Кіріспе

Интернат – оқушылар үй-жайда тұрып, ресми білім алатын мектеп. "Интернат" сөзі "жай және тамақ", яғни жатақхана мен тамақпен қамтамасыз ету мағынасында қолданылады. Олар көп ғасырлар бойы бар болғандықтан және қазір көптеген елдерде таралғандықтан, олардың жұмыс істеуі, мінез-құлық ережелері және идеологиясы әртүрлі. Интернаттағы балалар оқу жылы бойы оқушылармен, мүмкін мұғалімдермен немесе әкімшілікпен бірге оқиды және тұрады. Кейбір интернаттарда күндізгі оқушылар да бар, олар күндіз оқу орнына келіп, кешке үйлеріне оралады. Интернат оқушылары әдетте "интернаттықтар" деп аталады. Балалар бір жылдан он екі жылға дейін немесе одан да көп уақытқа, яғни он сегіз жасқа дейін интернатқа жіберуі мүмкін. Интернаттықтардың түрлері олардың отбасына қанша уақыт аралығында баратынына байланысты болады. Толық мерзімді интернаттықтар оқу жылының соңында үйлеріне барады, семестрлік интернаттықтар оқу семестрінің соңында үйлеріне барады, апталық интернаттықтар демалыс күндері үйлеріне барады. Сондай-ақ, жартылай интернаттықтар бар, олар мектеп сағатында интернатқа қатырып, білім алады және іс-шараларға қатысады, бірақ күннің соңында үйге қайтады. Кейбір мәдениеттерде интернаттықтар балалық шағы мен жасөспірімдік өмірінің көп бөлігін отбасынан алыс өткізеді. Интернаттар Ұлыбританияда, Үндістанда, Қытайда және Африканың кейбір аймақтарында көбірек таралған. Бұл елдерде интернаттар ерте жастан басталып, ұзаққа созылады. Дегенмен, интернаттар Еуропа мен АҚШ-та салыстырмалы түрде аз таралған, онда олар көбінесе жетінші немесе тоғызыншы сыныптан бастап он екінші сыныпқа дейін, яғни жоғары сыныптарда кездеседі. Кейбір интернаттар ұлдарға немесе қыздарға арналған, ал басқалары – аралас білім береді. Ұлыбритания интернат білімінің ұзақ тарихына ие және "жеке мектеп" термині элиталық мәртебемен байланысты. Сондай-ақ, кейбір мемлекеттік интернаттар бар, олардың көпшілігі шалғай аймақтардан келген балаларға қызмет көрсетеді. Кейбір қоғамдар мен мәдениеттерде интернаттар ең басым білім беру мүмкіндігі болып табылады (мысалы, бірнеше премьер-министрлерді тәрбиелеген Итон және Харроу), ал басқа жағдайларда олар ата-аналарына немесе қоғамға қиындық тудыратын балаларды оқшаулау үшін пайдаланылады. АҚШ және Канада жергілікті балаларды Канаданың индей балалар үйлерінде және Американың индей балалар үйлерінде күштеп ассимиляциялады. Кейбіреулері негізінен жетімдер үйі ретінде жұмыс істеді, мысалы, Ресейдегі №49 атындағы Г.И. Россолимо интернаты. Қазір Қытайдағы интернаттарда ондаған миллион ауыл балалары білім алады. Терапиялық интернаттар психологиялық қиындықтарға емдеу ұсынады. Әскери академиялар қатаң тәртіпті ұстануды талап етеді. Арнайы білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған білім беру ұзақ жылдардан бері интернатпен байланысты; мысалы, есіту қабілеті бұзылған балаларға білім беру және Соқырлар мектептері мен қызметтері кеңесін қараңыз. Кейбір интернаттар демократиялық білім беруге енуге мүмкіндік береді, мысалы, Саммерхилл мектебі. Басқалары халықаралық, мысалы, Біріккен әлем колледждері.

