Кіріспе
Македонияның ежелгі астанасы Пела (Πέλλα) - Грекияның Орталық Македония аймағында орналасқан ежелгі қала. Ол ежелгі Грекияның Македония патшалығының астанасы болды. Пелланы б.з.д. Қала б.з.д. 382 жылы Филипп II, ал б.з.д. Пелла тез арада Македонияның ең ірі және ең бай қаласына айналды және әсіресе Кассандр мен Антигон II билігі кезінде өркендеді. 168 жылы б.з.д. қала үшінші македония соғысы кезінде римдіктермен тоналып, ұзақ уақыт бойы құлдырап, оның маңыздылығы жақын маңдағы Салоникадан асып түсті.
the ancient capital of Macedonia
Pella (Πέλλα) is an ancient city located in Central Macedonia, Greece. It served as the capital of the ancient Greek kingdom of Macedon. Pella was probably founded at the beginning of the 4th century BC by Archelaus I as the new capital of Macedon, supplanting Aigai. The city was the birthplace of Philip II in 382 BC, and of Alexander the Great, his son, in 356 BC. Pella quickly became the largest and richest city in Macedonia and flourished particularly under the rule of Cassander and Antigonus II. In 168 BC the city was sacked by the Romans during the Third Macedonian War and entered a long period of decline, its importance eclipsed by that of the nearby Thessalonica.
Этимология
Атауы, бәлкім, Пелла (πέλλα) сөзінен шыққан, "тас" гректің басқа да топонимдерінде кездесетін сияқты. Юлиус Покорни сөзді прото-индоевропалық түбір peli s, pel s, көне үнді: pāsāna, stone (from *pars, *pels), грек: πέλλα, λίθος, stone, Hesychius (*pelsa), пашту: parša (*plso), cliff, герман: *falisa, неміс: Fels, көне скандинав: fell (*pelso), иллирий: *pella, *palla. Солдерс Хесикий сөздікіндегі эсседе πέλλα (пелла), λίθος (тас) ежелгі македониялық сөз ретінде аталады. "α" префиксімен ол ἀπέλλα, apella, "жамау, тастар қоршауы" сөзін құрайды.
Тарих
Ежелгі заманда Пелла термалық шығанаққа кеме жүзуге болатын сағамен байланысты стратегиялық порт болған, бірақ сол уақыттан бері порт пен шығанақ тұнжырап, сайтты ішкі аймаққа қалдырды. Пелла алғаш рет Ксеркстің жорығы мен Македонияның кеңейуі мен тракиялықтардың патшасы Ситалкеске қарсы соғысы туралы айтылған. Ол, бәлкім, Архелай I Македония патшалығының сауда астанасы ретінде, ежелгі Айгай сарайының толықтығын жасады, бірақ оны Аминтас III құрған болуы мүмкін. Архелай өзінің сарайына ең танымал суретші Зевксиді салған. Кейіннен ол мұнда ақын Тимоти Милеттікті және Афина драматургы Еврипидті қабылдады. Еврипидтің "Бакаи" әні алғаш рет осы жерде, шамамен б. з. б. 408 жылы қойылды. Ксенофонттың айтуынша, б.з.д. Бұл Филипп II-нің б.з.б. 382 жылы және оның ұлы Ұлы Александрдың б.з.б. Бұл қала Филипп II кезінде қабырғалы қала болған және ол оны халықаралық маңызы бар қалаға айналдырған. Ол Македонияның ең ірі және ең бай қаласы болды және оны қайта жобалап, кеңейткен Кассандрдың билігі кезінде гүлденді. Антигонның билігі қала өркендеуінің биіктігін білдірген болуы мүмкін, өйткені бұл ең көп археологиялық қалдықтарды қалдырған кезең. 