Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы қытай тектес адамдар Жаңа Зеландиялық қытайлықтар (; ) немесе Сино жаңа зеландиялықтар - жаңа зеландиялық қытай тектес адамдар. Азиялық жаңа зеландиялықтардың ең үлкен кіші тобы, көптеген қытайлық иммигранттар Қытай материгінен, Гонконгтан, Тайваньнан немесе қытай диаспорасының үлкен халқы бар басқа елдерден келді. Қазіргі кездегі Жаңа Зеландиядағы қытайлар тобы Индонезия, Малайзия, Камбоджа, Вьетнам және Сингапурдан келген диаспоралық қауымдастықтардан тұрады. 2018 жылдың мәліметтері бойынша, Қытай жаңа зеландиялықтары Жаңа Зеландия халқының 4,9% құрайды және жаңа Зеландиядағы ең ірі Азиялық этностық топ болып табылады, олар жаңа Зеландияның 36,3% Азиялықтарын құрайды. 1860 жылдары алтынға ұмтылу кезінде Гуандуннан көшіп келгендер келді. Осы тарихи ағынынан кейін Дунединде әлі де ерекше қытай қауымы бар, оның бұрынғы мэрі Питер Чин қытай тегіне ие. Алайда, Жаңа Зеландияның қытайлық тұрғындарының көпшілігі Солтүстік аралда тұрады және олар неғұрлым жақында көшіп келген мұра. Қытайлықтар Жаңа Зеландияда тарихи түрде ірі кемсітушілікке ұшырады, оның себептері салықтан бастап нәсілшілдікке дейін. Жаңа Зеландияның көптеген танымал және инновациялық адамдары қытай тегіне ие, мысалы, Аугуста Сюй Холланд, Бик Рунга, Бо Рунга, Брент Вонг, Крис Це, Манинг Ип, Менг Фун, Мишель Анг, Рене Лянг, Розанн Лянг және Роза Лу.

Ертедегі иммигранттар (18651945)

Аппо Хоктон (қытайша атауы: 王庭) 1842 жылы 25 қазанда Нельсонға келген Жаңа Зеландияға алғаш рет көшіп келген қытайлық иммигрант. Жаңа Зеландияға алғашқы елеулі көші-қон 1865 жылы Жаңа Зеландияның Отаго алтын өндіру аймағынан Гуандуннан алтын өндірушілерге екі шақырудың арқасында болды. Бұл алғашқы алтын өндіруші қауымдастықтар нәсілшіл идеологияға, олар еуропалықтарға экономикалық бәсекеге, сондай-ақ олардың уақытша, жат жерлік көзқарастарындағы "әдепсіздікке" байланысты кемсітушілікке ұшырады. Алайда 1880 жылдары ашық синофобиялық саяси идеология, әсіресе қытайлық қала Дунединде, Жаңа Зеландияның бас салығын, сондай-ақ "Полл-салық" деп аталады, ол қытайлық көшіп келушілерге бағытталған. Жаңа Зеландияда қытайлықтарға қарсы нәсілшілдік зорлық-зомбылық болды, мысалы, Джо Кум Юнгті ақ нәсілшіл Лионель Терридің қайғылы қазасы. Бұл шабуыл 1905 жылы 24 қыркүйекте Те Ародағы Хайнинг көшесінде, Веллингтон қаласында, бір кездері үлкен қытай алаңы болғанның орталығында болды. Гуандуннан тізбекті көші-қон жаңа коммунистік қытай режимі көші-қонды тоқтатқанға дейін жалғасты. Бұл кантондық көшіп келушілердің алғашқы тобы және олардың ұрпақтары Жаңа Зеландияда "Ескі буын" қытайлары деп аталады және қазір жалпы қытай халқының аз бөлігі болып табылады. Қытайлық жаңа зеландиялықтар басқа азиялық жаңа зеландиялықтармен бірге қазіргі уақытта елдің космополиттік мұрасының бір бөлігі ретінде қабылданады және Жаңа Зеландияның мәдениеті мен экономикасын қалыптастыруды жалғастыруда; Бұл Оклендте ерекше байқалады, мұнда барлық ортадан шыққан жаңа зеландиялықтар Азияның танымал және дәстүрлі мәдениетінің материалдық аспектілерін күнделікті өмірдің қалыпты бөлігі ретінде пайдаланады; Bubble Tea, Anime және K Pop сияқты жастар мен қалалық мәдениеттің негізгі бөлігіне айналды. 2000-жылдардың басынан бері жаңа Зеландиядағы қытайлардың саны артып келеді, олар үкімет пен түрлі саяси институттарда маңызды лауазымдарға ие болды. 2020 жылғы жалпы сайлауда Жаңа Зеландия парламентіне Азия мүшелерінің үлесі барлық уақытта жоғары болды. Жаңа келген қытайлық иммигранттар әдетте халықаралық деңгейдегі біліктілігі бар білімді мамандар немесе бизнесмендер. Көптегендер балаларды бәсекелестік аз білім беру ортасында өсіруді немесе өмір сүру салтын жеңілдетуді және жаңа жұмыс мүмкіндіктерін іздеуді таңдады. 2002 жылы Жаңа Зеландия үкіметі жаңа Зеландиялық қытайлықтардан бір ғасыр бұрын ата-бабаларына салынған салық үшін кешірім сұрады. 2010 жылы Қытай материктік бөлігі алғаш рет Жаңа Зеландияда отбасылық иммиграция үшін ең жоғары елге айналды. Бұл отбасылық бағытталған ағым және Жаңа Зеландиядағы серіктестік саясаты арқылы болды, өйткені көптеген қытай азаматтары Жаңа Зеландияда шетелде оқып, кейін Жаңа Зеландияда білікті жұмысқа орналасу үшін танылған біліктілікті алуды таңдайды. Жаңа Зеландияның 2018 жылғы ұлттық санағында Азиялық жаңа зеландиялықтар елдің жалпы халқының 15,5% -ына жетті, бұл 2013 жылы 11,8% -дан өсті, ал Қытайлық жаңа зеландиялықтар Азия мұрасының барлық халықтарының 36% -ын құрады. COVID-19 пандемиясы кезінде дүниежүзі бойынша синофобияның көтерілуі кезінде, депутат Реймонд Хуо елдің қытай қауымы шеккен нәсілдік қорлық-зомбылықты айыптайтын көптеген саясаткерлердің бірі болды. Қытайдан келгендерге елге кіруге тыйым салу туралы онлайн-хатқа 18 000-нан астам адам қол қойды. Кентербериде бір қытайлық оқушының ата-анасына электрондық хат жіберілді, онда "біздің киви балаларымыз сендердің жексұрын вирусты таратушыларыңмен бір сыныпта болғысы келмейді" деп жазылған. Окленд қаласының әкімі Фил Гофф Азиядан шыққан адамдардың бассейндерде, қоғамдық көліктер мен мейрамханаларда нәсілдік басқыншылыққа ұшырағаны туралы хабарларға "аяңқы" екенін айтты. 2021 жылдың ақпан айында Оклендтегі Қытай консулдығы жеке адамдар жасаған жалған бомбалау қаупіне ұшырады. Олардың мақсаты - Қытайға пандемияға себепші болды деп айыптау үшін жазалау болды.