Типтік сипаттамалары

Интернат деген термин көбінесе классикалық британдық интернат мектептерін және олардың үлгісімен салынған әлемдегі көптеген интернат мектептерін білдіреді.

Үй жүйесі

Интернатта мектеп аумағында немесе оның жанында бірнеше бөлек тұрғын үйлер болады. Көптеген аға оқытушылар үй жетекшісі, үй анасы, жатақхана тәрбиешісі, префекттер немесе тұрғын үй кеңесшілері болып тағайындалады. Олардың әрқайсысы өз үйінде немесе жатақханасында тұратын 5-ден 50-ге дейінгі оқушылардың күтіміне (in loco parentis) жауапкершілік алады, әсіресе сабақтан кейін. Әр үйді басқаруға көмекші үй шаруашылығын жүргізуші тартылады, ол Ұлыбритания мен Достастық елдерінде матрона деп аталады. Сондай-ақ, академиялық мәселелер бойынша үйдің оқытушысы көмектеседі, көбінесе әртүрлі жынысты қызметкерлер жұмыс істейді. АҚШ-тағы интернаттарда көбінесе жатақханада тұратын отбасылар болады, олар жатақхана тәрбиешілері деп аталады. Оларға үйді күтіп-ұстау және тазалау үшін қосалқы жұмыскерлер көмектеседі, бірақ әдетте жеке жатақханаға байланысты мұғалімдері болмайды. Дегенмен, үлкен студенттерге көбінесе аз бақылау жасалады, ал мониторлар немесе префекттер жүйесі үлкен студенттерге шектеулі өкілеттік береді. Үйлер өзіндік ерекшеліктерге ие болады, ал спортта үйлер арасындағы ақындық бәсекелестік көбінесе қолдауға ие. Үйлер мен жатақханаларда әдетте оқу бөлмелері немесе жатақханалар, тамақтанатын бөлме немесе асхана, кітапхана және студенттер үй тапсырмаларын орындайтын оқу орындары болады. Үйлерде теледидар көруге және демалуға арналған жалпы бөлмелер, шай ішуге арналған асханалар, сондай-ақ велосипедтер немесе спорт құралдарын сақтауға арналған қоймалар болуы мүмкін. Кейбір үй-жайлар бірнеше үйлер мен жатақханалар арасында ортақ пайдаланылады. Кейбір мектептерде әр үйде әртүрлі жастағы оқушылар болады, мұндай жағдайда префекттер жүйесі қалыптасады, ол үлкен оқушыларға белгілі бір жеңілдіктер мен кіші оқушылардың қауіпсіздігіне жауапкершілік береді. Басқа жағдайда, әртүрлі жастағы немесе сыныптардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеке үйлер салынады. Кейбір мектептерде күндізгі оқушылар әлеуметтік шаралар мен спорттық мақсаттар үшін жатақханаға немесе үйге бекітіледі. Көптеген мектеп жатақханаларында оқушылардың жасына байланысты "бөлмеге кіру" және "жарықты сөндіру" уақыты белгіленеді, олар ұйықтауға дайындалуы тиіс, содан кейін сөйлесуге рұқсат етілмейді. Мұндай ережелерді сақтау қиын болуы мүмкін, оқушылар оларды бұзуға тырысады, мысалы, ноутбуктерді пайдалану арқылы немесе басқа оқушының бөлмесіне барып, сөйлесуге немесе компьютерлік ойындар ойнауға тырысады. Халықаралық студенттер елдер арасындағы уақыт айырмашылығынан (мысалы, Ұлыбритания мен Қытай арасындағы 7 сағат) пайдаланып, достарымен немесе туыстарымен байланыса алады. Оқу бөлмелерін бөлісетін студенттер басқаларды алаңдатпауы мүмкін және оларға көбірек еркіндік беріледі.

