Кіріспе

Ортағасырлық француз композиторы және ақыны (шамамен 1300–1377)

Гийом де Машо (ɡijom də maʃo; сондай-ақ Мачу және Машо; шамамен 1300 – 1377 сәуір) – ортағасырлық музыкадағы ars nova стилінің орталық тұлғасы болған француз композиторы және ақыны. Оның осы жанрдағы басымдығы соншалық, қазіргі музыктанушылар оның өлімін арс-нованы келесі арс субтилиор қозғалысынан ажырату үшін пайдаланады. 14-шы ғасырдағы ең маңызды француз композиторы және ақыны ретінде танылған ол, көбінесе ғасырдың жетекші еуропалық композиторы деп есептеледі. Машо – өмірі туралы мол мәлімет бар еуропалық композиторлардың бірі, өйткені ол өзінің қолжазбаларын жасауға және сақтауға белсенді қатысқан, нәтижесінде оның көптеген музыкалық шығармалары бізге жеткен. Машо – трубадур және трувер дәстүріне дейінгі поэзия-композиторлық дәстүрдің шыңы. Оның өлеңдері 15-шы ғасырға дейін Джеффри Чосер және Эусташ Дешамп сияқты басқа ақындар тарапынан жоғары бағаланып, үлгі алынған. Машо көптеген стильдер мен формаларда шығармалар жазды және мотет пен халық әндерінің (әсіресе, лаи және бекітілген формалар: рондо, вирелей және баллада) дамуына үлкен үлес қосты. Оның сақталған жалғыз қасиетті шығармаларының бірі – Messe de Nostre Dame – бір композиторға жатқызылатын жалпы миссаның ең ерте толық нұсқасы. Басқа да белгілі шығармаларына «Ma fin est mon commencement» және «Rose, liz, printemps, verdure» рондолары, сондай-ақ «Douce Dame Jolie» вирелесі жатады.

Өмір

Гийом де Машо 1300 жыл шамасында жеті баланың бірі болып дүниеге келді және Реймс аймағында білім алды. Оның тегі, көбінесе, Реймстен солтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан Машо қаласынан шыққан. 1323 жылдан 1346 жылға дейін ол Люксембург графы және Богемия королі Иоанн I-нің хатшысы қызметін атқарды, сондай-ақ 1337 жылы канон болды. Машо патша Иоаннның көптеген сапарларында, оның ішінде Еуропа бойынша (Праганы қоса) әскери жорықтарында жиі бірге болды. 1330 жылы Верден, 1332 жылы Аррас, ал 1337 жылы Реймс каноны болып тағайындалды. 1340 жылға қарай Машо Рим папасы Бенедикт XII-нің өтінішімен басқа канондық лауазымдарынан бас тартып, Реймсте тұрып жатты. 1346 жылы король Иоанн Креси шайқасында қаза тапты, ал даңқымен белгілі және көп сұранысқа ие болған Машо басқа да аристократтар мен билеушілердің қызметіне кірісті, олардың ішінде король Иоаннның қызы Бонне (1349 жылы Қара өлімнен қайтыс болды), оның ұлдары Жан де Берри және Карл (кейін Нормандия герцогы Карл V), сондай-ақ Наварраның Карл II сияқтылар бар еді. Машо Еуропаны шарпыған Қара өлімнен аман қалды және өмірінің соңғы жылдарын Реймсте тұрып, өзінің толық шығармаларының қолжазбаларын жасауды және бақылауды жүргізумен өткізді. Оның "Le voir dit" (шамамен 1361–1365) поэмасы 19 жасар Пьерон д'Арментьермен болған кеш махаббат оқиғасын баяндайды, бірақ оның автобиографиялық туынды ретіндегі дұрыстығы күмәнді. Ол 1377 жылы қайтыс болды.

Музыка

Махауттың музыкасы күрделі миссалардан бастап қысқа әндерге дейін кең ауқымды және әртүрлі. Жанрлық айырмашылықтарға қарамастан, көпшілігінде "типикалық Махаут мотивтері" кездеседі. Ол трубадур және трувер әндерінің гүлдену кезеңінен және ars antiqua шіркеу стилінен кейін өмір сүрді. Музыка зерттеушісі Гилберт Реани былай деп жазады: "Махауттан бұрын композиторлар әндер немесе шіркеу музыкасын жазатын. Махаут екеуін де жазды, бірақ ол литургиялық шіркеу музыкасына көңіл бөлмеген деуге болады". Махауттың "Хокеус Давид" және бірнеше латын мотеттерінен басқа, оның бізге жеткен туындыларының барлығы дүниежүзілік музыкадан тұрады. Дегенмен, Реани оның батыс музыкасының діни және дүниежүзілік салаларын ерекше меңгергенін, мұндай шеберлік бұрын Адам де ла Альдеңде ғана болғанын атап көрсетеді.

