Сөйлеу дыбыстарын жасауда артикуляция мүшелерінің орналасуы мен өзара әрекеттесуі

Кіріспе

Артикуляторлардың дыбыс жасаудағы конфигурациясы және өзара әрекеттесуі. Артикуляциялық фонетикада, артикуляция тәсілі – сөйлеу дыбысын жасау кезінде артикуляторлардың (тіл, ерін, тілек сияқты сөйлеу мүшелерінің) конфигурациясы және өзара әрекеттесуі. Тәсілдің бір параметрі – бұл тарлық, яғни сөйлеу мүшелерінің бір-біріне қаншалықты жақын келуі. Басқаларына «р» сияқты дыбыстарға (соққылар мен дірілдерге) және фрикативтердің дыбыстылығы қатысты мәселелер кіреді. Тәсіл ұғымы көбінесе дауыссыз дыбыстарды талқылауда қолданылады, бірақ артикуляторлардың қозғалысы дауыстық жолдың резонанстық қасиеттерін де күрт өзгертеді, соның салдарынан дауыстыларды анықтау үшін маңызды сөйлеу дыбыстарының форманттық құрылымын өзгертеді. Дауыссыз дыбыстар үшін артикуляция орны және фонеция немесе дауыстық күші тәсілден тәуелсіз параметрлер ретінде қарастырылады. Бір артикуляциялық орында жасалатын гомоорганикалық дауыссыз дыбыстар әртүрлі тәсілдермен жасалуы мүмкін. Көбінесе мұрындық және бүйірлік дыбыстар тәсілге жатқызылады, бірақ кейбір фонетиктер, мысалы Питер Ладефогед, оларды тәуелсіз деп санайды.

Кең жіктелу

Ауа ағынына елеулі кедергі келтіретін артикуляция тәсілдері (тоқталымдар, үскірмелер, аралас дауыстар) кедергі тудыратын дыбыстар деп аталады. Бұл дыбыстар негізінен дауыссыз болады, бірақ дауысты кедергі тудыратын дыбыстар да кең таралған. Мұндай кедергісіз тәсілдер (мұрындықтар, ұйқастықтар, жуық дауыстар және дауыстылар) соноранттар деп аталады, себебі олар көбінесе дауысталады. Дауыссыз соноранттар сирек кездеседі, бірақ валлий және ежелгі грек тілдерінде ("rh" жазуы), стандартты тибет тілінде ("Lhasa" тіліндегі "lh"), сондай-ақ "which" пен "witch" сөздерін ажырататын ағылшын тілінің диалектілерінде кездеседі. Соноранттарды резонанттар деп те атайды, кейбір тіл білімі мамандары осы терминді қалайды, сонорант сөзін вокоид емес резонанттарға (яғни, мұрындықтар мен ұйқастықтарға, бірақ дауыстылар немесе жартылай дауыстылар емес) шектейді. Тағы бір жиі кездесетін айырмашылық – окклюзивтер (тоқталымдар, мұрындықтар және аралас дауыстар) мен үздіксіз дыбыстар (қалғандары).

Құрылымы

Ең жоғары шектеуліліктен ең төменгі шектеулілікке дейін сөйлеу дыбыстарын тоқтау дауыстылары (ағын тоқтатылып, немесе кедерілген ауа ағынымен), үстеме дауыстылары (жартылай кедерілген және осылайша күшті турбулентті ауа ағынымен), жуық дауыстылары (аздаған турбуленттілікпен), қатаң дауыстылар және соңында бос дауыстылар (толық кедергісіз ауа ағынымен) деп жіктеуге болады. Аффикаттар көбінесе тоқтау және үстеме дауыстыларының арасындағы кезеңдей болып келеді, бірақ фонетикалық тұрғыдан алғанда, олар тоқтау мен үстеме дауыстыларының тізбегі болып табылады. Уақыт өте келе тілдегі дыбыстар бұл қатар бойымен ленит деп аталатын процесте шектеулілікті азайтуға немесе фортит деп аталатын процесте шектеулілікті арттыруға қарай жылжуы мүмкін.