Басқа құрылғылар

Оқу бөлмелері, залдар, кітапханалар және зертханалар сияқты қалыпты академиялық жайлармен қатар, мектеп-интернаттар көбінесе музыкалық бөлмелер, спорт залдары, спорт алаңдары, мектеп аумағы, қайықтар, сквош корты, бассейн, кинотеатрлар және театрлар сияқты сабақтан тыс шараларға арналған көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Мектеп шіркеуі көбінесе кампуста орналасқан. Күндізгі оқушылар мектеп сағатынан кейін осы жайларды пайдалану үшін көбінесе қалады. Солтүстік Американың көптеген мектеп-интернаттары әдемі ауылдық жерде орналасқан және қазіргі заманнан бастап жүздеген жылдық сәулеттік стильдердің үйлесімді комбинациясын ұсынады. Тамақ сапасы мектептен мектепке өзгеруі мүмкін, бірақ көптеген интернаттар әртүрлі диеталық шектеулер мен қалауларға сәйкес келетін әртүрлі мәзір ұсынады. Кейбір мектептерде кешкі ас сияқты белгілі бір тамақтарға немесе аптаның белгілі бір күндеріне арналған киім талаптары болуы мүмкін. Студенттер әдетте достарымен, командаластарымен, сондай-ақ оқытушылар мен жаттықтырушылармен бірге тамақтануға болады. Сабақтан тыс үйірмелер, мысалы, француз клубы, кездесулер мен тамақтану үшін бірге жиналуы мүмкін. Асхана көбінесе студенттер мен оқытушылар немесе басқа да оқытушылар мен жаттықтырушылар арасындағы оқу мен білім алмасуға арналған орталық орын қызметін атқарады. Кейбір мектептер күндізгі оқушыларды стандартты түскі асқа қоса, таңғы асқа және кешкі асқа шақырады, ал басқалары үшін ақы алынады. Көптеген мектеп-интернаттарда кампуста қосымша тамақ пен мектеп құралдарын сатып алуға болатын дүкен немесе шағын асхана бар; сонымен қатар, белгілі бір сағаттарда тамақ сатып алуға болатын студенттердің демалыс орталығы да болуы мүмкін. Мектеп-интернаттарда медициналық кабинет, алғашқы жәрдем көрсетуге арналған шағын бөлме және басқа да жедел медициналық көмек бар.

