлықпен жасауға болатын. Америка революциясы кезінде Американың әскери-теңіз және капертерлік жүлделері 24 миллион долларға жуық болды; 1812 жылғы соғыста 45 миллион доллар. Мұндай үлкен табыс теңізші үшін 200 доллар жылдық жалақы болған кезде жиналды; оның бір жүлдеден алатын үлесі оның жылдық жалақысынан он немесе жиырма есе көп болуы мүмкін, ал бір сапарда бес немесе алты жүлде алу әдеттегі нәрсе болды. Осылай көп нәрсемен, сыйлық заңдары сол дәуірдің ең үлкен заңгер талантын тартты, оның ішінде Джон Адамс, Джозеф Стори, Дэниел Вебстер және Ричард Генри Дана-младший, "Мачта алдындағы екі жыл" кітабының авторы. Сыйлық туралы істер сол кездегі ең күрделі істердің бірі болды, өйткені үлкен сомаларды бөлу сұйық Ұлттар заңына, сондай-ақ юрисдикция мен прецедент мәселелеріне айналды. Мысалы, АҚШ-тың ең алғашқы істерінің бірі, Active, штаттық және федералды билік органдары арасындағы юрисдикциялық дауларды шешу үшін 30 жыл қажет болды. Америкалық 20 жасар капитан Гидеон Ольмстед тұтқынға алынып, үйіне оралу үшін Ямайкадағы ағылшындық "Актив" кемесіне қарапайым адам ретінде жіберілді. Олмстед бүлік ұйымдастырып, шлюпті басып алды. Бірақ Ольмстедтің көтерілісшілері өз байлығын Америкаға жөнелтіп жатқанда, Пенсильваниялық қарақшы "Активті" тартып алады. Олмстед пен капер сыйлықтың иесі туралы дау тудырды, ал 1778 жылдың қарашасында Филадельфия сыйлық сотының қазылар алқасы әрқайсысына үлесті бөлу туралы үкім шығарды. Олмстед, сол кездегі американдық генерал Бенедикт Арнольдтың көмегімен Континенттік конгресс сыйлық комитетінің алдында шағымданды, ол Филадельфиядағы қазылар алқасының үкімін өзгертіп, бүкіл сыйлықты Олмстедке берді. Бірақ Пенсильвания билігі Континенттік конгресс штаттық жүлде сотының төрелік алқасының үкіміне араласа алмайды деп, шешімді орындаудан бас тартты. Олмстед бұл істі онжылдықтар бойы табандылықпен жалғастырды, сонда ол жеңіске жетті, 1809 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының ісі, кейін судья Стэнли Мэтьюс оны "Мемлекеттік биліктің нығаюына қарсы Конституцияның жоғарылығын сот трибуналдары қолданған алғашқы іс" деп атады.
Комиссия
Кейде Марка және Жаза хаттары ресми соғыс жарияланбастан бұрын шығарылған болса да, американдық төңкеріс кезінде болғандай, Массачусетс, Мэриленд, Вирджиния және Пенсильванияның бүлікші колониялары 1776 жылғы шілдеде Континенттік конгресс ресми тәуелсіздік декларациясынан бірнеше ай бұрын Марка хаттарын берген кезде, 19 ғасырдың басында егемен үкімет алдымен соғыс жариялауы керек деп қабылданды. Франсис Аптон "Кеңістік соғыс және сыйлық" атты еңбегінде былай деп жазды: "Халықтардың арасындағы соғыс олардың азаматтары мен азаматтарының арасындағы барлық заңды сауда қатынастарын тоқтатады, өйткені сауда-саттық азаматтық келісімдер мен сотқа жүгінуді талап етеді; бұл соғыс жағдайымен үйлеспейді". Шын мәнінде, әрбір азамат "жаудың әрбір азаматымен соғысып жатыр", бұл "әр азаматқа қарсы шабуыл жасап, оның мүлкін тартып алу міндетін жүктейді, бірақ қалыптасқан әдет бойынша бұл құқық тек үкімет құралы сияқты адамдарға ғана шектелген". Әскери кемеге берілген ресми комиссия және жеке сауда кемелеріне берілген Марка және Репрессал хаттары оларды әскери көмекшілерге айналдырды, олар жаудың меншігін өздерінің егеменнің қарулы қолы ретінде алуға және табысқа қатысуға лайық болды.
