Кіріспе

Ниасса компаниясы немесе Ниасса жарғылық компаниясы (Companhia do Niassa) - 1891 және 1929 жылдар аралығында қазіргі Кабо-Делгадо және Ниасса провинцияларын қамтитын жерлерді концессияға алған, сол кезде Португалияның Шығыс Африка деп аталатын Мозамбик португал колониясындағы корольдік компания.

Тарих

XIX ғасырдың аяғында Мозамбиктегі Португалияның үстемдігіне көршілес британдық және неміс колонияларының құрылуы кедергі келтіре бастады. Мозамбиктің шекарасы 1884-1885 жылдардағы Берлин конференциясы бойынша номиналды түрде бекітілсе де, Португалияда аумақты тиімді бақылауға немесе экономикалық игеруге арналған капитал жоқ еді. Мұны жеңуге көмектесу үшін 1891 жылы португал үкіметі Мозамбиктің кейбір бөліктерін басқаруға үш жеке компанияға патша жарғысымен рұқсат берді: Мозамбик компаниясы, Замбези компаниясы және Ниасса компаниясы. Ниасса компаниясына концессия берілді, ол қазіргі Кабо-Дельгадо және Ниасса провинцияларын қамтиды, Рувума өзенінен Лурио өзеніне дейін және Үнді мұхитынан Ниасса көліне дейін, бұл аумақ 160 000 шаршы шақырымнан астам аумақты қамтиды. Концессияның шарттары Мозамбик компаниясына қатысты сияқты болды, тек 35 жыл мерзіммен. Португалия үкіметі 1893 жылы наурыз айында ресми жарғысын бекітті. Лиссабондық саудагер Бернард Допэ компанияны құрғанмен, оның синдикаты компанияның қызметіне қажетті капитал жинауға мүмкіндік бермеді, сондықтан 1892 жылдан 1893 жылға дейін француз және британдық капитал консорциумы концессияны сатып алып, штаб-пәтерін Лондонға көшірді. Аумақтың көп бөлігі Португалияның атауы ғана болғандықтан және әлі әскери түрде басып алынбағандықтан, бұл консорциум өз жұмысын жүргізу үшін қосымша қаражат алуы керек еді. 1897-1908 жылдар аралығында Ниасса компаниясын үш қаржы тобы бірінен соң бірі бақылап отырды. Біріншісі - 1897 жылы Ибо ауылында әкімшілік орталық құру үшін жеткілікті қаражат жинаған "Ибо Синдикаты". 1899 жылы "Ибо Синдикаты" "Ибо Инвестициялық Трастына" айналды, ол 300 португалдық солдат пен 2800 "сепойдан" (Мозамбиктің басқа аймақтарында жалдалған үндістерден) тұратын португалдық отаршылдық әкімшілігімен қамтамасыз етілген шағын әскерді жинады. 1900-1902 жылдары компания концессияның ішкі аймақтарын, соның ішінде Ниасса көлінің жағалауындағы Метангуланы табысты иемденді. 1904 жылы Ниасса компаниясы қазіргі Пемба деп аталатын Порто Амелия қаласын құрды, ал Порто Амелия компанияның бас кеңсесі болды. Сол кезде компания кіріс көзіне айналған. Ең алғашқы жергілікті еңбекпен қамтамасыз ету келісімшарттары Оңтүстік Африкадағы кен орындарына Мозамбиктің ресми рекрутері ретінде Витватерсрандтың жергілікті еңбек ұйымы (WENELA) үшін жасалды. Ниасса компаниясында 1908 жылдан бастап "Nyassa Consolidated" басым болды, оған Оңтүстік Африканың тау-кен капиталы қатты қатысты. Оңтүстік Африкадағы кен орындарына жұмысшыларды жалдап, Ниасса компаниясы мұсылман тайпаларының басшыларына, әсіресе Арабияға құлдарды экспорттайтын Яоға тікелей бәсекеге түсті. Құл саудасын тоқтату үшін 1909 жылдан 1912 жылға дейін әскери іс-қимыл қажет болды. Алайда 1913 жылы Оңтүстік Африка кен орындары 22° оңтүстік ендіктің солтүстігінен жұмыс күшін импорттауды тоқтатты. Ниасса компаниясы тез арада өз клиенттерін Бельгия Конгосындағы Катанга кен орындарына ауыстыруға қадам жасаса да, оның Оңтүстік Африка инвесторлары қызығушылықтарын жоғалтты. 1913-14 жылдары неміс банктік консорциумы Ниасса компаниясының акцияларының көпшілігін сатып алып, Португалия Мозамбигін Германия мен Ұлыбритания арасында бөлуді көздеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, британ үкіметі неміс акцияларын тәркілеп, Оуэн Филиппс бастаған ағылшын қаржы тобына тапсырды, ол Португалияның Шығыс Африкасында бірнеше бизнес жүргізді, бірақ концессияны көбірек міндеттемелер деп тапты. Соғыс кезінде Ниасса компаниясының аумағында жергілікті басшылар португалдарға қарсы күресті. Бұл шабуылға қарсы тұру үшін 300 шақырымнан астам жол ашылды. Бұл сонымен қатар ауыр қаруланған маконде халқының иелігіндегі Муэда алқабының тиімді басып алынуын білдірді. Ниасса компаниясы макондтарды 1920 жылдардың басында ғана басып тастады, ал тайпа кейіннен 1960 және 1970 жылдары португал отаршылдық билігіне қарсы ФРЕЛИМО қозғалысының арқауы болды. Ниасса компаниясы агенттермен реттелетін округтер түрінде әкімшілік құрылымдар құрғанмен, компания өз акционерлерінің игілігі үшін өмір сүрді және аумақты басқа мақсаттарда дамытуға мүдделі емес еді. Негізгі міндеттерінің бірі Мозамбик жағалауында шам үйлерін құру болса да, Ниасса компаниясы бұл мақсатқа жетпеді. Компания табысы үшін ішінара чибало жүйесіне, жерлестерді плантациялар мен қоғамдық жұмыстар жобаларында жұмыс істеуге мәжбүрлеген ерікті еңбек саясатына сүйенді. Резеңке мен сизаль н�...