Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ниалл мак Аида (846 жылы қайтыс болған), оны немересі Ниалл мак Аидадан (қайтыс болған 917) ажырату үшін Ниалл Кайль (Калланның Ниаллы) деп атаған, Ирландияның жоғары патшасы.
Niall mac Áeda (died 846), called Niall Caille (Niall of the Callan) to distinguish him from his grandson Niall mac Áeda (died 917), was High King of Ireland.
Өмірбаян
Ниалл Ирландияның үлкен бөлігін билеген Уи Неиллдің солтүстік тармағы - Сенель нЕогайнға қарасты. Ол Аэд мак Нейлдің (819 жылы қайтыс болған) ұлы, Аэд Орднид деп аталатын, ол өзі Жоғары патша болған. 12 ғасырдағы Баншенхас (Әйелдер туралы аңыз) бойынша, оның анасы Коннахт Уи Брюиннің Индрехтах мак Мюиредайгтың қызы Медб болды. Ирландияның билік етуі іс жүзінде солтүстікке қарай Cenél nEógain және оңтүстікке қарай Clann Cholmáin Uí Néill тармағы арасында бөлінген, сондықтан Ниаллдың әкесі қайтыс болған кезде, оның орнын оның ұлы немесе туысы алмады, бірақ Конхобар мак Дончада, оның әкесі Дончад Миди Аедке дейін билік еткен. Ниалл әкесі қайтыс болғаннан кейін бірден Cenél nEógain басшылығына ие бола алмады. Оның екінші туысы Муршад мак Мале Дуин Айлех королі және Cenél nEógain басшысы болып сайланды. 823 жылы ғана, Муршадтың биліктен шығарылғаны туралы Ольстер жылнамасында жазылған кезде, Ниалл Айлехтың патшасы болды.
Niall belonged to Cenél nEógain, a northern branch of the Uí Néill, a kin group whose rulers dominated large parts of Ireland. He was the son of Áed mac Néill (died 819), called Áed Oirdnide, who had himself been High King. According to the 12th century Banshenchas (Lore of Women), his mother was Medb, daughter of Indrechtach mac Muiredaig of the Uí Briúin of Connacht. The High Kingship of Ireland was in practice shared between Cenél nEógain of the north and the southern Clann Cholmáin branch of the Uí Néill, so that when Niall's father died, he was not succeeded by his son, or by a cousin, but by Conchobar mac Donnchada of Clann Cholmáin, whose father Donnchad Midi had been High King before Áed. Nor did Niall immediately succeed to the leadership of Cenél nEógain on his father's death. His second cousin Murchad mac Máele Dúin was chosen to be King of Ailech and chief of Cenél nEógain. It was not until 823, when the Annals of Ulster record that Murchad was deposed, that Niall became king of Ailech.
Айлек патшасы
827 жылы Армаггдағы маңызды шіркеудің ішіндегі қақтығыс соғысқа әкелді. Төрт қожайынның жылнамалары оқиғалардың ұзақ баяндамасын береді. Осыған сәйкес, Airgíalla патшасы Cummascach mac Cathail Uí Cremthainn, Ниаллдың мойындаушысы Эоган Майнистрехті Армагтан қуып жіберіп, өзінің туғаннан туған ағасы Артри мак Кончобаирді, ол Жоғарғы король Конхобар мак Дончаданың ұлы болуы мүмкін, Армагтың абысы ретінде орнатқан. Ольстер жылнамасында Артри 825 жылы Коннахт жерінде Патрик заңыны Мюнстер патшасы Фейдлимид мак Кримтайнмен бірге енгізген кезде Армах епископы ретінде сипатталады. Бұл оның игумен қызметін атқарып, сондай-ақ, Киелі Патриктің рухани мұрагері болғанын көрсетеді. Қақтығыстың нақты себебі қандай болмасын, Ниалл Cenél nEógain және Cenél Conaill арасынан әскер жинап, Армагқа қарай аттанды. Оған қарсы Құммасках пен Аиргиалла болды, оларға Мюридах мак Эокада, Ольстер патшасы және оның әскері қосылды. Төрт қожайынның жылнамасына сәйкес, қазіргі Килмордың жанында, Армаг графтығында, Лет-Камдағы шайқас үш күн бойы созылып, соғыс аяқталды. Бұл Ниалл мен солтүстік Уи Неиллдің шешуші жеңісі болды. Құммасках пен оның інісі Конгалах өлтірілді, ал Ольстер жылнамасында "Аиргиалланың басқа көптеген патшалары" да сол жерде қайтыс болды деп жазылған. Бұл жеңіліс Аиргиалланың күшін жойды, содан кейін олар солтүстік Уи Неилл патшаларына бағынышты болды. Артри Армаг аббатшылығынан шығарылды, ал Ниалл Эоган Майнстрихті сол жерде орнатқан болуы мүмкін, өйткені ол 834 жылы қайтыс болғандығы туралы хабарламада Ольстер жылнамалары арқылы Армаг аббаты деп аталады.
