Кіріспе

Украинадағы білім берудің жалпы сипаттамасы 2018 жылдың қыркүйегінен бастап 12 жылдық орта білім беру 11 жыл бұрын міндетті болғанды алмастырады. Мектепке бару 6 жастан басталады, егер туған күніңіз 1 қыркүйекке немесе одан кейін болмаса. 2016-2017 оқу жылында бастауыш және орта мектептердегі оқушылар саны 3 846 000-ға, кәсіптік мектептердегі 285 800-ге, жоғары білім беруде 1 586 700-ге жетті. Украинаның білім және ғылым министрі Лилия Гриневичтің EduConf 2017 жылғы баяндамасына сәйкес, білім беру саласын қаржыландырудың бюджет көлемі 2017 жылы шамамен 53 миллиард теңгеге жетеді (2016 жылы 42 миллиард теңгеге қарағанда).

Украинаның білім беру жүйесі

Украинаның білім беру жүйесі бес деңгейге бөлінеді: мектепке дейінгі, бастауыш, орта, жоғары орта және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру. 2010 жылы бір жастан алты жасқа дейінгі балалардың 56% мектепке дейінгі білім алуға мүмкіндік алды, деп хабарлады Украинаның Білім және ғылым министрлігі 2010 жылдың тамызында. Мектептер өздерінің қаржысының 50%-ын қалалық бюджеттен, ал 50%-ын мемлекеттік бюджеттен алады. Украина Министрлер Кабинеті жалпы білім беретін мектептерге 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаржыны өз бетінше басқаруға мүмкіндік беруді жоспарлап отыр.

Үйде оқытады

Украинада балаларды үйде оқыту заңды және Украинаның Білім туралы Заңының 59 және 60-баптарында нақты рұқсат етілген.

Жоғары оқу орны (орта білімнен кейінгі білім)

Жоғары білім беру мемлекеттік немесе жеке меншік болып табылады. Мемлекеттік қаржымен оқитын студенттер, егер олардың оқу мерзімінің соңында емтихандар мен дифференциацияланған тесттердегі орташа бағалары кем дегенде 4 болса, стандартты стипендия алады (төмендегі 5 баллдық сынып жүйесін қараңыз); бұл ереже кейбір университеттерде әртүрлі болуы мүмкін. Егер барлық сыныптар жоғары болса (5), стипендия 25% -ға артады. Студенттердің көпшілігі үшін мемлекеттік субсидияның деңгейі олардың негізгі күнкөріс шығындарын жабуға жеткіліксіз. Университеттердің көпшілігі қаладан тыс студенттерге субсидиялы тұрғын үй ұсынады. Сонымен қатар, кітапханалар барлық тіркелген студенттерге қажетті кітаптарды ұсынуы әдеттегі нәрсе. Украинаның жоғары оқу орындарында екі дәреже бар: бакалавр (4 жыл) және магистр (5-6 жыл). Бұл дәрежелер Украина қатысып отырған Болон процесінде енгізілген. Тарихи тұрғыдан алғанда, мамандар дәрежесі (әдетте 5 жыл) әлі де беріліп келеді; бұл кеңес заманында университеттер беретін жалғыз дәреже болды. Барлық ірі университеттер облыстардың орталықтарында орналасқан.

Жоғары оқу орны деңгейі

Магистрлік немесе мамандық дәрежесін алғаннан кейін студент жоғары оқу орнына немесе ғылыми институтқа оқуға түсе алады. Аспирантураның бірінші деңгейі - аспирантура, әдетте ол Кандидат Наук дәрежесін (Ғылым кандидаты) береді. Кандидаттар үш немесе одан да көп біліктілік емтиханын тапсыруы керек (бір немесе бірнеше мамандық саласында, біреуі өздері таңдаған шет тілінде және біреуі философияда), кем дегенде бес мақаласын сарапталған журналдарда жариялауы керек (қажет талаптарға сәйкес 2013 жылға дейін олар кем дегенде үш мақала жариялауы керек), диссертация жазу және оны қорғау. Бұл Ph.D. дәрежесіне тең. D. АҚШ-та. Студенттік бітіргеннен кейін аспирантурада білім алуы мүмкін. Бұл үшін докторантурада екі жылдан төрт жылға дейін оқу керек. Елеулі ғылыми нәтижелер алынуы және жариялануы, жаңа диссертация жазылуы тиіс. Бұл докторлық дәрежеге (ғылым докторы) ие болады, бірақ әдетте университет немесе ғылыми институтта жұмыс істеумен қатар диссертация дайындайды. Кандидат пен доктор дәрежесін алудың орташа уақыты шамамен 10 жыл, ал жаңа дәрігерлердің көпшілігі 40 және одан да көп жаста. Бұл бағаға төрт үміткердің біреуі ғана ие болады. Кандидат Наук университеттерде доцент, ғылыми институттарда ғылыми қызметкер/аға ғылыми қызметкер лауазымын ұстай алады. Доктор Наук профессор, зертхана меңгерушісі немесе оған теңестірілген/жоғары лауазымдарды атқара алады. Украинаның Білім және ғылым министрлігі, басқа да посткеңестік елдерде болғандай, кандидаттық науқас және докторлық науқас дәрежесін философия докторы және докторлық аттестатқа ауыстыруды қарастыруда.

