Кіріспе

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігіндегі үйде білім беру көбінесе «таңдаулы үйде білім беру» («ТҮБ») деп аталады, бұл практиканың мемлекеттік мекемелерден, мысалы, жергілікті билік отбасыда денсаулығы нашар балаларға білім беру сияқты қызметтерден тәуелсіз екенін көрсетеді. ТҮБ – Ұлыбританияда мектеп жүйесінен тыс берілетін білім беруді сипаттау үшін қолданылатын жиынтық термин. Ата-аналар өз балаларының білім алуын қамтамасыз етуге міндетті, бірақ Англия мен Уэльстегі білім беру заңнамасы мектепке бару мен мектептен тыс білім алу арасында ешқандай айырма жасамайды. Шотландияның білім беру заңнамасы, керісінше, мемлекеттік (мемлекеттік) мектептік білім беру мен «басқа тәсілмен» білім беруді ажыратады, бұл жеке мектептерді де, үйде білім беруді де қамтиды. Балаларының білім алуына тікелей жауапкершілікті өздеріне алатын отбасылардың саны 1970-жылдардың соңынан бері үздіксіз өсіп келеді. Бұл өсім «Білім беру басқаша» сияқты қолдау топтарының құрылуымен бірге жүрді. Үйде білім беру бейресми білім беру стилін қамтуы мүмкін, ол мектептен тыс оқыту, бейресми оқу, табиғи немесе дербес оқу деп сипатталады. Басқалары үйде мектептік оқудың құрылымды сақтауды жөн көреді, кейде оны үйде оқыту деп атайды (бұл термин АҚШ-та көбірек таралған), бірақ бұл терминдер көбінесе алмастырылып қолданылады. 2016/17 жылдары Ұлыбританияда 48 000 бала үйде оқытылды, бұл 2014/15 жылғы 34 000 баладан көп. Бұл көрсеткіш 2018 жылы 57 132 балаға жетті. 2013 және 2018 жылдар аралығында Ұлыбританияда үйде оқытылатын балалардың саны 130 пайызға өсті, бұл өсім әртүрлі аймақтарда әртүрлі болды. Білім министрлігінің мәліметінше, 2023 жылдың жазында 97 600 бала үйде оқытылып жатыр.

