Негізгі білім берудің екінші кезеңі

Кіріспе

Орта білім немесе бастауыш білімнен кейінгі білім беру Халықаралық стандартты білім беру жіктелімі шкаласы бойынша екі кезеңді қамтиды. 2-дәрежелі немесе төменгі орта білім (кейде жастар орта білімі деп те аталады) – негізгі білім берудің екінші және соңғы кезеңі саналады, ал 3-дәрежелі жоғары орта білім немесе аға орта білім – жоғары білімге дейінгі кезең. Әр ел негізгі білім беруді қамтамасыз етуге ұмтылады, бірақ жүйелер мен терминология әр елге өзгеше. Орта білім беру әдетте алты жылдық бастауыш білімнен кейін жүзеге асырылады және жоғары біліммен, кәсіптік біліммен немесе жұмысқа орналасумен жалғасады. Көптеген елдерде орта білім алу міндетті, кем дегенде 16 жасқа дейін. Балалар әдетте 12 жасқа келгенде төменгі орта білім беру кезеңіне түседі. Міндетті білім кейде 20 жасқа дейін созылуы мүмкін. 1989 жылдан бері білім беру баланың негізгі адам құқығы ретінде қарастырылады; Балалар құқықтары туралы конвенцияның 28-бабында бастауыш білім беру тегін және міндетті болуы керек екені, ал орта білім берудің әртүрлі нысандары, соның ішінде жалпы және кәсіптік білім беру, әр балаға қолжетімді болуы тиіс деп көрсетілген. Терминологияны анықтау қиын болды және ISCED бастауыш білім мен университет арасындағы кезеңді төменгі және жоғары орта білімге бөлгенге дейін жалпыға қолданылатын анықтама болған жоқ. Классикалық және орта ғасырларда орта білім беру шіркеу арқылы ақсүйектердің ұлдарына және университеттерге, дін қызметкерлеріне дайындалып жатқан ұлдарға ұсынылды. Сауда-саттық кеме жүргізу және ғылыми білімді талап еткендіктен, шіркеу оқу бағдарламасын кеңейтіп, студенттер санын арттырды. Реформация кезінде мемлекет шіркеуден білім беруді өз бақылауына алды, ал Коменский мен Джон Локк білім беруді латын мәтінін қайталаудан баланың білімін қалыптастыруға бағытталған жүйеге айналдырды. Білім алу тек шамалы адамдардың ғана мүмкіндігі болды. 19 ғасырдың ортасына дейін орта мектептер әртүрлі әлеуметтік топтардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ұйымдастырылды, еңбекші топтар төрт жыл, саудагерлер бес жыл, ал элита жеті жыл білім алды. Орта білім алу құқығы 1945 жылдан кейін заңдастырылды, ал кейбір елдерде 19 жасқа дейінгі барлық жастар үшін орта білім беру міндетті және тегін болып келеді.

Secondary education or post primary education covers two phases on the International Standard Classification of Education scale. Level 2 or lower secondary education (less commonly junior secondary education) is considered the second and final phase of basic education, and level 3 upper secondary education or senior secondary education is the stage before tertiary education. Every country aims to provide basic education, but the systems and terminology remain unique to them. Secondary education typically takes place after six years of primary education and is followed by higher education, vocational education or employment. In most countries secondary education is compulsory, at least until the age of 16. Children typically enter the lower secondary phase around age 12. Compulsory education sometimes extends to age 20. Since 1989, education has been seen as a basic human right for a child; Article 28, of the Convention on the Rights of the Child states that primary education should be free and compulsory while different forms of secondary education, including general and vocational education, should be available and accessible to every child. The terminology has proved difficult, and there was no universal definition before ISCED divided the period between primary education and university into junior secondary education and upper secondary education. In classical and medieval times, secondary education was provided by the church for the sons of nobility and to boys preparing for universities and the priesthood. As trade required navigational and scientific skills, the church expanded the curriculum and widened the intake. With the Reformation the state began taking control of learning from the church, and with Comenius and John Locke education changed from being repetition of Latin text to building up knowledge in the child. Education was for the few. Up to the middle of the 19th century, secondary schools were organised to satisfy the needs of different social classes with the labouring classes getting four years, the merchant class five years, and the elite getting seven years. The rights to a secondary education were codified after 1945, and some countries are moving to mandatory and free secondary education for all youth under 19.