240 жылы Пела қаласында қайтыс болған. Пелланы Полибий мен Ливий Рим Республикасына қарсы Македония соғыстары кезінде Филип V және Персейдің астанасы ретінде атап өткен. 168 жылы оны римдіктер тонап, қазынасы Римге жеткізілді. Ливий қаланың 167 жылы Пидна шайқасында Персейді жеңген римдік Люций Эмилий Паулюс Македонскийге қалай көрінгенін баяндады: [Паулус] бұл қаланың патшалық резиденция ретінде дұрыс себепсіз таңдалмағанын байқады. Бұл ауылдың оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан, ал оның айналасында жаз не қыста өте терең батпақ бар. Қалаға жақын орналасқан "Фак" цитаделы ылғалдылықта тұр, ол арал сияқты шығып тұрады және қабырғаны көтеріп, лагунаның суына кіруден болатын кез келген зақымдануды болдырмауға жеткілікті күшті үлкен субструктураға салынған. Қашықтан қарағанда, ол қала қабырғасымен жалғасқан сияқты, бірақ оны екі қабырғаның арасында ағып жатқан арна бөліп, қаламен көпір арқылы байланыстырады. Осылайша ол сыртқы жаудың барлық кіру жолдарын қиып тастайды, егер патша біреуді сол жерге қамап тастаса, онда өте оңай күзетілетін көпірден басқа құтылу мүмкіндігі болмайды. Пелла Македонияның Рим провинциясының 3-ші әкімшілік бөлімінің астанасы деп жарияланды және мүмкін Рим губернаторының ордасы болған. І ғасырдың басына дейін белсенділік жалғасты және Via Egnatia арқылы өтетін Пелла Дирахиум мен Салоника арасындағы жолда маңызды нүкте болып қалды. Шамамен б.з.д. 90 жылы қала жер сілкінісімен қираған; апат кезіндегі дүкендер мен шеберханалар олардың тауарларының қалдықтарымен табылған, бірақ қала ақырында оның қираған жерлерінде қайта салынған. Цицерон 58 жылы сол жерде қалды, бірақ сол кезде провинциялық орын Салоникаға ауыстырылды. Пелла 45 және 30 жылдар аралығында Рим колониясына көтерілді және оның валютасы Colonia Iulia Augusta Pella деп белгіленді. Аугуст сол жерде жерін тартып алып, ардагерлеріне берген шаруаларды қоныстандырды. Бірақ басқа Македониялық колониялардан айырмашылығы, мысалы, Филиппи, Дион және Кассандрия сияқты, бұл ешқашан ius Italicum немесе Рим заңдарының юрисдикциясына кірмеді. Осы кезең үшін колониялық магистраттардың төрт жұбы (duumvirs quinquennales) белгілі. Қаланың қирауы Дио Златоуст пен Лукианның сипаттамасында, олардың есептері ашады, өйткені римдік қала бастапқы астананың батысын басып алды және ақшалай ақша өркендеуді көрсетеді. Қаланың құлдырауына қарамастан, археология қаланың лагунаға жақын оңтүстік бөлігінде 4 ғасырға дейін адам тұратынын көрсетті. 180 жылы Самосаттағы Лукиан оны "қазір елеусіз, тұрғыны өте аз" деп сипаттады. Кейін ол уақытша Диоклетианополь деп аталды. Византия дәуірінде римдік жерді бекіністі ауыл алып тұрған. 1957 жылы Грекияның археологиялық қызметі қазба жұмыстарын бастаған кезде, ондағы бағаналы аулалары мен мозаикалық едендері бар бөлмелері бар үлкен, жақсы салынған үйлер ашылды. Қазіргі уақытта ол қаланың ежелгі мұрасының құрметіне Ұлы Александр марафонының басталу нүктесі болып табылады.