Тарих

1870 жылғы Бастауыш білім беру туралы заңмен (33 & 34 Vict. c. 75) бірге, бұрынғыдай ретсіз мектеп жүйесін ресмилендіру және реттеу әрекеттері жасалды. Ұлттық білім беру лигасы сияқты мектеп жүйесін құруға ұмтылғандар мектептердің "басқа білім алмаған" балаларға арналғанын айтты, ал 1870 жылғы заңда "мектепке қатыспаудың негізді себебі: 1. Бала басқа бір жолмен тиімді білім алып жатыр" деп көрсетілді. Англия мен Уэльсте заң бойынша 5 пен 16 жас аралығындағы барлық балалар жасына, қабілетіне және дағдысына сәйкес толық уақытты білім алуы керек, сондай-ақ олардың ерекше қажеттіліктері мектепке қатысу арқылы немесе басқа жолмен қанағаттандырылуы тиіс. Мектеп жүйесінің дамуымен бірге білім берудің жаңа теориялары мен философиялары пайда болды, мысалы, Иоганн Генрих Песталоццидің теориялары Герберт Спенсер сияқты адамдарға әсер етті. Ол 1854 және 1859 жылдарғы білім беру туралы эсселерінде баланың табиғи тілектерін, бейімділіктерін және ынталарын ескермейтін дәстүрлі, авторитетті классикалық білім беру формасына қарсы шықты. Одан кейін Шарлотта Мейсон, Каролина Саутвуд Хилл және Сьюзан Сазерленд Айзекс сияқты көптеген пионерлер болды. Хабар алмасу колледждері, кейінірек онлайн курстар ұсынушылар пайда бола бастады, 1894 жылы құрылған Оксфордтағы Вольси Холл ең көнесі. ХХ ғасырда Саммерхилл және Дартингтон сияқты мектептер ашылды, сондай-ақ Пекхэм эксперименті құрылды. Үкімет Уильям Генри Хадоу төрағалық еткен консультативтік комитеттер құрды. 1923–1933 жылдарғы Хадоу есебінде "жақсы мектеп – міндетті оқыту орны емес, кооперативтік тәжірибе арқылы білім алумен айналысатын жастар мен ересектердің қауымдастығы" деген ұсыныстар келтірілді, бұл 1944 жылғы Білім беру туралы заңның негізін қалады. Бұл заң бойынша әрбір бала өз қабілеті мен дағдысына сәйкес мектепте немесе басқа жерде білім алуы керек. Мектептерді, ауылдық үйлерді және қоғамдық орталықтарды қамтитын либералды, қауымдық негістегі білім беру жүйесін құру жоспарлары жергілікті бюрократия мен қаржыландыру мәселелеріне келіп тоқталды және үш бөлімді мектеп жүйесінен көп артық болған жоқ, ол кейін тиімсіз деп танылып, жалпы білім беретін мектептерге ауыстырылды, олар да кейін "қалыпты деңгейдегі" мектептер деп есептелді. 1950 жылдардың басында Джой Бейкер мектептегі білім беру жүйесінен бас тартып, басқа балама жолға бет бұрған алғашқы ата-аналардың бірі болды. Ол он жыл бойы балаларының мектепке баруын талап ететін билікпен күресті. 1970 жылдардың басында Дартингтон мектебі Йоркшир округінің кеңесінің басшысы Алек Клеггтің қатысуымен, мектепке қалу мерзімі ұзартылған оқушыларға білім беру мақсатында "Терраса" атты жобаны іске қосты. Бұл жобаны Дартингтонда жұмыс істеген Дик Китто басқарды. Китто бейресми демократиялық жүйе құрды және оқушылардың мұндай мүмкіндіктерге қаншалықты жақсы жауап бергеніне таң қалды. Китто өзінің идеяларын басқа мектептерге таратуды жоспарлады, бірақ кейбір ата-аналар оның идеяларынан асып түсіп, өз балаларының мектепке баруын толығымен тоқтатуға шешім қабылдағанын анықтады. Бұл отбасылар үшін 70-ші жылдардың соңында/80-ші жылдардың басында (күнін тексеру керек) кездесу ұйымдастырылды, ол "Басқаша білім беру" ұйымын құруға әкелді. Кездесуге Айрис пен Джефф Харрисон да қатысты, олардың билікпен күресіп, бес дислексиялық баласын үйде оқытуға рұқсат алулары сол кездегі БАҚ-та кеңінен жарияланды. "Басқаша білім беру" қазір үйде білім беру және ресурстарға қатысты мәселелер бойынша отбасылар мен балаларға көмектесетін қайырымдылық ұйымы және қоғамдық мекеме. AHED сияқты басқа да ұйымдар бар.

Badman шолу

2009 жылы балалар, мектептер және отбасылар жөніндегі мемлекеттік хатшы Эд Боллс Кент округі кеңесінің балалар қызметі жөніндегі бұрынғы директоры Грэм Бадманға жергілікті билік органдарының үйде білім берушілерге қатысты қолданылып жүрген тәжірибені қарап шығуды және үйде білім берудің кейбір балаларға жасалатын зорлық-зомбылықты жасыру үшін пайдаланылып жатқан-жататпадығын анықтауды тапсырды. 2009 жылдың маусым айында жарияланған есепке реакция әртүрлі болды. Боллс өзі есептегі балаларды қорғауға қатысты көптеген ұсыныстарды қабылдады, бірақ көптеген үйде білім берушілер барлығын тіркеуге міндеттеу туралы ұсынысқа наразылық білдірді. Балалар, мектептер және отбасылар жөніндегі таңдау комитеті Бадман есебінің қарастырылу жолын зерттеу үшін өз қарауына алды. Ол Департаментті де, Бадман есебін де сынап, бастапқы есептің мақсатына қарсы бірнеше ұсыныс жасады. Департамент есептің көп бөлігін іске асыру үшін заң жобасын дайындады, бірақ партиялық қолдаудың жетіспеуі және үйде білім беруді қолдайтын ұйымдардың белсенді науқаны нәтижесінде, 2010 жылғы жалпы сайлауға дейін Еңбек партиясы үкіметі одан бас тартты.