Тарих

Алфавит пен сауда-саттықпен айналысқан барлық қоғамда жасөспірімдерге арналған білім берудің бір түрі қажет болды. Батыс Еуропада формалды орта білім беру 320 жылға дейін афиналық білім беру реформаларына дейін жетеді. Өркениеттері күйрегенімен және құлдыққа түскенімен, грек афиналық ұстаздар рим жүйесінде бағаланды. Римдік және эллиндік риторика мектептері жеті либералдық өнер мен ғылымды – грамматика, риторика, логика, арифметика, геометрия, музыка және астрономияны – оқытты, олар теология, құқық және медицинаның жоғары деңгейіндегі оқуға дайындық ретінде қарастырылды. Осы мектептерге ер балаларды жеке репетиторлар үйде даярлады. Қыздар тек үйде ғана білім алды. Англия жақсы мысал келтіреді. 597 жылы Кентерберилік Августин христиан дінін әкелген кезде онда мектептер болған жоқ. Оған шіркеу қызметтерін өткізу үшін білікті ділдарлар және хорда ән салу үшін ұлдар қажет болды. Ол латын тілін оқытатын грамматикалық мектептерді, ағылшындарды дін қызметкері болуға дайындау үшін, және сонымен қатар кафедралық хорларында ән салуға "жақсы отбасы ұлдарын" даярлайтын ән мектептерін (хор мектептерін) құруға мәжбүр болды. Кентербери (597) және Рочестер (604) мектептері әлі де бар. Беда өзінің "Шіркеу тарихында" (732) Кентербери мектебі "латын тілін оқу мен түсіну ғана емес, сонымен қатар метрика, астрономия және компутус ережелерін, қасиеттілердің еңбектерін" оқытқанын айтады. Осы кезеңде де керісіншелік болды, өйткені шіркеу латын тіліндегі білім студенттерге оқымауын қалаған дінсіз мәтіндерге қол жеткізе алатынынан алаңдады. Ренессанс пен реформацияға дейінгі ғасырлар бойы шіркеу орта білім берудің басты ұйымдастырушысы болды. Басқарушы шіркеудегі түрлі шабуылдар мен алаулар мектептердің бағытын өзгертіп, оқу жоспары мен оқыту тілі өзгере түсті. 1100 жылдан бастап қалалар өскен сайын шіркеутен "бос" грамматикалық мектептер ашылды, ал кейбір шіркеу грамматикалық мектептері дін қызметкерлеріне берілді. Діни қызметкерлерді ғана емес, басқа да мамандықтарды дайындау үшін университеттер құрылды.

A form of education for adolescents became necessary in all societies that had an alphabet and engaged in commerce. In Western Europe, formal secondary education can be traced back to the Athenian educational reforms of 320BC. Though their civilisation was eclipsed and they were enslaved, Hellenistic Athenian teachers were valued in the Roman system. The Roman and Hellenistic schools of rhetoric taught the seven liberal arts and sciences – grammar, rhetoric, logic, arithmetic, geometry, music and astronomy – which were regarded as a preparation for the study at a tertiary level of theology, law and medicine. Boys would have been prepared to enter these schools by private tutors at home. Girls would have only received tuition at home. England provides a good case study. When Augustine of Canterbury brought Christianity there in 597, no schools existed. He needed trained priests to conduct church services and boys to sing in the choir. He had to create both the grammar schools that taught Latin, to enable the English to study for the priesthood, and song schools (choir schools) that trained the 'sons of gentlefolk' to sing in cathedral choirs. In the case of Canterbury (597) and Rochester (604), both still exist. Bede in his Ecclesiastical history (732) tells that the Canterbury school taught more than the 'intended reading and understanding of Latin', but 'the rules of metric, astronomy and the computus as well as the works of the saints' Even at this stage, there was tension, as the church was worried that knowledge of Latin would give the student access to non Christian texts that it would not wish them to read. Over the centuries leading to the renaissance and reformation the church was the main provider of secondary education. Various invasions and schisms within the controlling church challenged the focus of the schools, and the curriculum and language of instruction waxed and waned. From 1100, With the growth of the towns, grammar schools 'free' of the church were founded, and some church grammar schools were handed over to the laïty. Universities were founded that did not just train students for the priesthood.