[Paulus] observed that it was not without good reason that it had been chosen as the royal residence. It is situated on the south west slope of a hill and surrounded by a marsh too deep to be crossed on foot either in summer or winter. The citadel the "Phacus," which is close to the city, stands in the marsh itself, projecting like an island, and is built on a huge substructure which is strong enough to carry a wall and prevent any damage from the infiltration from the water of the lagoon. At a distance it appears to be continuous with the city wall, but it is really separated by a channel which flows between the two walls and is connected with the city by a bridge. Thus it cuts off all means of access from an external foe, and if the king shut anyone up there, there could be no possibility of escape except by the bridge, which could be very easily guarded. Pella was declared capital of the 3rd administrative division of the Roman province of Macedonia, and was possibly the seat of the Roman governor. Activity continued to be vigorous until the early 1st century BC and, crossed by the Via Egnatia, Pella remained a significant point on the route between Dyrrachium and Thessalonica. In about 90 BC the city was destroyed by an earthquake; shops and workshops dating from the catastrophe have been found with remains of their merchandise, though the city was eventually rebuilt over its ruins. Cicero stayed there in 58 BC, though by then the provincial seat had already transferred to Thessalonica
Pella was promoted to a Roman Colony sometime between 45 and 30 BC and its currency was marked Colonia Iulia Augusta Pella. Augustus settled peasants there whose land he had usurped to give to his veterans. But, unlike other Macedonian colonies such as Philippi, Dion, and Cassandreia, it never came under the jurisdiction of ius Italicum or Roman law. Four pairs of colonial magistrates (duumvirs quinquennales) are known for this period. The ruin of the city is described by Dio Chrysostom and Lucian though their accounts may be exaggerated, as the Roman city occupied the west of the original capital and coinage indicates prosperity. Despite its decline, archaeology has shown that the southern part of the city near the lagoon continued to be occupied until the 4th century. In about AD 180, Lucian of Samosata could describe it in passing as "now insignificant, with very few inhabitants". It later temporarily bore the name Diocletianopolis. In the Byzantine period, the Roman site was occupied by a fortified village. Excavations there by the Greek Archaeological Service begun in 1957 revealed large, well built houses with colonnaded courts and rooms with mosaic floors portraying such scenes as a lion hunt and Dionysus riding a panther. In modern times it finds itself as the starting point of the Alexander The Great Marathon, in honour of the city's ancient heritage.
Археология
Бұл жерді 19 ғасырдағы саяхатшылар, соның ішінде Холланд, Франсуа Пуквиль, Феликс де Божуор, Кузинэри, Делакулонше, Хан, Густав Глоц және Струк Тит Ливийдің сипаттамаларына негізделген. Алғашқы қазба жұмыстарын Г.Оикономос 1914-15 жылдары бастаған. Сайттың қазіргі заманғы жүйелі зерттеуі 1953 жылы басталды және сол кезден бері жұмыс жалғасып келеді, бұл үлкен қаланың маңызды бөліктерін ашып берді. 2006 жылдың ақпан айында бір фермер Грекияда табылған ең үлкен қабірдің тұңғиығын кездейсоқ тауып алды. Ежелгі Македонияның атақты әулеттерінің есімдері әлі күнге дейін жазуларда, суреттелген мүсіндер мен қабырғаларда сақталған. Қабір б.з.б. Жалпы, 2000 жылдан бері археологтар Пелладан 1000 қабір тапты, бірақ бұл сайттағылардың шамамен 5% -ын ғана құрайды. 2009 жылы бай және күрделі қабір бұйымдары бар 43 қабір табылды, ал 2010 жылы біздің заманымыздан бұрын 650-280 жылдар аралығында жасалған 37 қабір табылды, оларда керамикадан бағалы металдарға дейінгі көне македониялық артефактілер бар. Қабірлердің бірі б.з.б. 6 ғасырдағы ер жауынгердің соңғы тынығу орны болды. 2011 жылдан бастап Пелла сарайының көп бөлігі қазылған, ал 2017 жылдан бастап оның кейбір бөліктері қалпына келтірілді. 2024 жылы көпшілікке ашылады деп күтілуде. Көптеген артефактілер Пелланың археологиялық мұражайында қойылған.
Гипподамий жоспары
Қаланың өзі сарайдың оңтүстігінде және астында орналасқан. Гипподамы ойлаған желілік жоспар бойынша жасалған ол тік бұрышпен қиылысатын және төртбұрышты блоктардың сегіз қатарынан тұратын торды құрайтын қатарлас көшелерден тұрады. Блоктардың ені әрқайсысы 45 м шамасында, ұзындығы 111-152 м аралығында, ең көп таралған ұзындығы 125 метр. Көшелердің ені 9-10 метр, шығыс-батыс артериялық ортасынан басқа, ені 15 метрге дейін. Бұл көше - он блоктан тұратын орталық қоғамдық агораға негізгі кіреберіс. Солтүстік-Оңтүстікке қарай екі көше де қалғандарына қарағанда сәл кең, және қаланы оңтүстікке қарай портқа жалғастыруға қызмет етеді. Бұл типті жоспар б.з.д. 4 ғасырдың бірінші жартысына жатады және дизайнында идеалға өте жақын, бірақ ол үлкен блок өлшемімен ерекшеленеді; Мысалы, Халкидикедегі Олинфтың 86,3 × 35 метрлік блоктары болды. Екінші жағынан, кейінгі эллиндік қала негіздерінің Пелламен салыстыратын блоктары бар: Лаодикияда 112 × 58 м, немесе Алеппода 120 × 46 м.