Регламенттеу және бақылау

Білім беру туралы заң, яғни мектептен тыс білім беру, «Үйге таңдаулы білім беру: жергілікті билік органдарына нұсқаулар» ескеріліп, жергілікті билік органдарына үйде білім берушілерге ешқандай жауапкершілік, құқық немесе бақылау бермейді. Жергілікті билік үйде білім берушілерді тіркеуді талап ете алмайды, үйде білім беруді немесе балаларды қарауды үнемі тексеріп отыруды талап ете алмайды және ата-аналардың үйде білім беруін бақылауға немесе мақұлдауға тырыса алмайды. Жоғарыда айтылғандардың кейбірінен ерекшеліктер бар, тек ерекше қажеттіліктері бар балалардың кейбір жағдайларында ғана жергілікті билікке көмек көрсету міндеті жүктеледі. Жергілікті билік үйде білім берушілерге қатысты билігі шектеулі болғанымен, өздерінің аудандарында білім алмаған балаларды анықтауға жауапкершілігі бар. Көптеген жергілікті билік өкілдері бұл мәселені қиындық тудырады деп санайды және үйде білім берушілерге билік ете алмайтындарына жиі шағымданады. Олар мұны үйде білім беруге қатысты Грэм Бадманның шолуына берген пікірлерінде, үйде білім беруге арналған барлық партиялық парламенттік топқа берген ұсыныстарында және басқа да сауалнамалар мен зерттеулерде білдірді. Көптегендер егер барлық үйде білім берушілерді тіркеуге және әр үйде білім берушінің қызметін үнемі тексеруге мәжбүр етпесе, жеткілікті білім алмаған балаларды анықтауды тиімді жүзеге асыра алмайтындарын мәлімдейді. Білім беру жөніндегі арнайы комиссияның Парламентке берген бесінші баяндамасында хабарланғандай, жергілікті билік кейде заңнан айналып өтіп, үйде білім берушілерге міндетті тіркеуді талап етуге және/немесе үйде білім берушілердің заңды құқықтарын білім алмаған балаларды анықтау сылтауымен шектеуге тырысады. Көптеген жағдайларда, Кент графтық кеңесі сияқты, үйде білім берушілер жергілікті биліктің араласуын болдырмау үшін күресуге мәжбүр болды. Үйде білім берушілер жергілікті биліктің білім алмаған балаларды анықтаудағы қиындықтарына жауап ретінде заң мен нұсқаулар жергілікті билікке балаға тиісті білім берілмейтінін жергілікті биліктің назарына жеткізген кезде ғана араласу мүмкіндігі берілетінін, заң шығарушылардың жергілікті билікке барлық үйде білім берушілерге жүктейтін "балық аулау сапарларына" бару құқығын беру ниеті болмағандығын, үйде білім берушілерді тұрақты тексерудің кез келген жүйесі өте қымбатқа түсетінін, бірақ өте аз пайда әкелетінін және жергілікті билік өзінің ресурстарын жеткілікті білім бермейтін мектептерді жақсарту үшін пайдалану арқылы әлдеқайда көп нәтижеге жететінін көрсетеді. Сонымен қатар, жергілікті биліктің қаржысы мектептегі балалардың санына байланысты болғандықтан, жергілікті билік үйде білім алатын балаларды мектепке қайтаруға ынталандырылады. Жергілікті билік органдары үйде білім берушілермен жұмыс істегенде заңға қайшы әрекет ететіні және жергілікті билік органдарының "көпшілігі" (барлығы 30-дан басқалары) өз веб-сайттарында үйде білім беруге қатысты бұрмаланған ақпарат беретінін ескере отырып (Білім беру комитетінің Парламентке берген есебінің 23-беті), үйде білім берушілер жергілікті билік органдарына қосымша өкілеттіктер беруге қарсы және олардың көпшілігі үйде білім беруге жаулы көзбен қарайды. 2023 жылдың наурызынан бастап Лейбористік және Консервативті партияның депутаттары үйде білім алатын балалардың нақты санын анықтау және мектепке қатылымсыз қалудың өсуін тоқтату үшін ұлттық үйде білім беру тізімін құру бойынша заңнамалық ұсыныстар енгізді. Заң бойынша жергілікті билік үйде білім алатын барлық оқушылардың тізімін жаңартып отыруы керек.