Дүниежүзілік музыка

Махауттың шығармаларының мәтіндері көбінесе сарайлық махаббат туралы болды. Жекелеген оқиғаны еске түсіру үшін жазылған бірнеше шығарма бар, мысалы M18, "Bone Pastor/Bone Pastor/Bone Pastor". Махаут негізінен бес жанрда шығармалар жазды: лай, вирелай, мотет, баллада және рондо. Бұл жанрларда Махаут негізгі формаларды сақтап, көбінесе шығармашылық мәтіндік безендіру мен каденцияларды қолданды. Мысалы, көптеген рондо фразалары алдыңғы соңғы буынға ұзақ мелизмамен аяқталады. Дегенмен, Махауттың кейбір рондолары, мысалы R18 "Puis qu'en oubli", көбінесе силлабикалық өңделеді. Махауттың мотеттерінде көбінесе тенорде қасиетті мәтіндер кездеседі, мысалы M12 "Corde mesto cantando/Helas! pour quoy virent/Libera me". Ал осы үш бөлімді композициялардың үстіңгі екі дауысы, керісінше, француз тіліндегі дүниелік мәтіндерді орындайды, бұл қасиетті және дүниелік арасындағы қызықты үйлесімді тудырады. Бірақ басқа жанрларында ол қасиетті мәтіндерді қолданбайды.

Діни музыка

Махауттың бір дереккөзде Messe de Nostre Dame (Біздің ханымның мессасы) деп аталатын мисасының циклдік құрастырылуы 1360-шы жылдардың басында, мүмкін, Реймс соборы үшін жазылған. Бұл алғашқы циклдік масса болмаса да, Турнай массасы одан ертерек. Ол бір композитордың тұңғышы және тұтас бірлік ретінде жоспарланған. Махаут, әлдебір дәрежеде Турнай массасымен таныс болған болуы мүмкін, себебі Махауттың массасы онымен көптеген стильдік ерекшеліктерді, соның ішінде мәтінсіз интерлюдияларды бөліседі. Махауттың массасының шынымен циклдік екендігі күмәнді; ұзақ пікірталасқа қарамастан, музыка зерттеушілері әлі де екіге бөлінген. Дегенмен, консенсус бойынша бұл масса, ең жақсы жағдайда, Жоскин де Пре сияқты кейінгі 15 ғасырлық циклдік массалардың алға басушысы. Махауттың массасы олардан келесідей айырмашылықтармен ерекшеленеді: (1) ол бүкіл туынды бойындағы тоналдық орталықты сақтамайды, себебі масса екі бөлек режимді қолданады (біреуі Kyrie, Gloria және Credo үшін, екіншісі Sanctus, Agnus және Ite missa est үшін); (2) барлық бөлімдерде анық байқалатын, кеңейтілген мелодиялық тақырып жоқ, сондай-ақ масса пародия техникасын пайдаланбайды; (3) бұл массаның бір шығармашылық актіде жазылмағанына дәлелдер жеткілікті. Бөлімдердің біріктірілуі олардың бастапқыда осылай жоспарланғанын білдірмейді. Дегенмен, массаның стилі тұрақты екенін айтуға болады, және таңдалған әндердің барлығы Иса Мәрияның анасы Мәрияны мадақтауға арналған. Массаның циклдік екендігін растайтын қосымша фактор – бұл туындының нақты бір мерекеде орындалуы үшін жазылғаны немесе жиналғаны мүмкін екендігі. Бұл туындының Шарль V-нің тәж кию рәсімі үшін жазылғаны туралы бұрынғы кең таралған пікір қазіргі зерттеулерде ықтимал емес деп есептеледі. Композитордың туындыны толық масса ретінде орындау ниеті Messe de Nostre Dame-ді циклдік композиция деп санауға негіз болады.