Білім беру мекемелерінде қолданылатын тілдер

2017 жылдың 25 қыркүйегінде жаңа заңға қол қойды; Президент Порошенко білім беру туралы "Білім туралы" заңға қол қойды (жобасын Рада 2017 жылдың 5 қыркүйегінде мақұлдады), ол бесінші сыныптан бастап украин тілін білім беру тілі етеді. Заң бойынша, екі немесе одан да көп тілде, атап айтқанда ағылшын немесе Еуропалық Одақтың басқа ресми тілдерінің бірінде оқытуға рұқсат етілген бір немесе бірнеше пәндер үшін ерекшеліктер жасалады және кез келген тілдерді жеке пәндер ретінде оқытуға рұқсат етіледі. 2017 жылғы заңда үш жылдық өтпелі кезең көзделген, кейін 2023 жылға дейін ұзартылды. Заң ПАСЕ-нің "ұлттық азшылықтарды оқытудың басты кедергісі" деп атаған үкімін қабылдады. Заңға Венгрия, Румыния және Ресейдің ресми адамдары да наразылық білдірді. (Мажар және румын тілдері Еуропалық Одақтың ресми тілдері болып табылады, ал орыс тілі емес.) Украиналық билік өкілдері жаңа заңның азшылықтардың құқықтары туралы еуропалық нормаларға толық сәйкес келетінін атап өтті. Заңда "Украинаның жергілікті халықтарына жататын адамдарға мектепке дейінгі және бастауыш білім берудің мемлекеттік мекемелерінде тиісті жергілікті халықтың оқыту тілінде, сонымен қатар мемлекеттік оқыту тілінде" жеке сыныптарда немесе топтарда оқу құқығы кепілдендірілген. 2020 жылдың қаңтар айында 2017 жылғы білім беру тілдері туралы заң өзгертілді және "бір немесе бірнеше пәндерді" "екі немесе одан да көп тілде мемлекеттік тілінде, ағылшын тілінде, Еуропалық Одақтың басқа ресми тілдерінде" оқыту заңды болды. Мемлекеттік қаржымен қаржыландырылмаған барлық мектептер өздерінің оқыту тілін таңдауға еркін болды. 2000/2001 оқу жылында оқушылардың 70%-ы украин тіліндегі мектептерге (онда украин тілі негізгі оқыту тілі болып табылады) оқуға түсті, ал 29% -ы орыс тіліндегі мектептерде оқыды. Румын, крым татар, венгр және поляк тілдерінде білім беретін мектептер бар. Тарихи жағынан Украинада оқу тілі жиі өзгеріп отырады. Украина Ресей империясының құрамына кірген кезде украин тіліне тыйым салынды, ал орыс тілі мектептерге кіре алатын элита арасында басым болды. Большевиктердің алғашқы саясаты жергілікті тілдерді қолдау болды, ал көптеген украин тіліндегі мектептер ашылды, ұзақ мерзімді мақсат - сауатсыздықтан арылу. 1930 жылдардың ортасынан 1980 жылдардың ортасына дейін Кеңес үкіметі саясаты орысшаландыруды жақтырады. 1970-1980 жылдары орыс тіліндегі мектептер саны украин тіліндегі мектептер есебінен үнемі өсті. Украина тәуелсіздік алғаннан кейін бұл үрдіс кері бұрылды. Алайда украин тілін ресми түрде қайта оқыту жоспарланғаннан ұзаққа созылды. Украина тіліне ауысуға тырысқан кейбір мектептерде сабақтардың бір бөлігі не көпшілігі әлі де орыс тілінде өткізіледі. Университеттерде де осыған ұқсас үрдістер байқалады. 1991/92 оқу жылында, Разумков орталығының мәліметтері бойынша, орта мектеп оқушыларының 49% -ы украин тілінде, ал 50% -ы орыс тілінде білім алған.