In 827 a conflict within the important church at Armagh led to war. The late Annals of the Four Masters provide a long account of the events. According to this, Cummascach mac Cathail of the Uí Cremthainn, king of the Airgíalla, expelled Niall's confessor Éogan Mainistrech from Armagh, installing his own half brother, Artrí mac Conchobair, who may have been the son of High King Conchobar mac Donnchada, as abbot of Armagh. The Annals of Ulster describe Artrí as bishop of Armagh in 825 when he imposed the Law of Patrick on Connacht together with Feidlimid mac Crimthainn, the King of Munster, suggesting that he was both acting abbot and as such the spiritual heir of Saint Patrick. Whatever the exact cause of the conflict, Niall raised an army among the Cenél nEógain and Cenél Conaill and marched on Armagh. He was faced by Cummascach and the Airgíalla, who had been joined by Muiredach mac Eochada, the king of Ulster, and his army. According to the Annals of the Four Masters, the battle at Leth Cam, near modern Kilmore, County Armagh, lasted three days. It was a decisive victory for Niall and the northern Uí Néill. Cummascach and his brother Congalach were killed, the Annals of Ulster adding that "many other kings of the Airgialla" also died there. The defeat broke the power of the Airgíalla who were thereafter subject to the northern Uí Néill kings. Artrí was deposed from the abbacy of Armagh and Niall may have installed Éogan Mainistrech there as he is called abbot of Armagh by the Annals of Ulster in the notice of his death in 834.
Тара патшасы
833 жылы Конхобар мак Дончада қайтыс болғаннан кейін Ниалл Жоғарғы патша болды. Оның билігі Дерриге шабуыл жасаған викингтерге қарсы жеңіске жетуімен басталды. 835 жылы Лейнстерге экспедиция жасалды. Ольстер жылнамасында "Ниал армияны Лейгинге бастап, Лейгинге патша тағайындады" деп жазылған. Ол Ленстердің патшасы ретінде Уи Дунлайнгтен Бран мак Фаэлайнды таңдады. Сол жылы ол оңтүстік Уи Нейлге шабуыл жасап, қазіргі Оффли графтығына дейін елді қиратты. Келесі жылы, 836 жылы, Ниалл Мюнстер патшасы Фейдлимид мак Кримтайнмен қақтығысқа түсті. Фейдлимид, ол шіркеуші, сондай-ақ патша, Клонферттің иесі және қатал Céli Dé реформаторларының жақтасы болды, Кильдарге шабуыл жасап, Армагдың иесі Форинданды тұтқынға алды. Бұл Ниалл үшін қиындық туғызған шығар, бірақ Бенджамин Хадсон Форинданның Диармайт уа Тигернайнды бір жыл бұрын алмастырғанын және Ниалл қай екі бәсекелесінің қолдау көрсеткені белгісіз екенін атап өтті. 838 жылы Ниалл мен Фейдлимид Клонкуриде немесе Клонфертте ригдал, патшалық конференция өткізді. Оңтүстік дереккөздер, мысалы, Иннисфалденнің жылнамалары, Ниалл Фейдлимиді жоғары патша деп таныды, ал солтүстік дереккөздер, мысалы, Ольстер жылнамалары, кездесу туралы қосымша мәліметсіз хабарлайды. Қандай келісімдер жасалғанына қарамастан, олар Feidlimid пен Niall арасындағы қақтығысты аяқтаған жоқ. 840 жылы Феидлимид Тара төбесінде әскерді басқарды, онда Жоғарғы патшалар тағайындалды және сонда қоныстанды, ал Ниалл Феидлимидке қолдау көрсету үшін Оффлиге қайтадан шабуыл жасады. Екі ұрыс 841 жылы Клонкуридің маңында Магнотхейрде болды, онда Ниал жеңімпаз болды. Ольстердің жылнамасында: "Құдайға бағышталған Фейдлимидтің крейсері/ Қара тікенді бұталарда қалдырылды;/ Ниалл, шайқаста мықты болғандықтан, оны алды/ Семсерлермен шайқаста жеңіске жету құқығына ие болды", - делінген. Фейдлимид тағы бес жыл билік етіп, ақыры 847 жылы қайтыс болса да, мүмкін аурудан қайтыс болған болса керек, ол солтүстікке ешқашан жорық жасамады. Ниалл солтүстіктегі өз жерінде викингтердің шабуылына қарсы белсенділік танытса да, ол басқа жерлерде викингтерге қарсы науқан жүргізген жоқ. Оның тұсында викингтердің белсенділігі Шығыс жағалауға және Ирландияның ортасына көшкен, олар тұрақты қоныстар құрып, Лоуг Негге және Дублинге жақын орналасқан. 