Жеңіс жеңу
Караптер мен әскери кемелер кез келген әуесқой кемені байқағанда, олар оны қуып жетеді. Жалған түстермен жүзу жыртқыш пен олжа үшін де кең тараған айла-шарғы болды. Кеме бірінші атқанда, өзінің нағыз түсімен көтерілуі керек. Жалған тудың астында ату сот процесінде қымбатқа түсіп, мүмкін, тіпті тұтқынға алынған кеме иесіне қайтарылуы мүмкін. Көп жағдайда, олжаны көтерілуге көндіру үшін, оқпен оқ ату жеткілікті болды, бірақ кейде бірнеше сағат, тіпті бірнеше күн бойы қатаң оқ атылулар, сонымен бірге қолға қол соғысулар, пистолеттер мен пикаттармен қолға қол соғысулар болды. Қаншалықты қатал және қанды шайқас болмасын, жеңімпаздар өздерін жинап, ашу-ызаларын бір жағына қойып, сабырлылық танытуы керек еді, тұтқындарға сыпайылықпен және әдептілікпен қарау керек еді. Офицерлер ұрылар жеңілген қарсыластарды тонаудан немесе жүкті ұрлаудан, бұзылу деп аталатын жүкті ұрлаудан аулақ болу үшін экипажды ұстап тұрып, тосқауылдады. Фрэнсис Аптонның теңіз соғысы туралы трактатында ескертілді: тұтқынға алынған жүкті ұрлау, немесе жеке зорлық-зомбылық әрекеттері, немесе тұтқынға алынған экипажға жасалған жарақаттар, немесе оларды жүлделік кемеден дұрыс бөлмеу, немесе оларды жүлделік сот алдында тексеру үшін ұсынбау, немесе тұтқындардың құқықтары мен денсаулығына зиян келтіретін басқа да құқық бұзушылықтар, кеме немесе жүкті тұтқындауды жеңе алмауы мүмкін, сондай-ақ құқық бұзушылықты айыптаушыны зиянды өтеу үшін де қолдануға болады. Байқауды байқау сотының алдында алу көптеген себептермен практикалық емес болуы мүмкін, мысалы, ауа райының нашарлауы, байқау экипажының жетіспеушілігі, су мен азық-түліктің азаюы немесе күшті жау күштерінің жақын болуы, бұл жағдайда кеме төлемге алынуы мүмкін. Яғни, өздерінің артықшылықтары бойынша оны сол жерде жоюдың орнына, капер немесе әскери офицер кеме капитанынан төлем ретінде келісілген сомаға қарыздар ретінде қолхат түрінде қолхат қабылдайды. Құрлықта бұл қорқыту және сот алдында төлемді орындауға болмайтын уәде, бірақ теңізде бұл қабылданған тәжірибе және IOU-лар саудаға шығарылатын құралдар болды. Кейде тұтқынға алынған кеме тұтқындарды үйге жеткізу үшін босатылатын, бұл практика Лорд Стоуэллдің айтуынша "адамгершілік пен саясатты ескере отырып" Адмиралтейство соттары барынша назар аударып қорғауы керек. Картельдік кеме ретінде өз миссиясында ол тікелей өз тапсырмасына жүгінген, дереу оралған және сол уақытта сауда-саттық жасамаған жағдайда, оны қайтадан ұстауға қарсы болды. Алайда, әдетте, олжалаушы өздерінің немесе одақтас елдердің ең жақын порттарына алып баратын жүлделік экипажға ие болды, онда жүлделік сот жүлдеге үкім шығара алады. Егер жолда жолдаған кезде достық кеме құтқару деп аталатын жүлдені қайтадан басып алса, құтқарылған жүлдені қайтару туралы постлиминиумдық құқық оның бұрынғы иелеріне қайтарылады. Яғни, кеме қайтадан басып алған кеме үшін олжа болмады. Алайда құтқарушылар құтқарып қалған кемесі суға батып бара жатқанда құтқарып алғандай, құтқарып қалған кеме үшін өтемақы алуға құқылы еді.
Embezzlements of the cargo seized, or acts personally violent, or injuries perpetrated upon the captured crew, or improperly separating them from the prize vessel, or not producing them for examination before the prize court, or other torts injurious to the rights and health of the prisoners, may render the arrest of the vessel or cargo, as prize, defeasible, and also subject the tort feasor for damages therefore. Taking the prize before a prize court might be impractical for any number of reasons, such as bad weather, shortage of prize crew, dwindling water and provisions, or the proximity of an overpowering enemy force—in which case a vessel might be ransomed. That is, instead of destroying her on the spot as was their prerogative, the privateer or naval officer would accept a scrip in form of an IOU for an agreed sum as ransom from the ship's master. On land this would be extortion and the promise to pay unenforceable in court, but at sea it was accepted practice and the IOUs negotiable instruments. On occasion a seized vessel would be released to ferry home prisoners, a practice which Lord Stowell said "in the consideration of humanity and policy" Admiralty Courts must protect with the utmost attention. While on her mission as a cartel ship she was immune to recapture so long as she proceeded directly on her errand, promptly returned, and did not engage in trading in the meantime. Usually, however, the captor put aboard a prize crew to sail a captured vessel to the nearest port of their own or an allied country, where a prize court could adjudicate the prize. If while sailing en route a friendly vessel re captured the prize, called a rescue, the right of postliminium declared title to the rescued prize restored to its prior owners. That is, the ship did not become a prize of the recapturing vessel. However, the rescuers were entitled to compensation for salvage, just as if they had rescued a crippled vessel from sinking at sea.
