Кіріспе

Ниалл мак Аида (846 жылы қайтыс болған), оны немересі Ниалл мак Аидадан (қайтыс болған 917) ажырату үшін Ниалл Кайль (Калланның Ниаллы) деп атаған, Ирландияның жоғары патшасы.

Өмірбаян

Ниалл Ирландияның үлкен бөлігін билеген Уи Неиллдің солтүстік тармағы - Сенель нЕогайнға қарасты. Ол Аэд мак Нейлдің (819 жылы қайтыс болған) ұлы, Аэд Орднид деп аталатын, ол өзі Жоғары патша болған. 12 ғасырдағы Баншенхас (Әйелдер туралы аңыз) бойынша, оның анасы Коннахт Уи Брюиннің Индрехтах мак Мюиредайгтың қызы Медб болды. Ирландияның билік етуі іс жүзінде солтүстікке қарай Cenél nEógain және оңтүстікке қарай Clann Cholmáin Uí Néill тармағы арасында бөлінген, сондықтан Ниаллдың әкесі қайтыс болған кезде, оның орнын оның ұлы немесе туысы алмады, бірақ Конхобар мак Дончада, оның әкесі Дончад Миди Аедке дейін билік еткен. Ниалл әкесі қайтыс болғаннан кейін бірден Cenél nEógain басшылығына ие бола алмады. Оның екінші туысы Муршад мак Мале Дуин Айлех королі және Cenél nEógain басшысы болып сайланды. 823 жылы ғана, Муршадтың биліктен шығарылғаны туралы Ольстер жылнамасында жазылған кезде, Ниалл Айлехтың патшасы болды.

Айлек патшасы

827 жылы Армаггдағы маңызды шіркеудің ішіндегі қақтығыс соғысқа әкелді. Төрт қожайынның жылнамалары оқиғалардың ұзақ баяндамасын береді. Осыған сәйкес, Airgíalla патшасы Cummascach mac Cathail Uí Cremthainn, Ниаллдың мойындаушысы Эоган Майнистрехті Армагтан қуып жіберіп, өзінің туғаннан туған ағасы Артри мак Кончобаирді, ол Жоғарғы король Конхобар мак Дончаданың ұлы болуы мүмкін, Армагтың абысы ретінде орнатқан. Ольстер жылнамасында Артри 825 жылы Коннахт жерінде Патрик заңыны Мюнстер патшасы Фейдлимид мак Кримтайнмен бірге енгізген кезде Армах епископы ретінде сипатталады. Бұл оның игумен қызметін атқарып, сондай-ақ, Киелі Патриктің рухани мұрагері болғанын көрсетеді. Қақтығыстың нақты себебі қандай болмасын, Ниалл Cenél nEógain және Cenél Conaill арасынан әскер жинап, Армагқа қарай аттанды. Оған қарсы Құммасках пен Аиргиалла болды, оларға Мюридах мак Эокада, Ольстер патшасы және оның әскері қосылды. Төрт қожайынның жылнамасына сәйкес, қазіргі Килмордың жанында, Армаг графтығында, Лет-Камдағы шайқас үш күн бойы созылып, соғыс аяқталды. Бұл Ниалл мен солтүстік Уи Неиллдің шешуші жеңісі болды. Құммасках пен оның інісі Конгалах өлтірілді, ал Ольстер жылнамасында "Аиргиалланың басқа көптеген патшалары" да сол жерде қайтыс болды деп жазылған. Бұл жеңіліс Аиргиалланың күшін жойды, содан кейін олар солтүстік Уи Неилл патшаларына бағынышты болды. Артри Армаг аббатшылығынан шығарылды, ал Ниалл Эоган Майнстрихті сол жерде орнатқан болуы мүмкін, өйткені ол 834 жылы қайтыс болғандығы туралы хабарламада Ольстер жылнамалары арқылы Армаг аббаты деп аталады.

Тара патшасы

833 жылы Конхобар мак Дончада қайтыс болғаннан кейін Ниалл Жоғарғы патша болды. Оның билігі Дерриге шабуыл жасаған викингтерге қарсы жеңіске жетуімен басталды. 835 жылы Лейнстерге экспедиция жасалды. Ольстер жылнамасында "Ниал армияны Лейгинге бастап, Лейгинге патша тағайындады" деп жазылған. Ол Ленстердің патшасы ретінде Уи Дунлайнгтен Бран мак Фаэлайнды таңдады. Сол жылы ол оңтүстік Уи Нейлге шабуыл жасап, қазіргі Оффли графтығына дейін елді қиратты. Келесі жылы, 836 жылы, Ниалл Мюнстер патшасы Фейдлимид мак Кримтайнмен қақтығысқа түсті. Фейдлимид, ол шіркеуші, сондай-ақ патша, Клонферттің иесі және қатал Céli Dé реформаторларының жақтасы болды, Кильдарге шабуыл жасап, Армагдың иесі Форинданды тұтқынға алды. Бұл Ниалл үшін қиындық туғызған шығар, бірақ Бенджамин Хадсон Форинданның Диармайт уа Тигернайнды бір жыл бұрын алмастырғанын және Ниалл қай екі бәсекелесінің қолдау көрсеткені белгісіз екенін атап өтті. 838 жылы Ниалл мен Фейдлимид Клонкуриде немесе Клонфертте ригдал, патшалық конференция өткізді. Оңтүстік дереккөздер, мысалы, Иннисфалденнің жылнамалары, Ниалл Фейдлимиді жоғары патша деп таныды, ал солтүстік дереккөздер, мысалы, Ольстер жылнамалары, кездесу туралы қосымша мәліметсіз хабарлайды. Қандай келісімдер жасалғанына қарамастан, олар Feidlimid пен Niall арасындағы қақтығысты аяқтаған жоқ. 840 жылы Феидлимид Тара төбесінде әскерді басқарды, онда Жоғарғы патшалар тағайындалды және сонда қоныстанды, ал Ниалл Феидлимидке қолдау көрсету үшін Оффлиге қайтадан шабуыл жасады. Екі ұрыс 841 жылы Клонкуридің маңында Магнотхейрде болды, онда Ниал жеңімпаз болды. Ольстердің жылнамасында: "Құдайға бағышталған Фейдлимидтің крейсері/ Қара тікенді бұталарда қалдырылды;/ Ниалл, шайқаста мықты болғандықтан, оны алды/ Семсерлермен шайқаста жеңіске жету құқығына ие болды", - делінген. Фейдлимид тағы бес жыл билік етіп, ақыры 847 жылы қайтыс болса да, мүмкін аурудан қайтыс болған болса керек, ол солтүстікке ешқашан жорық жасамады. Ниалл солтүстіктегі өз жерінде викингтердің шабуылына қарсы белсенділік танытса да, ол басқа жерлерде викингтерге қарсы науқан жүргізген жоқ. Оның тұсында викингтердің белсенділігі Шығыс жағалауға және Ирландияның ортасына көшкен, олар тұрақты қоныстар құрып, Лоуг Негге және Дублинге жақын орналасқан. 845 жылы Ниалл қазіргі Донегал графтығындағы Магнитада викингтерді жеңді. Келесі жылы ол Армагқа жақын Каллан өзенінде суға батып, осы оқиғадан оның есімі алынған. Ол Армагеддонда жерленген. Ниаллдан кейін Жоғарғы патша ретінде Чолмайн кланынан Маэль Сехнаилл мак Маэль Руанаид болды.