Уақыт

Студенттерге мектеп аумағынан тысқа шығу үшін әдетте рұқсат қажет; оларға белгілі бір уақытта кампустан тысқа саяхаттауға рұқсат берілуі мүмкін. Елге және жағдайға байланысты, интернат мектептері әдетте бір немесе бірнеше опция ұсынады: толық (студенттер мектепте тұрақты түрде тұрады), апталық (студенттер дүйсенбіден жұмаға дейін мектепте тұрады, содан кейін демалыс күндері үйге оралады) немесе икемді кесте бойынша (студенттер емтихан аптасында немесе басқа уақытта интернатқа қашан кіретінін өзі таңдайды). Әр студенттің жеке кестесі болады, алғашқы жылдары ол шектеулі еркіндік береді. Интернатта тұратын және күндізгі студенттер оқу сағаттарында бірге оқытылады, және көбінесе оқу күнінен кейін спорт секцияларына, үйірмелерге және қоғамдық ұйымдарға қатысады немесе экскурсияларға шығады. Британдық интернат мектептерінде жылына үш семестр болады, әрқайсысы шамамен он екі аптаға созылады, сондай-ақ студенттердің үйге немесе мектептен тысқа қашқанын күтетін бірнеше күндік аралық демалыстар болады. Әр семестрдің жартысында студенттер үйге немесе басқа жерге баруға мүмкіндік беретін бірнеше демалыс күндері болуы мүмкін (мысалы, халықаралық студенттер тағайындалған қамқоршысымен немесе қабылдау отбасында тұруы мүмкін). Бүгінгі таңда, интернатта оқитын студенттер көбінесе үйлеріне оңай жететін жердегі мектепке барады, сондықтан олар отбасыларын жиі көреді; мысалы, отбасылар мектеп спорт командаларын қолдау үшін басқа мектептермен өткізілетін ойындарға немесе музыкалық, драмалық немесе театрлық қойылымдарға шақырылады. Халықаралық студенттерге білім беру бойынша қамқоршы тағайындалуы ұсынылады. Кейбір мектептерде тек интернатта тұратын студенттер ғана оқи алады, ал басқаларында интернатта тұратын және күндізгі студенттер бар, олар оқу күні аяқталғаннан кейін үйлеріне қайтады. Күндізгі студенттерді күндізгі ұлдар немесе күндізгі қыздар деп те атайды. Кейбір мектептер күндізгі студенттерді таңғы асқа және кешке асқа шақырады, ал басқалары одан ақы алады. Кешкі оқу сағаттары немесе тыныш сағаттары бар мектептерде кампустағы студенттер (күндізгі студенттерді қоса алғанда) әдетте бірдей "тыныштық" ережелерін сақтауға міндетті (мысалы, теледидар көруге тыйым салынған, студенттер өз бөлмелерінде, кітапханада немесе оқу залында болуы керек, т.б.). Интернат және күндізгі студенттері бар мектептер өздерін жартылай интернаттық немесе күндізгі мектептер деп сипаттайды. Кейбір мектептерде апта ішінде интернатта тұратын, бірақ демалыс күндері үйге қайтатын студенттер бар: олар апталық интернаттық студенттер, квази-интернаттық студенттер немесе бес күндік интернаттық студенттер деп аталады.

Қолданылатын ережелер

Ұлыбританиядағы интернаттардың көпшілігі тәуелсіз мектептер болып табылады, олар мемлекеттік мектептерге қолданылатын ұлттық оқу бағдарламасына немесе басқа да білім беру регламенттеріне бағынбайды. Дегенмен, денсаулық пен қауіпсіздік мақсатында, сондай-ақ жалпы заңнамаға сәйкес кейбір регламенттер бар. Балалар, мектептер және отбасылар департаменті Ұлыбританияның Денсаулық сақтау департаментімен бірлесіп интернат мектептері үшін нұсқаулар бекітті, олар Ұлттық интернат стандарттары деп аталады. Ұлттық интернат стандарттарына кіретін регламенттердің бір мысалы – әрбір оқушыға қажетті ең төменгі еден ауданы немесе тұрғын кеңістігі, сондай-ақ негізгі жабдықтардың басқа да аспектілері. Екі немесе одан көп оқушыға арналған жатақхананың ең төменгі еден ауданы, жатақханада ұйықтайтын оқушылар санының 4,2 м² көбейтілген сомасына 1,2 м² қосылғаннан анықталады. Сондай-ақ, жатақханада, жатын бөлмеде немесе жеке бөлмеде екі төсек арасындағы қашықтық 0,9 м болуы керек. Егер оқушыларға жеке кабинеттер берілсе, онда әрбір оқушыға терезе және кемінде 5,0 м² еден ауданы қарастырылуы тиіс. Бір оқушыға арналған жатын бөлмесінің еден ауданы кемінде 6,0 м² болуы керек. Интернат мектептері әрбір оқушы үшін кемінде 2,3 м² тұрғын үйдің жалпы ауданын қамтамасыз етуі тиіс. Бұған қоса, әрбір он оқушыға кем дегенде бір ванна немесе душ бөлмесі болуы керек.