Қайта өрлеу және реформация

Еуропа құрлығындағы Ренессанс Реформациядан бұрын болғанмен, Англиядағы жергілікті жағдайлар Реформацияның алға шығуына себеп болды. Реформация, басқа нәрселермен қатар, діндарларға діни қызметкерлердің араласуынсыз, әсіресе ана тілінде Киелі кітапты өздері түсіндіруге мүмкіндік беру туралы болды. Бұл, шектеулі оқу бағдарламасын іздеген тегін грамматикалық мектептердің негізін қалауға ықпал етті. Колониялық басқару үшін навигация, өлшемдер, тілдер және әкімшілік дағдылар қажет болды. Діндарлар осы білімді ұлдарына беруді қалады. Гутенберг 1455 жылы жылжымалы металл баспасын меңгергеннен кейін және Тиндаль 1525 жылы Киелі кітапты ағылшын тіліне аударғаннан кейін, латын тілі католик шіркеуінің және консервативті ақсүйектердің ұлдарына ғана арналған білімге айналды. Еуропа мен колонияларда саудагерлердің балалары үшін мектептер ашыла бастады, мысалы Бостон латын грамматикалық мектебі (1635). Моравиялық протестант Коменский (1592–1670) идеялардың қайталау арқылы емес, таныс нәрседен теориялыққа қарай дамытылатын, тілдердің ана тілінде оқытылатын және жалпы білімді қолдайтын білім берудің жаңа моделін ұсынды. «Ұлы дидактика» еңбегінде ол көптеген батыс мектеп жүйелеріне ұқсас мектептер жүйесін сипаттады: балабақша, бастауыш мектеп, орта мектеп, жоғары сынып колледжі, университет. Локктың «Білім туралы ойлар» (1693) еңбегі кең ауқымды интеллектуалды оқытудың, моральдық дамудың және дене шынықтырудың маңыздылығын атап көрсетті. Бұл кезеңдегі грамматикалық мектептерді үш топқа бөлуге болады: дәстүрлі классикалық оқу бағдарламасын сақтаған және негізінен «аристократия мен помещиктерге» қызмет еткен тоғыз жетекші мектеп, интернат мекемелері; кең әлеуметтік базаға қызмет еткен және ескі оқу бағдарламасына адал болған көптеген ескі грамматикалық мектептер; өзгерістерді қабылдаған саудагерлер мен қолөнершілердің отбасыларына қызмет еткен ірі қалалардағы грамматикалық мектептер.

Whereas in mainland Europe the Renaissance preceded the Reformation, local conditions in England caused the Reformation to come first. The Reformation was about, among other things, allowing the laïty to interpret the Bible in their own way without the intervention of priests, and preferably in the vernacular. This stimulated the foundation of free Grammar schools who searched for a less constrained curriculum. Colonialisation required navigation, mensuration, languages and administrative skills. The laïty wanted these taught to their sons. After Gutenberg1455 had mastered moveable metal type printing and Tyndale had translated the Bible into English (1525), Latin became a skill reserved for the catholic church and sons of conservative nobility. Schools started to be set up for the sons of merchants in Europe and the colonies too for example Boston Latin Grammar School (1635). Comenius (1592–1670), a Moravian protestant proposed a new model of education where ideas were developed from the familiar to the theoretical rather than through repetition, where languages were taught in the vernacular and supported universal education. In his Didactica Magna (Great Didactic), he outlined a system of schools that is the exact counterpart of many western school systems: kindergarten, elementary school, secondary school, six form college, university. Locke's Some Thoughts Concerning Education (1693) stressed the importance of a broader intellectual training, moral development and physical hardening. The grammar schools of the period can be categorised in three groups: the nine leading schools, seven of them boarding institutions which maintained the traditional curriculum of the classics, and mostly served 'the aristocracy and the squirearchy' ; most of the old endowed grammar schools serving a broad social base in their immediate localities which also stuck to the old curriculum; the grammar schools situated in the larger cities, serving the families of merchants and tradesmen who embraced change.