845 жылы Ниалл қазіргі Донегал графтығындағы Магнитада викингтерді жеңді. Келесі жылы ол Армагқа жақын Каллан өзенінде суға батып, осы оқиғадан оның есімі алынған. Ол Армагеддонда жерленген. Ниаллдан кейін Жоғарғы патша ретінде Чолмайн кланынан Маэль Сехнаилл мак Маэль Руанаид болды.
After the death of Conchobar mac Donnchada in 833, Niall became High King. His reign began auspiciously with a victory over Vikings who had raided Derry. This was followed in 835 by an expedition to Leinster. The Annals of Ulster say "Niall led an army to Laigin and he set up a king over the Laigin". His chosen candidate as king of Leinster was Bran mac Fáeláin of the Uí Dúnlainge. The same year he raided the southern Uí Néill and ravaged the country as far south as modern County Offaly. The following year, 836, Niall came into conflict with the King of Munster, Feidlimid mac Crimthainn. Feidlimid, who was a churchman as well as a king, abbot of Clonfert and supporter of the austere Céli Dé reformers, attacked Kildare and captured Forindán, the abbot of Armagh. Although this may have been a challenge to Niall, Benjamin Hudson notes that Forindán had replaced Diarmait ua Tigernáin the year before, and that it is not known which of the two rivals Niall supported. In 838 Niall and Feidlimid held a rígdal, a royal conference, either at Cloncurry or at Clonfert. Southern sources such as the Annals of Innisfallen say that Niall acknowledged Feidlimid as High King while northern sources such as the Annals of Ulster simply report the meeting without any further details. Whatever agreements were made at the rígdal, they did not end the conflict between Feidlimid and Niall. In 840 Feidlimid led an army to the Hill of Tara, where High Kings were inaugurated, and camped there, while Niall again raided into Offaly to undermine support for Feidlimid there. The two did not meet in battle until 841, at Mag nÓchtair, near Cloncurry, where Niall was the victor. A poem in the Annals of Ulster reads: "The crozier of devout Feidlimid/ Was abandoned in the blackthorns;/ Niall, mighty in combat, took it/ By right of victory in battle with swords." Although Feidlimid ruled for five more years, finally dying in 847, perhaps of disease, he never again campaigned in the north. While Niall was active in opposing Viking raids in his own lands in the north, he appears not to have campaigned against Viking forces elsewhere. During his reign, the focus of Viking activity moved to the east coast and midlands of Ireland, with permanent settlements established at Lough Neagh and near Dublin. Niall defeated Vikings at Mag nÍtha, in modern County Donegal, in 845. The following year he drowned in the Callan River close to Armagh, from which event his epithet derives. He was buried at Armagh. Niall was followed as High King by Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid of Clann Cholmáin.