Кіріспе

Норвегия ертегісі "Ұрлық шебері" - Норвегияның Петер Хр. Асбьорнсен мен Йорген Мо. Гримм ағайындылары ертегілерінде 192-шы ертегі ретінде қысқа нұсқаны енгізді. Эндрю Лэнг оны "Қызыл ертегі кітабына" енгізді. Джордж Вебб Дасент бұл ертегіді "Скандинавияның танымал ертегілері" атты еңбегіне аударды. Ол Aarne Thompson типті 1525A, Ұры үшін тапсырмалар.

Сюжет

Бір кедейдің үш ұлына беретін ештеңесі жоқ, сондықтан ол екеуін жол қиылысына алып барады, әр ұлы әртүрлі жолға түседі. Кіші ұлы үлкен орманға барып, дауыл соққан кезде үйден пана іздейді. Жақын жерде тұрған қарт әйел үйді қарақшылардың ордасы деп ескертеді, бірақ ол бәрібір қалады. Ұрылар келгенде, ол оларды өзін қызметші ретінде қабылдауға көндіреді. Ұрылар жігітке базарға алып бара жатқан өгізді ұрлап, өзін дәлелдеуін айтады. Бала көмірек қаптамасы бар аяқкиімді жолға қояды. Оны көрген соң, ол екіншісін алса жақсы болар еді деп ойлайды да, жүре береді. Бала аяқкиімді алып, ауылға жүгіріп барып, қайтадан жолға қояды. Еркек екінші рет аяқкиімді тапқанда, өгізін тастап, екіншісін іздеп кетеді, ал ұлы өгізді қуып шығады. Ол екінші өгізін сатуға барады. Ұрылар балаға егер ол осыны да ұрласа, оны да топқа алатынын айтады. Бала жол бойына асылып, жігіт оны басып өтеді. Бала жүгіріп барып, өзін тағы да асып қояды, содан кейін үшінші рет, ер адам оның сиқыршылық екеніне жартылай сенімді болғанша, және ол алғашқы екі дененің әлі де асылып тұрғанын тексеру үшін қайтып келгенде, ұлы екінші өгізін айдап жібереді. Сол кезде қарақшылар жігітке бұқаны ұрласа, топтың басшысы етіп тағайындайтынын айтады. Ұл орманда өгіздің айқайындай дыбыс шығарады, ал адам ұрланған өгіздер деп ойлап, қашады, үшіншісін қалдырады, ұлы оны да ұрлайды. Ұрылар топтың жетекшісі болған жігітке риза емес, сондықтан оны тастап кетеді. Бала өгіздерді айдап шығарып, оларды иесіне қайтарады, үйдегі барлық қазынаны алып, әкесіне қайтады. Бала жергілікті ұланның қызына үйленгісі келеді, сондықтан ол әкесіне оның қолын сұрауға жібереді, оған ұланға өзінің Ұры шебері екенін хабарласын деп айтады. Шешуші үйлену тойына келіседі, бірақ егер бала өздігінен сыналып, жексенбі күні түкірткеден жарма ұрласа ғана. Бала үш қоянды ұстап алады да, оларды әрдайым бір мезгілде қожайынның ас үйінің жанында босатып жібереді. Бала кіріп, пісірілген тамақты ұрлап алады. Ұры өзінің сыйлығын алуға келгенде, қожайыны одан діни қызметкерді алдап, өзінің шеберлігін дәлелдеуін сұрайды. Ұры періште болып киініп, діни қызметкерді көкке апаруға келгеніне сендіреді. Ол діни қызметкерді тас пен тікенді сүйреп, оны қаз үйіне лақтырып, оған тазару орны екенін айтады, содан кейін оның барлық қазынасын ұрлайды. Қожайын қуанады, бірақ әлі де баладан бас тартады, оған өзінің қорасынан он екі жылқыны, олардың етікшелерінде он екі күйеу жігітті ұрлауды айтады. Ұры өзін қарт әйелге айналдырып, қорада баспана табады. Түн суық болғанда, ол оған қарсы бренди ішеді. Күйеу жігіттер соны талап етеді, ол оларға есірткі қосылған сусын береді, оларды ұйықтатып, аттарды ұрлайды. Шешесі оны тағы да жоққа шығарып, шешесі ат үстінде жүрген кезде, онымен бірге ат ұрлап алуды сұрайды. Ұры шебері олай дейді. Ол өзін қарт адам ретінде жамылып, бір бөшке медус ұстап, саусағын кранның орнына тесікке салады. Қожайын жақындап келіп, киім-кешекті жігіттен орманға барып, Ұры-ағаның осында жасырынбағанына көз жеткізуін сұрайды. Бала: "Жоқ, мен суды төкпеу үшін суды құямын", - дейді. Ол жердегі жігіт оның орнын басып, атын бере салады. Шешуші одан тағы да бас тартып, төсегінен және әйелімен бірге жұмыс істейтін шейтаны ұрлап алуын сұрайды. Ұры-аға адам кейпіне ұқсас қуыршақ жасап, оны терезеге қояды да, қожайыны атып жібереді. Сөйлеуден қорқып, шейх оны көмуге барады, ал Шейх, шейх болып жүріп, қанды тазалау үшін қажет деген сылтаумен шейх пен ауысымды алады. Ол ұрының ұрлық жасауынан қорқып, оған қызын ұзатуға рұқсат береді.