Қалалық аумақ
Қала бұрынғы Факос аралында салынған, бұл эллиндік кезеңде теңіздің оңтүстігінде болған. Ливийдің атап өткен қала қабырғасы тек ішінара ғана белгілі. Ол тас іргетаста тұрғызылған шикі кірпіштен (~ 50 см шаршы) қамалдан тұрады; олардың кейбіреулері сарайдың солтүстігінде, ал кейбіреулері көлдің оңтүстігінде орналасқан. Қабырғаның ішінде үш төбе солтүстікке қарай орналасқан. Қаланың орталығында агора орналасқан, ол б.з.д. Пелла - жеке үйлерге су құбырымен кеңінен жеткізілген және қаланың көп бөлігін ағынды сумен қамтамасыз еткен алғашқы қалалардың бірі. Агораның айналасын шұңқырлы бағаналы үйлер, ішкі ауланың айналасында фрескалы қабырғалары бар үйлер қоршап тұрды. Перспективалық көріністерді еліктейтін алғашқы trompe l'œil қабырғалық кескіндемелер Пелла қабырғаларында болған. Афродита, Кибела және Деметреге арналған ғибадатханалар болған. Пелланың қиыршық тас мозаикалары әйгілі: кейбіреулерінде грек суреттері бейнеленген; біреуі арыстан грифіннің бұғыға шабуыл жасағанын көрсетеді, бұл скиф өнерінің танымал мотиві, тағы біреуі Дионисстің барс үстінде жүргенін бейнелейді. Бұл мозаикалар бай үйлердің едендерін әшекейлеген, көбінесе олардың бейнелері, әсіресе Елена мен Дионис үйлері.
particularly the Houses of Helen and Dionysus.
Сарай
Сарай қаланың солтүстігіндегі 70 м биіктікте орналасқан, бұл стратегиялық позиция бүкіл аймаққа басшылық етеді және 75 000 м2 кең аумақты алып жатыр. Ол оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай өрлеп бара жатқан террасаларда бірнеше үлкен сәулеттік топтардан тұрады, олардың әрқайсысында орталық ауланың айналасында, әдетте, портикалар бар бірнеше бөлмелер бар. Ең көне бөліктері Филип II, 350 330 жылынан басталады, ал сарай уақыт өте келе одан әрі дамыды. Қалаға қарай сарайдың оңтүстік қасбеті 2 м биіктіктегі іргетасқа салынған үлкен (кем дегенде 153 метр ұзындықтағы) портиктен тұрады. Төрт негізгі кешеннің арасындағы қарым-қатынас 15 м биіктіктегі үштік пропилеймен орналасқан портиктің үзілуімен анықталады, бұл қаладан көрінген кезде сарайға монументалды ауа берді. Археологтар сондай-ақ Кассандрдың тұсында салынған сарай мен моншақтарды тауып алған. Кешеннің көлемі Вергинадағы сарайдан айырмашылығы, бұл тек патшалық резиденция немесе ұлы ескерткіш емес, сонымен қатар патшалықтың әкімшілік аппаратының елеулі бөлігін орналастыру үшін қажетті үкімет орны болды.
Тіл
Ғалымдар ежелгі Македонияда қандай тілдерде сөйлегендері туралы пікір алмасып келеді. 1986 жылы Македонияның ежелгі астанасы Пеладан табылған Пелланың қарғысы жазылған тақташада Дор грек тілінде жазылған мәтін бар. Онда 4 ғасырдың бірінші жартысына (б.з.д. Ол 1993 жылы "Гелен диалектологиясы" журналында жарияланды. Бұл - Македониядағы ежелгі грек тілінің жергілікті диалектілерін білдіретін төрт мәтіннің бірі. Бұл деректер Македонияда дориялық грек диалектісі қолданылғанын растайды. Нәтижесінде, Пелла қарғысы тақташасы ежелгі македон тілі Дор диалектілерінің бір бөлігі болып табылатын Солтүстік Батыс гректің диалектісі екендігіне дәлел ретінде берілді.