Біліктілік, жоғары білім, колледж

Мектеп міндетті емес сияқты, емтихандар мен біліктіліктер де міндетті емес. Үйде оқыған балалар көбінесе GCSE және A деңгейлерін тапсырмай-ақ жоғары білім немесе кәсіптік курстарға түседі. Дегенмен, көптеген оқу орындары студентті қабылдау немесе жұмысқа орналастыру үшін орта білім немесе университет алды біліктілігінің болуын талап етеді. Осы талаптарды орындау үшін үйде оқыған балалар жеке түрде GCSE немесе iGCSE емтихандарын тапсырады. Бұл мүмкіндік A деңгейлері үшін де қолжетімді. Кейбір GCSE пәндері үшін мектепте "бақыланатын бағалау" қажет болса, қалғандарында қажет емес. iGCSE немесе A деңгейлі біліктіліктер үшін бақыланатын бағалау қарастырылмаған.

Ұйымдар мен іс-шаралар

Ұлыбритания бойынша, Шотландия мен Солтүстік Ирландияны қоса алғанда, үйде білім беретін ата-аналардың жергілікті топтары тұрақты кездесулер, іс-шаралар, саяхаттар, пикниктер және лагерьлер ұйымдастырады. Ұлттық деңгейде "Education Otherwise" және "Schoolhouse Home Education Association" сияқты ұйымдар мен қайырымдылық қоры үйде білім беруге қатысты мәселелер бойынша кеңес береді. Сонымен қатар, Ұлыбританияның Шығыс Сассекс аймағында жыл сайынғы AEFES (Alternative Education Festival) фестивалі, үйде білім алатын балалар мен отбасылар ұйымдастырады. "HEFF" (Үйде білім беретін отбасылар фестивалі) де бар.

Шотландия

Шотландиядағы жағдай сәл өзгешелеу: егер бала қазірдің өзінде мектепке баратын болса, ата-анасы баласын тіркеуден шығару үшін жергілікті биліктен рұқсат алуы тиіс, және бұл рұқсат шамалы уақыт ішінде берілуі керек. Бала ешқашан мектепке бармаған болса, мұндай рұқсат талап етілмейді. Шотландиядағы үйдегі білім беру Шотландия үкіметінің міндетті нұсқауларымен реттеледі.

Солтүстік Ирландия

Таңдаулы үйде білім беру Солтүстік Ирландияда 1986 жылғы Білім беру және кітапханалар Солтүстік Ирландия бұйрығының 45-бабына сәйкес заңды, ол ағылшын заңнамасын үлгі етіп, мектеп жасындағы балалардың білімін "мектепке тұрақты қатысу арқылы немесе басқа тәсілмен" талап етеді. Солтүстік Ирландияда шамамен 500-1000 бала үйде білім алады, бірақ тіркеудің жоқтығынан нақты санын анықтау қиын. Қазіргі уақытта ата-аналар балаларын Білім беру кеңесінде тіркеуге міндетті емес, бірақ 2014 жылдың сәуір айында Білім беру департаменті бастаған кеңесу міндетті тіркеу, үйге бару, үй-жайларды тексеру және оқу бағдарламасын бекітуді ұсынады. Білім беру департаментінің бұл жобалық саясаты үйде білім беретін тұлғаларды алаңдатты, себебі ол заңда көзделмеген талаптар қояды, осылайша жаңсақтық тудыруы мүмкін. Кеңесу 2014 жылдың 27 маусымында аяқталуға тиіс. Солтүстік Ирландиядағы үйде білім берудің ең ірі тобы HEDNI осы саясаттағы өзгеріске қарсы белсенді түрде күресіп жатыр.