Поэзия

Гийом де Машоның лирикалық туындылары шамамен 400 өлеңді қамтиды, оның ішінде 235 баллада, 76 рондо, 39 вирелей, 24 лей, 10 шағым және 7 шансон рояль бар. Машо осы бекітілген формаларды жетілдіруге және жүйелеуге көп еңбек сіңірді. Оның лирикалық туындыларының бір бөлігі оның повестік өлеңдеріне немесе «диттеріне» енген, мысалы, «Жауқазындықтың емделуі» (Le remède de fortune), онда лирикалық поэзияның әр жанрынан бір өлең бар, және «Шын оқиға» (Le voir dit), бірақ көпшілігі жеке, ретсіз бөлімге біріктірілген, ол «Айелдерге мадақ» (Les loanges des dames) деп аталады. Оның көптеген лирикалық өлеңдері музыкаға жазылмаған (қолжазбаларда музыкалық және музыкасыз бөлімдер бөлек) дегені, ол әдетте мәтінді жазып, содан кейін оның бір бөлігіне музыка қосатындығын көрсетеді. Діни сипаттағы латын мотеттерінен және соғыс пен тұтқындық қорқынышын бейнелейтін кейбір өлеңдерден басқа, Машоның лирикалық өлеңдерінің басым көпшілігі сарайлық махаббаттың қағидаларын көрсетеді және әйелге қызмет ету туралы мәлімдемелерді, сонымен қатар ақынның қуанышы мен қайғысын қамтиды. Техникалық тұрғыдан алғанда, Машо күрделі ұйқас схемаларының шебері болды, және осы мәселеге ден қоюы оны 15 ғасырдың «Ұлы Риторикалықтар» (Grands Rhétoriqueurs) мектебінің алдасты етеді. Гийом де Машоның повестік туындыларында «дит» (сөзбе-сөз «айтылған», яғни әнге арналмаған өлең) басымдық алады. Бұл бірінші тұлғадағы повестік өлеңдер (бірінен басқа барлығы сегіз буынды ұйқасты жұптармен жазылған, сол дәуірдегі «роман» сияқты) «Роза романынан» (Roman de la rose) көптеген қағидаларды қабылдайды, оның ішінде аллегориялық түстерді (түстер), аллегориялық кейіпкерлерді және баяндаушы-жанкүйердің сүйіктісіне қайта оралуға немесе оны қанағаттандыруға тырысатын жағдайын қамтиды. Машо Кипрдің I Петрінің батырлық істері туралы поэтикалық жылнаманың («Александрияның алынуы» - Prise d'Alexandrie) және жұбату мен моральдық философия туралы поэтикалық еңбектердің авторы болып табылады. Оның өзін-өзі ерекше бейнелеуі (лирикалық кейіпкер ретінде) өзінің диттерінің баяндаушысы ретінде жеке философиялық ойларға жол ашады. Өмірінің соңында Машо өзінің кәсібі туралы поэтикалық трактат жазды (оның «Кіріспесі»). Бұл поэзияны белгілі жанрларға және ұйқас схемаларына бөлу, сондай-ақ осы жанрларды қолжазбалардың жеке бөлімдеріне орналастыру туралы оның түсінігін көрсетеді. Өзінің туындыларын жүйелеуге ден қоюы А қолжазбасының «Міне, Г. де Машо кітабының қандай тәртіпте болуын қалайды» («Vesci l'ordonance que G. de Machaut veut qu'il ait en son livre») деген тақырыптағы көрсеткішінде де көрінеді. Төменде келтірілген «Еске түспегенде» (Puis qu'en oubli) атты өлең оның 18-ші рондосы.