Талдау

"Мастер-тоқ" AarneThompsonUther Index-те ATU 1525 және кіші типтер ретінде жіктеледі. Фольклорист және ғалым Ричард Дорсон ертегі түрінің шығу тегі туралы екі ғалымның пікірін келтірді: Александр Х. Краппе ертегі үшін мысырлық шығу тегін ұсынды, ал В. А. Клаустон азиялық шығу тегін ұсынды. Фольклорист Стит Томпсон еуропалық "Майстер-тоздар" және америкалық индейлер арасындағы ұқсастықтар мотивтердің бірігуіне әкелгенін және қарыз алу француздық канадалық ертегілерден туындаған болуы мүмкін деп дәлелдеді.

Нұсқалар

Фольклорист Стит Томпсон бұл әңгімені Еуропа, Азия және бүкіл әлемдегі ертегілер жинақтарында кездестіруге болады деп дәлелдеді. ATU 1525 ертегісінің нұсқалары мен кіші түрлері американдық және ағылшындық жинақтарда бар деп хабарланған. Профессор Андреев 1525А типті "Ұрлық шебері" ертегісі украиндық дереккөздердегі "ең танымал ертегі түрлерінің" бірі екенін атап өтті, оның 28 нұсқасы бар, сондай-ақ "орыс материалындағы" 19 нұсқасы бар. Италияның Istituto centrale per i beni sonori ed audiovisivi ("Саң және аудиовизуалды мұраның орталық институты") 1960-шы жылдардың аяғы мен 1970-ші жылдардың басында жасаған ғылыми зерттеулер итальяндық дереккөздердегі әңгіменің нұсқалары мен кіші типтерінің бар екенін анықтады.

Еуропа

Фольклорист Джозеф Джейкобс өзінің "Европаның ертегі кітабында" өз түсініктемелерінде келтірген формула бойынша сол атымен ертегілерді қайта жазды.

Италия

Бұрынғы әдеби нұсқасы - Кассандрино, Майстер-жұлдыз, Страпароланың "Фацетистік түндер" жинағында кездеседі.

Германия

Гримм ағайындыларының ертегілері 192-шы ертегі ретінде нұсқаны қамтыды. Шешесі оған үйдің аттарын, жамылғысын, әйеліне берген шағасын, шіркеудің пасторы мен кеңсе қызметкерін ұрлауды тапсырады. Ұры табысқа жетіп, елден кетеді. 19 ғасырдағы ақын және романист Клеменс Брентано Виценспицель деген атаумен нұсқасын жинады. Оның шығармалары "Витисплинтер" деп аударылып, "Алмас ертегі кітабында" жарияланды.

Ирландия

Ирландиялық нұсқасы - "Көрнекі ұры" "The Royal Hibernian Tales" жинағында жасырын түрде жарияланды. Ирландиялық фольклоршы Патрик Кеннеди Джек, айлакер ұрыны Shifty Lad-тің тағы бір нұсқасы ретінде және кеңейту арқылы, The Master Thief циклының әңгімелері ретінде санады. Ирландиялық нұсқада патша Билли Броганның ұлы жас Джекке патшаның назарынан тыс үш нәрсені ұрлауға шақырады. Ирландиялық "Жеке қалай әйел алды" ертегісінде, Ұры-аға, Джек, өзінің шеберлігін дәлелдеу үшін, иеленушінің міндеттерін орындайды және иеленушінің қызымен үйленеді.

Дания

Свен Грунтвиг "Ханс Местертьев" деп аталатын даниялық нұсқаны жинады.

Грекия

Неміс ғалымы Иоганн Георг фон Хан Грекияда жинаған 6 нұсқасын бауырлары Гримм жинақтаған ертегімен салыстырды.

Литва

Профессор Бронислава Кербелиттейдің айтуынша, Литвада Ұры шеберінің оқиғасында бірнеше нұсқа бар: "Ақылды ұры" атты АТ 1525А-ның 284 нұсқасы және "Ешкімнің назарын аудару арқылы ұрлық" атты АТ 1525D-ның 216 нұсқасы, екі нұсқада да басқа ертегі түрлерінен зақымдану жоқ.

Азия

Ұрлық жасау мүмкін емес деген ойды бабылдық тақташада жазылған Ниппурдың кедейі деген ертегіден табуға болады. Джозеф Джейкобс өзінің "Келттік ертегілер" атты кітабында "Шараф, ұры" (Шараф Цур; немесе Ашраф Хор) деген үнді халық аңыз кейіпкерін атап өтті. Солтүстік Үндістанның фольклорында патша ұлының "Ұлы ұры" рөлін ойнайтын ертегілердің екі нұсқасы бар екені айтылады.

Америка

Ральф Стил Боггс, Йоханнес Болт пен Жири Поливканың Anmerkungen (1913) кейін испандық пикарестік роман Гусман де Альфараше (1599) ертегі түрінің алдыңғылары ретінде саналады. Антрополог Элси Клюз Парсонс Кариб бассейніндегі елдерде осы аңыздың нұсқаларын жинады.

Қазіргі заманғы бейімделулері

"Бір кезде" сериясындағы ертегі кітабы мен кассетасында, сквайр граф деп аталады, ал ол ұрыға берген тапсырма - оның атын, төсек жамылғысын және шіркеуден Парсон мен Секстонды ұрлау. Ұры табысқа жеткенде, граф оған егер ол өз жолын өзгертсе, оны қаланың губернаторы етіп тағайындайтынын айтады. Ұры бұдан былай ештеңе ұрламауға уәде береді.