Каперлікпен күрестің аяқталуы және әскери-теңіз байлықтарының құлдырауы
Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация қарақшылары Одақтың сауда кемелеріне қарсы жортуыл жасады. Сол сияқты, Одақ (конфедерацияның маркі хаттарының заңдылығын танудан бас тартса да) өзінің флотына Конфедерацияның кемелерін жүлде ретінде алуға рұқсат берді. АҚШ Конституциясының 1-бабының 8-бөлімі бойынша, Конгресс марк хаттарын рұқсат етуі мүмкін, бірақ соңғы 150 жылда ол мұны істеген жоқ. 1907 жылғы Гаага конвенциясының XII шартымен Халықаралық сыйлық соты құрылуы тиіс еді, бірақ бұл шарт ешқашан күшіне енген жоқ, өйткені оны тек Никарагуа ратификациялады. Жеке кемелермен сауда шабуылы Америка Азамат соғысымен аяқталды, бірақ теңіз офицерлері тағы біраз уақыт ақшалай сыйлыққа ие болды. АҚШ-тың әскери-теңіз офицерлеріне сыйлық төлеуі Испания-Америка соғысында жалғасты, ал тек Бірінші дүниежүзілік соғыста ғана бұл практикадан бас тартты. АҚШ-тың жүлделік соттары Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыста өздерінің қабылдауынан туындаған ешқандай істі қараған жоқ (егерде Жоғарғы Сот Германияның жүлдесі бойынша шешім шығарған болса да) Стамбұл Аппам) Хэмптон Роудста өткізілген). Сол сияқты Ресей, Португалия, Германия, Жапония, Қытай, Румыния және Франция да Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ-тың соңынан еріп, теңіз офицерлеріне сыйақы ақшасын төлемейміз деп мәлімдеді. 1914 жылы 9 қарашада Ұлыбритания мен Франция үкіметтері екі тараптың да қолға алған байлықтарға қатысты мемлекеттік билікті орнату туралы келісімге қол қойды. Ресей үкіметі бұл келісімге 1915 жылы 5 наурызда, ал Италия үкіметі 1917 жылы 15 қаңтарда қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан аз уақыт бұрын Франция, Нидерланды мен Норвегия сияқты жүлде алуға рұқсат беретін заң қабылдады, бірақ неміс шапқыншылығы және осы үш елдің де кейіннен берілуі бұл жағдайды тез тоқтатты. Ұлыбритания 1948 жылы әскери-теңіз офицерлерінің жүлдеге қатысу құқығын ресми түрде тоқтатты. Қазіргі халықаралық заңдар мен келісімдерге сәйкес, мемлекеттер әлі де жау кемелерін өздерінің жүлделік соттарының алдына әкелуі мүмкін, сотты және сатылуы мүмкін. Бірақ қазір ешқандай мемлекет өз өмірлерін қауіпке тігіп, оны ұстап алған офицерлер мен экипажға өз үлестерін ұсынбайды: Теңіздегі адамдарды [саудагерлерді қоса алғанда] халықаралық сыйлық заңын қабылдауға мәжбүр еткен қозғаушы күш - жеке мүдде болды, өйткені бұл олардың қарым-қатынасына құнды сенімділік берді. Егер ережелер анық және жалпыға бірдей болса, олар бұрын белгілі қауіп-қатерлерге қарсы сақтандыру сатып алғаннан кейін, соғыс кезінде тауарларын шетелге жібере алады. Ал үстелдің екінші жағында отырғандар, яғни, сауда орындарынан ыдыс-аяқ пен жүктерді сатып алғандар, өздерінің сатып алғандары шын мәнінде өздеріне тиесілі екенін білгенде, көңілдері жай алды. Теңіз жүлдесі туралы ілім мен практика көптеген егемен мемлекеттер арасында төрт ғасыр бойы кеңінен сақталды, өйткені оған берілу олардың теңіз флотының, жекешеліктерінің, саудагерлері мен банкирлерінің және егемендерінің материалдық мүдделеріне сай болды. Осы дүниеде заңның жалпыға бірдей үстемдігіне қол жеткізу үшін күресіп жүрген дипломаттар мен халықаралық заңгерлер осы сабақ туралы ой жүгіртуі керек.
Self interest was the driving force that compelled men of the sea to accept the international law of prize [including merchants] because it brought a valuable element of certainty to their dealings. If the rules were clear and universal, they could ship their goods abroad in wartime, after first buying insurance against known risks. On the other side of the table, those purchasing vessels and cargoes from prize courts had the comfort of knowing that what they bought was really theirs. The doctrine and practice of maritime prize was widely adhered to for four centuries, among a multitude of sovereign nations, because adhering to it was in the material interest of their navies, their privateersmen, their merchants and bankers, and their sovereigns. Diplomats and international lawyers who struggle in this world to achieve a universal rule of law may well ponder on this lesson.