Саясат

21 қыркүйекте 2023 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлау кезінде Trace Research зерттеу нәтижелері бойынша этникалық қытайлық сайлаушылардың 70,9%-ы Ұлттық партияны, 13,4%-ы ACT-ті, 12,5%-ы лейбористерді, ал 1,4%-ы жасылдарды қолдады. Қытай қоғамдастығындағы оңшыл партияларға қолдау 2023 жылы өсті, ал лейбористік партияға қолдау 2020 жылғы жалпы сайлаумен салыстырғанда төмендеді. Trace Research зерттеулері бойынша, этникалық қытайлық сайлаушылар ең көп өмір сүрудің қымбаттауы, заңдылық пен тәртіп, экономикалық өсім, нәсілдік теңдік және денсаулық сақтау салаларын ойлайды.

Білім

Көптеген мәдениеттердегідей, қытай мәдениетінде білім алу жоғары бағаланады. Ол баланың балалық шақтағы жалпы танымдық дамуын нығайтады. Осылайша, отбасылық міндет сезімі балалардың оқуын жақсы орындауға сыртқы мотивациясы ретінде әрекет етеді. Жаңа Зеландиядағы қытай отбасылары білім алуға үлкен мән береді. Жаңа Зеландияның қытайлықтар саны Азияның жаңа Зеландия тұрғындары арасында төртінші орында тұр, олардың 22 пайызы бакалавр дәрежесін алған. Жаңа Зеландияда туған қытайлардың 23 пайызы Азиядан шыққан жаңа зеландиялықтардың 23 пайызымен салыстырмалы деңгейдегі, бірақ ұлттық орташа көрсеткіштің 12 пайызынан екі есеге жуық жоғары білімді.

Экономика

Жаңа Зеландиядағы қытайлар бүгінде елдің ең бай және ең білімді этникалық қауымдастықтарының бірі болып табылады. Олар сонымен қатар елдің жеке экономикасындағы бизнес иелері мен жұмысшылардың елеулі үлесін құрайды, бұл артықшылықты мәртебе кейде демогогиялық топтардың тарихи бейімділіктеріне қосылады. Оның әсерін Қытайдағы көше тағамдарының кең таралуы, мысалы, Веллингтонның орталық бөлігіндегі Куба аймағында дамыған көк ірімшік пен вантонның әсері де байқалады.