Халықаралық студенттердің білім алуы

Украина - Азия мен Африка студенттері арасында білім алу үшін танымал ел. Қазір әлемнің 130 елінен 63 мыңнан астам студент келеді. Көптеген үкіметтік емес компаниялар Украинаның бір университеттеріне түсуге әлемнің әр түкпірінен келген студенттерге көмектесуге тырысады. Бұған мысал ретінде Украинаның білім беру агенттігін айтуға болады.

Ресейлік басқыншылық кезінде

Save the Children ұйымы мен Украинаның ресми деректеріне сәйкес, соғыс шамамен 5,5 миллион баланың білім алуына әсер етті, күн сайын шамамен 22 мектеп шабуылға ұшырады. Украина үкіметінің зерттеуі 2022 жылдың маусым айында 3 пен 18 жас аралығындағы 5,7 миллион мектеп жасындағы бала соғыстан зардап шекті және олардың 2,8 миллионы жер аударылды деп есептеді. 2022 жылдың сәуір айының басында Украинадағы кем дегенде 869 білім беру мекемесі немесе мектептердің шамамен 6% зақымдалған, 83-і толығымен қираған және басқа сыныптар төтенше жағдайларға арналған орын ретінде пайдаланылған. Сонымен қатар, мұғалімдер жетіспейді, бұл шабуылға дейін алаңдаушылық туды, бірақ көбінесе мұғалімдер әйелдер болды және балаларымен бірге басқа жаққа қашып кетті. Украина үкіметі соғыс басталғанда барлық білім беруді бірнеше күнге тоқтатты, содан кейін COVID-19 пандемиясынан кейін прецедент болған онлайн оқытуға оралды, кейбір мектептер 2022 жылдың мамыр айында аз зардап шеккен аймақтарда жеке оқытуды қайта ашады. 2022-2023 оқу жылының басталуына орай көптеген украиналық мектептер оқу жылы үшін қайтадан ашылуға тырысты, алайда олардың көбі соғыстан қатты зақымданған және егер ғимараттар шабуылға ұшыраса, оқушылар мен педагогтарға қауіпсіз орын жоқ. 2023 жылдың қаңтар айында ЮНИСЕФ Украинадағы соғыстан 5 миллионнан астам баланың білім алуы бұзылғанын хабарлады. Жарылыс кезінде жарылғыш қаруды қолдану Украинаның барлық жерінде, әсіресе халық тығыз орналасқан аудандарда орналасқан мыңдаған мектептер мен басқа да білім беру ғимараттарын қиратты. ЮНИСЕФ балалар үшін офлайн оқу ресурстары мен материалдарын алуды қамтамасыз ету үшін қосымша қолдау көрсетуге шақырды.

Сын

Британдық экономист Фрэнсис Кэрнкросстің айтуынша (2010 жылдың сәуірінде) "Украинаның білім беру жүйесі тым ішкі көзқараспен, жемқорлықпен және кедейлікпен айналысады". Швед экономисі Андерс Аслундтың пікірінше (2012 жылдың қазанында) украиналық білім беру жүйесінің ең жақсы бөлігі - математика мен ғылымдағы негізгі білім; украиналық профессор Базалук Олег Олександрович украиналық білім беру студентке оқытудың иллюзиясынан басқа ештеңе бермейді деп хабарлайды. Нәтижесінде украиналық түлектердің басым көпшілігі мектеп бітірген кезде тіпті негізгі кәсіби білімге де ие емес. Украина үкіметінің білім беру саласындағы аса тиімсіз саясаты мен барлық жердегі сыбайлас жемқорлықтан қоғамның күнделікті өмірі айтарлықтай өзгерді. Әлеуметтік трансформацияның жаңа дамыған қасиеттері: агрессия, өрескелдік, төзімсіздік, мақтаныш, тынышсыздық және т.б. 2013 жылы білім беру жүйесі украиндықтардың арасында пара бергендердің саны бойынша үшінші орында тұрды, ол 33%.