Негізгі шығармалары

Le remède de fortune ("Ем дәрменсіздікке") (шамамен 1340 жылдары, 1357-ге дейін) – Баяндаушыға оның әйелі тапқан өлең оның туындысы ма екенін сұрайды; баяндаушы одан қашып, "Үміт" оны жұбататын және жақсы ғашық болуға үйрететін баққа жетеді; ол әйеліне оралады. Jugement du roy de Behaigne ("Богемия королінің үкімі") (1346 жылға дейін) – Баяндаушы әйелдің (оның жары қайтыс болған) және рыцарьдің (әйелі сатқан) арасындағы пікірталасты естиді; ең бақытсызды анықтау үшін, ол Богемия королінен кеңес сұрайды, ол аллегориялармен ақылдасады, ал бақытсыз рыцарь жеңімпаз деп жарияланады. Dit du Lyon ("Арыстанның әңгімесі") (1342) – Баяндаушы сиқырлы аралға келеді, ал арыстан оны әдемі әйелге жетелейді; ескі рыцарь баяндаушыға келіп, оның көріп тұрғанының мәнін ашады және жақсы ғашық болу үшін кеңес береді. Dit de l'Alérion aka Dit des quatre oiseaux ("Төрт құстың әңгімесі") (1349 жылға дейін) – Махаббат туралы символдық әңгіме: баяндаушы төрт түрлі құсты өсіреді, бірақ олардың әрқайсысы одан қашып кетеді; бір күні екінші (және сүйікті) құс оған қайта оралады. Jugement du roy de Navarre ("Наварра королінің үкімі") (1349) – Jugement du roy de Behainge-ді жалғастыра отырып, әйел баяндаушыны рыцарьға жүлде бергені үшін кінәлайды: Наварра королімен кеңесіп, ақынды айыптайды. Confort d'ami (1357) – Францияда тұтқын болған Наварраның Карл II-сіне арналған бұл поэтикалық жұбаныш, Киелі кітаптан және классикалық мысалдардан (exempla) мысалдар келтіреді. Dit de la fontaine amoureuse aka Livre de Morpheus ("Махаббат фонтанының әңгімесі") (1361) – Баяндаушы әйелінен ажырауы керек үмітсіз ғашықпен кездеседі; екеуі де сиқырлы фонтанға келіп, ұйықтап қалады, ал түсінде әйел өзінің сүйіктісін жұбатады. Le voir dit ("Шын оқиға") (шамамен 1362–65) – Машоның шедеврi ретінде қарастырылатын бұл өлең мета-фантастиканың алғашқы үлгісі болып табылады және баяндаушының әйелінен айырылуы мен қайғысы, сондай-ақ оның туралы тараған жалған әңгімелерді баяндайды. Бұл әңгімеде бақытсыз ғашықтардың өзара алмасып алған хаттары мен лирикалық өлеңдері бар екені айтылады, олар әйелінің тілегімен кітапқа енгізілген. Алайда, бұл шығарма өте сатирикалық, өзін жас және әдемі қызға ғашық болған, тек ақын ретінде танымал болған қарт, ауру, қуатынан айырылған ақын ретінде бейнелейді, осылайша ортағасырлық әдебиеттің дәстүрлі үлгісін паш етеді. Шығарма "voir dit" немесе шын оқиға деп аталғанымен, Машо көптеген сәйкессіздіктерді қосады, олар оқырманды оқиғаның шындығына күмән келтіруге мәжбүр етеді. Prologue (шамамен 1372) – өмірінің соңында жазылған, жинақталған шығармаларына алғысөз ретінде қызмет ететін бұл аллегория Машоның поэзия, музыка және риторика қағидаларын, Табиғат пен Махаббат оған үйреткенін сипаттайды. Prise d'Alexandrie ("Александрияны басып алу") (1369 жылдан кейін) – Иерусалим және Кипр патшасы Люзиньян Петрдің ерліктерін поэтикалық түрде баяндау.

Мұра

1377 жылы ол қайтыс болғанда, Ф. Андреу сияқты басқа композиторлар оның өліміне аза тұтып, жоқтау өлеңдер жазды. Машоның поэзиясы Эусташ Дешамп, Жан Фруассар, Кристин де Пизан, Рене д'Анжу және Джеффри Чосердің шығармаларына тікелей әсер етті, сондай-ақ көптеген басқа авторларға да ықпал етті. 1359 жылы Чосер Реймс маңында тұтқынға алынғанда немесе 1360 жылы Каледе Машомен кездесуі мүмкін деген болжам бар (бірақ бұл ықтимал емес). Екі ақын да Бретинь шартты ратификациялау бойынша ресми міндеттермен болған (Машо өзінің меценаты Жан де Берримен бірге Англияға аттанған, ал Чосер принц Лионельге хабар жеткізуші ретінде). Тағам тарихшысы Уильям Войс Уивердің сөзіне қарағанда, Кипрдің Никосия қаласындағы француз тілінде сөйлейтін Лусиньян сарайының XIV ғасыр ақсүйектері патшалық тойларда көңіл көтеру үшін Машоның "Александрияны алу" жырларын тыңдайтын. Машо сияқты батыр крестоносшылар туралы әңгімелер Лусиньян сарайының Иерусалимге қатысы бар ұзақ жылдардан бері сақталған дәстүрді нығайтты.