Басқа параметрлер

Сибиланттар тілдің пішіні және ауа ағынының тістер арқылы қалай бағытталуымен басқа фрикативтерден ерекшеленеді. Корональды артикуляциялық орындағы фрикативтер сибилантты немесе сибилантты емес болуы мүмкін, сибиланттар жиірек кездеседі. Флаптар (сонымен қатар, таптар деп те аталады) өте қысқа тоқтауларға ұқсас. Дегенмен, олардың артикуляциясы мен мінез-құлқы ұзындығынан гөрі бөлек ерекшеліктерге ие, сондықтан оларды жеке бір артикуляциялық түр ретінде қарастыру қажет. Флаптар мен тоқтаулардың арасындағы негізгі артикуляциялық айырмашылық – тоқтаулардың ұзындығы флаптарға қарағанда ұзақ болғандықтан, тоқтаудың артында флаптарда болмайтын ауа қысымы жиналады. Осының салдарынан тоқтау босатылғанда қысым төмендегенде ауаның күрт шығуы байқалады, ал флаптарда мұндай шығару болмайды. Триллдер сөйлеу мүшелерінің бірінің дірілдеуімен байланысты. Триллинг – стрикциядан бөлек параметр болғандықтан, оларды біріктіруге болады. Типикалық триллдің стрикциясын арттыру трилленген фрикативке алып келеді. Триллді аффрикаттар да белгілі. Мұрын арқылы ауа ағыны кез келген сөйлеу дыбысына тәуелсіз параметр ретінде қосылуы мүмкін. Ол көбінесе мұрындық окклюзивтер мен мұрындық дауыстыларда кездеседі, бірақ мұрындық фрикативтер, таптар және аппроксиманттар да кездеседі. Дыбыс мұрын арқылы шықпаса, ол ауызша дыбыс деп аталады. Латеральдылық – тілдің қабырғасы арқылы ауа ағынының босатылуы. Оны басқа артикуляциялық түрлермен біріктіруге болады, нәтижесінде бүйірлік аппроксиманттар (мысалы, ағылшын тіліндегі "let" сөзіндегі "L" әрпінің айтылуы), бүйірлік флаптар, сондай-ақ бүйірлік фрикативтер мен аффрикаттар пайда болады.