Тарих

Интернат-мектептер әртүрлі қоғамдарда әртүрлі түрде көрінеді. Мысалы, кейбір қоғамдарда балалар басқаларына қарағанда ертерек интернатқа түседі. Кейбір қоғамдарда отбасылар балаларын бірнеше буын бойы бір интернат-мектепке жіберу дәстүрі қалыптасқан. Әлемдік деңгейде байқалатын бір мәселе – интернат-мектептерде қыздарға қарағанда ұлдардың саны көп, және олар ұзақ уақыт оқиды. Балаларды, әсіресе ұлдарды, басқа отбасыларға немесе мектептерге бірге білім алу үшін жіберу тәжірибесі өте ерте заманнан келеді, ол классикалық әдебиетте және Ұлыбританияның 1000 жылдан астам бұрынғы жазбаларында қамтылған. Еуропада ерте орта ғасырларда дін қызметкерлеріне, монастырьларда немесе ірі үй шаруашылықтарында тәрбиелену үшін ұлдарды жіберу әдеті қалыптасты. Кентербери Король мектебі, әлемдегі ең көне интернат-мектеп саналады, оның негізі шамамен 597 жылы монастырь мектебінің дамуымен байланысты. "Кройленд жылнамасының" авторы 1050 жылдар шамасында Вестминстер мектебінің оқушысы кезінде Эдуард Исповедниктің әйелі, королева Эдитадан грамматикадан емтихан тапқандығын еске алады. Монастырь мектептері Генрих VIII тұсында монастырьлармен бірге таратылды, бірақ Вестминстер мектебі корольдің патенттік қағазымен сақталды, ал көптеген мектептер дереу жаңа мектептермен алмастырылды. 1382 жылы епископ Уильям Уайкехам құрған Винчестер колледжі және 1407 жылы Дэвид Холбач құрған Осуэстри мектебі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне интернат-мектептер болып табылады.