Индустрияландыру

XVIII ғасырда олардың әлеуметтік базасы кеңейіп, оқу бағдарламалары, әсіресе математика және табиғаттану ғылымдары дамыды. Бірақ бұл барлығына арналған білім беру емес, ол байлыққа қарай өзін-өзі іріктеуді қамтамасыз етті. Өнеркәсіп революциясы бұл жағдайды өзгертті. Өндіріс білімді жұмыс күшін қажет етті, онда барлық жұмысшылар негізгі білім алған болуы керек еді. Францияда Людовик XIV иезуиттерден білім беруді басқару құқығын күшпен алды, Кондорсе ел бойынша барлығына арналған төменгі орта білім беру үшін колледждер желісін құрды, ал Наполеон лицейлердің реттелген жүйесін енгізді. Англияда Роберт Пилдің 1802 жылғы зауыт заңы жұмыс берушілерді жеті жылдық оқу мерзімінің кеміндегі алғашқы төрт жылында оқу, жазу және арифметика сабақтарын өткізуге міндеттеді. Мемлекет кедейлердің негізгі білім алуына жауапкершілік қабылдады. Мектеп орындарының жеткіліксіздігі сақталғандықтан, 1839 жылғы 10 сәуірдегі жарлық бойынша Білім жөніндегі Корольдік Кеңестің комитеті құрылды.

Орта білім берудің болашақ бағыттары

ЮНЕСКО-ның пікірінше, жастарды қарқынды өзгеріп жатқан әлемде өмір сүруге және жұмыс істеуге дайындау үшін орта білім беру жүйесін өмірлік дағдылардың кең спектрін қалыптастыруға бағытталғандай етіп қайта бағдарлау қажет. Бұл дағдыларға негізгі жалпы құзыреттер, кәсіптік емес практикалық қабілеттер, АКТ, тәуелсіз түрде білім алу, командалық жұмыс, кәсіпкерлік және азаматтық жауапкершілік кіруі керек. Оларды ортақ негізгі оқу кезеңінде және студенттерді академиялық және кәсіптік бағыттарға мүмкіндігінше кешіктіріп бағыттау арқылы тиімді сіңіруге болады, содан кейін студенттердің бейімділіктері мен қабілеттеріне қарай бағыттар арасында еркін өтуді қамтамасыз ету үшін икемділік болуы тиіс. Бір бағытта аккредиттеу екінші бағытта да бірдей мойындалуға және жоғары білімге қол жеткізуге тиіс. Бұл жастарды көптеген дағдылармен қамтамасыз етеді, осылайша олар өмір бойында жұмысқа бірнеше рет қабылдануға және қайта қабылдануға, жалақылы қызметкер ретінде немесе дербес кәсіпкер ретінде жұмыс істеуге, ал дағдылары ескірген кезде өздерін қайта оқытуға дайын болады. Ол әр елге, тіпті бір елдің ішіндегі барлық қауымдастықтарға сәйкес келетін жалғыз үлгінің жоқ екенін мойындайды. Орта білім беру саясаты ғылыми-техникалық, экономикалық және қоғамдық өзгерістермен қадамдас болу үшін үнемі қарастырылып отыруы керек.

Заңның үстемдігін қолдау

Жасөспірім шақ – жеке тұлғаның, қатысушылық сезімінің және әсіресе теңдестер тобындағы әлеуметтенудің ерекше маңызды болатын, қарқынды өсу кезеңімен байланысты. Орта мектептер жастардың әлеуметтенуіне, дамуына, сондай-ақ әділдік, демократия және адам құқықтары туралы түсініктері мен көзқарастарын қалыптастыруға маңызды үлес қосады. Әділдік үшін білім беруді, яғни халықаралық адам құқықтары мен негізгі бостандықтармен қатар заң үстемдігін құрметтеуді қолдайтын білім беру жүйелері оқушылар мен мемлекеттік институттар арасындағы байланысты нығайтады, жастарды бейбітшілік пен әділдікті қорғаушыларға айналдыруға мүмкіндік береді. Мұғалімдер осы жұмыстың басты күші есебінен, отбасылармен бірлесіп жастардың болашақ көзқарасын және мінез-құлқын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Ел бойынша

Әр ел өзіне ең лайықты білім беру жүйесін дамытты. ПИСА бағалауларының нәтижелерін қолдана отырып, тиімділігін салыстыруға талпыныс жасалып жатыр, ол әр үш жыл сайын әр елден 5000 он бес жастағы оқушылардың математика, ғылым және оқу сауаттылығы деңгейін бағалайды.