Жеке әдеп

Жарылыс, көбінесе тоқтату деп аталады, ауыздық окклюзия, ауыз қуысының дауыстық жолының тұйықталуы (блокталуы) және мұрын арқылы ауа ағыны болмайды, сондықтан ауа ағыны толығымен тоқтайды. Мысалдар: ағылшын тіліндегі (дауыссыз) және (дауысты). Егер дауыссыз дауыс болса, окклюзия кезінде шығарылатын жалғыз дыбыс – ол; егер дауысты болса, тоқтау мүлдем үнсіз болады. Біз /p/ немесе /k/ ретінде еститініміз – оқшаулаудың басталуының алдыңғы дауыстыға тигізетін әсері, сондай-ақ босату кезіндегі жарылыс және оның келесі дауыстыға тигізетін әсері. Тілдің пішіні мен орны (артикуляция орны) әртүрлі тоқтатуларға тән дыбыстарды беретін резонанстық қуысты анықтайды. Барлық тілдерде тоқтатулар бар. Тілдің пішіні мен орны әртүрлі мұрындықтарға тән дыбыстарды беретін резонанстық қуысты анықтайды. Мысалға, ағылшын тілінде. Барлық тілдерде мұрындықтар бар, тек Пьюгет Саунд аймағында және Бугенвилл аралындағы бір тілде ғана жоқ. Фрикатив, кейде спирант деп аталады, онда артикуляция орнында үздіксіз фрикция (тұнжыраған және шулы ауа ағыны) болады. Мысалдар: ағылшын тіліндегі (дауыссыз), (дауысты) және т.б. Көптеген тілдерде фрикативтер бар, бірақ олардың көпшілігі тек қана. Алайда, Австралияның жергілікті тілдері кез келген фрикативтерден мүлдем айырылған. Сибиланттар – фрикативтердің бір түрі, онда ауа ағыны тілдің ойығы арқылы тістерге қарай бағытталады, бұл жоғары және ерекше дыбыс тудырады. Бұл ең көп таралған фрикативтер. Короналдық (тілдің алдыңғы бөлігіндегі) артикуляция орнындағы фрикативтер әдетте, бірақ әрқашан емес, сибиланттар болып табылады. Ағылшын тіліндегі сибиланттар – және . Жақтық фрикативтер – фрикативтердің сирек кездесетін түрі, онда фрикация тілдің шетінің бір немесе екі жағында пайда болады. Уэльс тіліндегі "ll" және зулу тіліндегі "hl" – жақтық фрикативтер. Аффрикат – тоқтату сияқты басталады, бірақ бұл фрикативке ауысады, өзінің жеке босатылуы болмайды. "ch" және "j" әріптері аффрикаттарды көрсетеді. Аффрикаттар әлемде кең таралған, бірақ фрикативтерден азырақ. Флап, көбінесе кран деп аталады, ауыз қуысының уақытша жабылуы. "utter" сөзінің "tt" және "udder" сөзінің "dd" әріптері Солтүстік Америка және Австралия ағылшын тілінде кран ретінде айтылады. Көптеген тіл білгіштері крандарды жапсырмалардан ажыратады, бірақ олардың айырмашылығы қандай болуы мүмкін екендігі туралы келісім жоқ. Ешбір тіл мұндай айырмашылыққа сүйенбейді. Сондай-ақ, жақтаулар бар. Трилл – артикулятордың (әдетте тілдің ұшы) орнында ұсталып тұруы, ал ауа ағыны оны дірілдетуге мәжбүрлейді. Испан тіліндегі "perro" сөзінің екі "r" әрпі – трилл. Триллдер мен флэптер, бір немесе бірнеше қысқаша тұйықталулар болатын жағдайда, ротика деп аталатын дыбыстар класын құрайды. Аппроксимант – өте аз кедергі болатын дыбыс. Мысалдар: ағылшын тіліндегі және . Кейбір тілдерде, мысалы, испан тілінде, фрикатив пен аппроксимант арасында болатын дыбыстар бар. Жартылай дауысты, кейде глайд деп аталады, аппроксиманттың бір түрі, дауысты сияқты айтылады, бірақ тіл ауыздың төбесіне жақын орналасқан, сондықтан аздап турбуленттілік болады. Ағылшын тілінде – дауыстының жартылай дауысты эквиваленті, ал (жазылуы "y") – осы қолданыста дауыстының жартылай дауысты эквиваленті. Басқа сипаттамалар жартылай дауыстыны дауыстыға ұқсас, бірақ ұйқас емес дыбыстар үшін қолданады, сондай-ақ аппроксиманттардың күшейтілген тарлығы жоқ. Олар дифтонгтардың құрауыштары ретінде кездеседі. Бұл сөз екі ұғымды да қамтиды. Глайд термині жартылай дауыстыға қарағанда жаңа, ол және сияқты дыбыстардың негізгі қасиетін – бастапқы орнынан (немесе, сәйкесінше) келесі дауыстыға қозғалысын (немесе глайдты) көрсету үшін қолданылады. Жақтап аппроксиманттар, көбінесе жақтап деп қысқартылады, тілдің шетімен айтылатын аппроксиманттың бір түрі. Ағылшын тіліндегі – жақтап. Ротикалармен бірге, көптеген тілдерде ұқсас мінез-құлық танытатын олар сұйық деп аталатын дыбыстар класын құрайды.