Ұлыбритания

Британиядағы мектеп-интернаттар орта ғасырларда пайда болды, онда ұлдар сауатты дін қызметкерлеріне білім алу үшін монастырьға немесе ақсүйек үйіне жіберілді. 12 ғасырда Папа Вестминстер сияқты барлық бенедиктин монастырларына қайырымдылық мектептерін ашуды бұйырды, ал көптеген мемлекеттік мектептер осындай мектептер ақы төлейтін оқушыларды тартқан кезде ашылды. Бұл мемлекеттік мектептер Оксфорд пен Кембридж университеттерінің колледждерін шағылыстырды, және олар көп жағынан қазір де солай, сондықтан 19 ғасырға дейін олардың құрамында негізінен дін қызметкерлері болды. Аристократиялық отбасылар үшін, әсіресе қыздар үшін үйде жеке оқыту бұрынғысынша қалыпты жағдай болды, бірақ 16 ғасырдан кейін, кез келген әлеуметтік топтан жасөспірімдерді бірлесіп оқытудың тиімдірек екені көбінесе қабылданды. Осылайша, бұл мекеме 1000 жылдан бері әлеуметтік жағдайлардың өзгеруіне бейімделді. Дайындық мектептері көбінесе оларға оқушы беретін мемлекеттік мектептердің үлгісін көрсетеді. Олардың көбінесе нақты мектептермен ресми байланысы бар. Британдық классикалық мектеп-интернаты Британ империясының отарлық кеңею кезеңінде кең танымал болды. Шетелдегі британдық отар әкімшілері өз балаларының Ұлыбританиядағы мемлекеттік мектептерде британдық мәдениетте тәрбиеленуін қамтамасыз ете алды, ал жергілікті билеушілерге де өз ұлдарына осындай білім беру ұсынылды. Көшіп кеткен адамдардың кіші жастағылары өз балаларын жергілікті британдық мектептерге жіберетін, олар да алыстан келген жергілікті балаларды қабылдайтын. Өз құндылықтарын сіңіретін интернат мектептері жергілікті халықты британдық идеалдармен бөлісуге ынталандырып, британдықтарға олардың империялық мақсаттарына жетуге көмектесті. Балаларды интернатқа жіберудің кейбір себептерінің бірі – олардың отбасы ұсына алмайтын көріністерін кеңейту. Ата-аналардың балалары үшін тәрбиелеуді қалайтынын отбасының ұрпақтан-ұрпаққа қатысқан мектеп-интернаты анықтай алады. Сонымен қатар, ата-аналар сәнді интернатты таңдап, өз балаларына жоғары сыныптағы балалармен тең дәрежеде араласуға мүмкіндік беріп, олардың жағдайының жақсаруын күтуі мүмкін. Дегенмен, мұндай көрсетілген себептер баланың үйден алыстауына себеп болатын басқа да жағдайларды жасыруы мүмкін. Бұл тым бағынбайтын немесе үлгерімі нашар балаларға, ажырасқан отбасылардан шыққан балаларға және ата-анасымен тығыз қарым-қатынаста болмайтын балаларға қатысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, Ұлыбританияда 5-9 жас аралығындағы балалар да интернатқа жіберіледі.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та 13 жасқа дейінгі оқушыларға арналған мектеп-интернаттар «кіші интернат» деп аталады және олар салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Ең көне кіші интернат – 1866 жылы құрылған Массачусетс штатының Саутборо қаласындағы Фэй мектебі. Басқа интернаттар көбінесе 14–18 жас аралығындағы орта мектеп жасындағы оқушыларға арналған. Осы интернаттардың ең көнелерінің қатарында Батыс Ноттингем академиясы (1744 жылы құрылған), Линден Холл мектебі (1756 жылы құрылған), Губернатор академиясы (1763 жылы құрылған), Филлипс академиясы Андовер (1778 жылы құрылған) және Филлипс Эксетер академиясы (1781 жылы құрылған) бар. Осы жастағы оқушыларға арналған интернаттар көбінесе «дайындық мектептері» деп аталады. Мектеп оқушыларының шамамен жарты пайызы немесе 0,5%-ы интернатқа қатысады, бұл көрсеткіш британдық балалардың санынан екі есе аз. Интернат мектептерінде қолданылатын ассимиляция әдістеріне сәйкес, осы оқу орындарындағы американдық үнді балалары алған білім басым қоғамның гендерлік нормалар мен идеалдарын қалыптастыруға бағытталған. Сондықтан ұлдар мен қыздар дерлік барлық іс-шараларда бөлек оқытылды және олардың өзара қарым-қатынасы Виктория дәуірінің идеалдарына сәйкес қатаң реттелді. Бұдан өзге, балалар алған білімдері резервациядан тыс өмірде атқаратын рөлдері мен міндеттеріне сай келді. Атап айтқанда, қыздарға үйде қолдануға болатын дағдылар үйретілді, мысалы, «тігін, пісіру, консервілеу, үтіктеу, бала күтімі және тазалау» Beau Soleil, Collège du Léman, Collège Champittet және Leysin American School.

Қытай

2015 жылы Қытайдың ауылдық аймақтарында шамамен 100 000 мектеп-интернаты болды, онда шамамен 33 миллион бала тәрбиеленді. Қытайда кейбір балаларды 2 жасында интернатқа жібереді. Көптеген мектеп-интернаттар Қытайдың батыс аймақтарында орналасқан, бұл аймақ әдетте Қытайдың шығыс және орталық бөліктерінен кем бай. Көптеген мигрант жұмысшылар мен шаруалар балаларын интернаттық мектептерге жібереді.

Үндістан

Үндістанда жеке ұйымдар мен мемлекеттік органдардың басқаруындағы, штат және орталық деңгейдегі түрлі мектеп-интернаттар бар. Мемлекеттік басқарудағы белгілі мысалдарға Жавахар Наводая Видялая, Екалавия үлгілік тұрғын мектебі және Ашрам мектептері жатады. Үндістандағы мектеп-интернаттар CBSE, ICSE, IB, NIOS және AISSCE сияқты әртүрлі білім беру бағдарламаларымен байланысты. Бұл оқу орындарында оқыту негізінен ағылшын тілінде жүргізіледі.