Таңдалған жазбалар

+Гийом де Машоның композицияларының таңдамалы жазбалары Жыл Альбом Ансамбль Директор Лейбл 1973 Chansons – Vol. 1 Studio der Frühen Musik Томас Бинкли EMI 1973 Chansons – Vol. 2 Studio der Frühen Musik Томас Бинкли EMI 1983 Нарцисс айнасы Gothic Voices Кристофер Пейдж Hyperion CDA66087 1989 Нотр-Дам мессасы The Hilliard Ensemble Пол Хиллиер Hyperion 1994 Remede de Fortune Ensemble Project Ars Nova Роберт Мели New Albion Records NA068CD 1996 La Messe de Nostre Dame / Le Voir Dit Oxford Camerata Джереми Саммерли Naxos 1997 Ылқы бақтағы армандар: Chansons Orlando Consort DG 477 6731 2002 Les motets Ensemble Musica Nova Люсиен Кандель Harmonia Mundi 2003 Гийом де Машо: Қарсылық Liber UnUsualis – LU 1001 2004 Мотеттер The Hilliard Ensemble ECM 2007 Мен, Гийом деп аталамын Ensemble Gilles Binchois Доминик Веллар Cantus C 9804–6 2009 Балладалар Ensemble Musica Nova Люсиен Кандель Æon AECD 0982 2009 Гийом де Машо: Нотр-Дам мессасы Diabolus in Musica Антуан Гербер Alpha 132 2010 Нотр-Дам мессасы Ensemble Musica Nova Люсиен Кандель Æon AECD 1093 2011 Дүниелік және діни музыка Ensemble Gilles Binchois Доминик Веллар Brilliant Classics 94217

Ерте жазбалар

1936 – Гийом де Машо. Мессе де Нотр-Дам, «Шарль V қасиетті тағына орай» деп аталатын. Сент-Жан де Матиннің парафонистері (хор және духовые аспаптар); Гийом де Ван, дирижер. Стандартты саңылаулы жазба, 2 диск: 78 айналым, 12 дюйм, моноаурал. Anthologie sonore 31: AS 74; AS 75; AS 76; AS 77; [Париж]: L'Anthologie Sonore. 1938 – Гийом де Машо. Хокетус Дэвид. Жан Архимбо (сопрано); Андре Лафос (бас труба); Тюдеск (тромбон); Гийом де Ван, дирижер. Стандартты саңылаулы жазба, 1 диск: 78 айналым; 12 дюйм, моноаурал. Éditions de l'Oiseau Lyre OL 3; 1059; M6 91643; 1063. M6 91647. [Париж]: Éditions de l'Oiseau Lyre. 1938 – Гийом де Машо. Quant Theseus (қос баллада); Je puis trop bien (баллада); De tout sui si confortée (вирелей). Генриетта Герман, сопрано; Брюссельдегі Про Музика Антиква қоғамы; Саффорд Кейп, дирижер. Стандартты саңылаулы жазба, 1 диск: 78 айналым, 12 дюйм, моноаурал. (Anthologie sonore 67 (AS 140, AS 135)). [Франция]: L'Anthologie sonore, 1938. 1943 – Гийом де Машо. Si je soupire; Douce dame jolie; He! Dame de vaillance. Пьер Дениу, тенор; аспаптық сүйемелдеу. Стандартты саңылаулы жазба, 1 диск, 78 айналым, 10 дюйм, моноаурал. Lumen XC 462; XC 463; 33405; Франция: Lumen. Гийом де Машо. Rose lys; Аноним (Монпелье No. 189, 13 ғасыр). A la clarté. Аноним (Монпелье No. 184, 13 ғасыр). Hui main. Аноним (14 ғасыр). Amour que vous ai je fait. Аноним (15 ғасыр). Trop penser. Симон Гебелин, вокал; H. Akoka, кларнет; G. Bon, флейта; P. Hongne, фагот. Стандартты саңылаулы жазба, 1 диск: 78 айналым; 312 дюйм, моноаурал. BAM 44. [Орынды көрсету жоқ]: Boîte à Musique, 1948. 1956 – Гийом де Машо. Мессе де Нотр-Дам: «Шарль V қасиетті тағына орай» деп аталатын. Жан Архимбо, сопрано; Пьер Дениу, контртенор, Жорж Кателат, тенор; Евгений Буске, баритон; Марсель Вигнерон, бас; «Вокалдық және аспаптық ансамбль», Роджер Бланшар, дирижер. LP жазбасы, 1 диск: 33 айналым, 10 дюйм, моноаурал. Ducretet Thomson 270C085. [Париж]: Ducretet Thomson.