Plosive, often called stop, is an oral occlusive, where there is occlusion (blocking) of the oral vocal tract, and no nasal air flow, so the air flow stops completely. Examples include English (voiceless) and (voiced). If the consonant is voiced, the voicing is the only sound made during occlusion; if it is voiceless, a stop is completely silent. What we hear as a /p/ or /k/ is the effect that the onset of the occlusion has on the preceding vowel, as well as the release burst and its effect on the following vowel. The shape and position of the tongue (the place of articulation) determine the resonant cavity that gives different stops their characteristic sounds. All languages have stops. Nasal, a nasal occlusive, where there is occlusion of the oral tract, but air passes through the nose. The shape and position of the tongue determine the resonant cavity that gives different nasals their characteristic sounds. Examples include English Nearly all languages have nasals, the only exceptions being in the area of Puget Sound and a single language on Bougainville Island. Fricative, sometimes called spirant, where there is continuous frication (turbulent and noisy airflow) at the place of articulation. Examples include English (voiceless), (voiced), etc. Most languages have fricatives, though many have only an However, the Indigenous Australian languages are almost completely devoid of fricatives of any kind. Sibilants are a type of fricative where the airflow is guided by a groove in the tongue toward the teeth, creating a high pitched and very distinctive sound. These are by far the most common fricatives. Fricatives at coronal (front of tongue) places of articulation are usually, though not always, sibilants. English sibilants include and Lateral fricatives are a rare type of fricative, where the frication occurs on one or both sides of the edge of the tongue. The "ll" of Welsh and the "hl" of Zulu are lateral fricatives. Affricate, which begins like a stop, but this releases into a fricative rather than having a separate release of its own. The English letters "ch" and "j" represent affricates. Affricates are quite common around the world, though less common than fricatives. Flap, often called a tap, is a momentary closure of the oral cavity. The "tt" of "utter" and the "dd" of "udder" are pronounced as a flap in North American and Australian English. Many linguists distinguish taps from flaps, but there is no consensus on what the difference might be. No language relies on such a difference. There are also lateral flaps. Trill, in which the articulator (usually the tip of the tongue) is held in place, and the airstream causes it to vibrate. The double "r" of Spanish "perro" is a trill. Trills and flaps, where there are one or more brief occlusions, constitute a class of consonant called rhotics. Approximant, where there is very little obstruction. Examples include English and In some languages, such as Spanish, there are sounds that seem to fall between fricative and approximant. One use of the word semivowel, sometimes called a glide, is a type of approximant, pronounced like a vowel but with the tongue closer to the roof of the mouth, so that there is slight turbulence. In English, is the semivowel equivalent of the vowel , and (spelled "y") is the semivowel equivalent of the vowel in this usage. Other descriptions use semivowel for vowel like sounds that are not syllabic, but do not have the increased stricture of approximants. These are found as elements in diphthongs. The word may also be used to cover both concepts. The term glide is newer than semivowel, being used to indicate an essential quality of sounds such as and , which is the movement (or glide) from their initial position ( and , respectively) to a following vowel. Lateral approximants, usually shortened to lateral, are a type of approximant pronounced with the side of the tongue. English is a lateral. Together with the rhotics, which have similar behavior in many languages, these form a class of consonant called liquids.

Басқа ауа ағынын бастау

Осының барлық артикуляциялық түрлері пульмоникалық эгрессивті деп аталатын ауа ағыны механизмі арқылы айтылады, яғни ауа сыртқа қарай ағып, өкпелермен (нақтырақ айтқанда, қабырғалар мен диафрагмамен) қозғалады. Басқа ауа ағыны механизмдері де болуы мүмкін. Оларға сүйенетін дыбыстар:

Эжективтер, яғни глоттальдық эгрессивтілер. Яғни, ауа ағыны өкпелер мен диафрагма емес, көкіректің жоғары көтерілуі арқылы қозғалады. Тоқтатулар, аффрикаттар және кейде фрикативтер эжективтер түрінде кездесуі мүмкін. Барлық эжективтер дауыссыз болады, немесе кем дегенде дауыстыдан дауыссызға өтеді. Имплозивтер, яғни глоттальдық ингрессивтілер. Мұнда көкірек төмен қарай қозғалады, бірақ өкпелер бір уақытта қолданылуы мүмкін (дауысты жасау үшін), ал кейбір тілдерде ауызға ешқандай ауа кірмейді. Имплозивті тоқтатулар жиі кездеседі, бірақ имплозивті аффрикаттар мен фрикативтер сирек. Дауыссыз имплозивтер де сирек кездеседі. Шертпелер, яғни тілдік ингрессивтілер. Бұл жағдайда тілдің артқы бөлігі ауызда вакуум құрады, ал алдыңғы жабылу (тіл немесе еріндер) ашылғанда ауа күшпен кіреді. Шертпелер ауызша немесе мұрындық, тоқтату немесе аффрикат, орталық немесе бүйірлік, дауысты немесе дауыссыз болуы мүмкін. Олар Оңтүстік Африкадан тыс жерлерде өте сирек кездеседі. Дегенмен, ағылшын тілінде "tsk tsk" (немесе "tut tut") дыбысында шерту бар, ал екіншісі көбінесе атқа "giddy up" деп айту үшін қолданылады. Перкуссивтер бір органның екінші органға соғылуы арқылы пайда болады. Ешбір тілде дербес перкуссивтік дыбыс жоқ, бірақ сандаве тілінде альвеолярлық шертулер тіл астындағы перкуссивтік босатылуға ие болуы мүмкін, яғни шерту айтылғаннан кейін тіл ауыздың төменгі жағына тиеді. Кейбір талдаулар бойынша, олардың комбинациялары бір консонантта: лингвопульмоникалық және лингвоглоттальдық (эжективті) консонанттар, яғни пульмоникалық немесе эжективті тоқтату/фрикативке айналатын шертулер.