Кіріспе
Польшаның бөлінісінде қарсылық көрсету 1795 және 1918 жылдар аралығында Польшаның бөлінісінде көптеген қарсылық қозғалыстары болды. 1795 жылы Польша-Литва одақтастығының аяқталуымен кейбір szlachta татуласып, Польшаның тәуелсіздігі мүмкіндігі Польшадағы және одан тыс оқиғалар арқылы 19 ғасырда өмір сүрді. Польшаның Солтүстік Еуропа жазығындағы орны оның көршілері, Пруссия Корольдігі мен Ресей Еуропалық бәсекелестік пен одақтарға белсене араласқан және бүкіл континентте қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттер қалыптасқан кезеңде ерекше маңызды болды.
There were many resistance movements in partitioned Poland between 1795 and 1918. Although some of the szlachta was reconciled to the end of the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1795, the possibility of Polish independence was kept alive by events within and without Poland throughout the 19th century. Poland's location on the North European Plain became especially significant in a period when its neighbours, the Kingdom of Prussia and Russia were intensely involved in European rivalries and alliances and modern nation states took form over the entire continent.
Наполеон дәуірі
XIX ғасырдың басында Еуропа саяси және зияткерлік қозғалыстардың әсерін сезіне бастады, олардың басқа да әсерлері "Польша мәселесін" шешуді қажет ететін халықаралық мәселелердің күн тәртібінде қалдырады. Наполеон Бонапарттың империясын құру және кеңейту әрекеттері Еуропаны келесі онжылдықта соғысқа ұшыратып, оны өткен ғасырдың соңғы онжылдықтарында Польшаны қоршап алған шығыс Еуропа державаларымен қақтығысқа әкелді. Бұл жағдайдың табиғи нәтижесі - қолайлылықтан туындаған одақ. Бонапарттың әскеріне ерікті поляк легиондары қосылды. Наполеон поляк мүддесіне бұрын-соңды ойлағаннан да көп нәрсеге уәде бергенімен, 1807 жылы (Великопольское көтерілісі (1806) кейін) ол бұрынғы Польшаның бөлігі болған және әлі де поляктар мекендеген Пруссия аумағынан Варшава герцогтігін құрды. Герцогтік Наполеонның жеңілісі мен Вена конгресінен кейін жоғалып кетті. Наполеон дәуірі қысқа болса да, Польша тарихында маңызды орын алады. Қазіргі поляк патриотизмі туралы аңыздар мен символизмнің көп бөлігі осы кезеңнен басталады, соның ішінде поляк тәуелсіздігі әділ және заңды еуропалық тәртіптің қажетті элементі екендігіне деген сенім бар. Бұл сенім сол кездегі "Сіздің және біздің бостандықтарымыз үшін" деген ұранмен білдірілді. Сонымен қатар, Варшава герцогтігінің бөліністерден кейін көп ұзамай пайда болуы 1795 жылы шығарылған соңғы тарихи өлім жазасы поляк ұлттық мемлекетінің аяқталуы емес екенін дәлелдеді. Керісінше, көптеген бақылаушылар Польшаны шетелдік үстемдіктен азат ететін қолайлы жағдайлар болады деп сенді.
Ұлтшылдық пен романтизмнің әсері
XIX ғасырдың басындағы зияткерлік және көркемдік ахуал поляктардың өзін-өзі басқаруға деген сұранысының өсуін одан әрі ынталандырды. Осы онжылдықтарда қазіргі заманғы ұлтшылдық қалыптасып, бүкіл құрлықта тез арада жаппай ізбасарлар жинады, ол өз уақытының ең динамикалық және тартымды саяси іліміне айналды. Туған мәдениет пен тілдердің құндылығы мен қадір-қасиетіне баса назар аударған ұлтшылдық этностық адалдыққа негіздеме берді, ал романтизм - поляк ұлттық санасына ең күшті әсер еткен 19-ғасырдағы еуропалық мәдениеттің көркем элементі болды. Романтизм қозғалысы саяси ұлтшылдықтың табиғи серіктесі болды, өйткені ол халықтық мәдениеттерге деген ұлтшылдық сезімді қайталады және Наполеоннан кейінгі Еуропаның консервативті саяси тәртібіне деген жалпы жеккөрушілік білдірді. Осы әсердің әсерінен поляк әдебиеті Адам Мицкевич бастаған 19-ғасырдағы романтикалық ақындар мектебінің шығармаларында қайтадан өркендеді. Мицкевич патриоттық тақырыптарға және ұлы ұлттық өткенге шоғырланды. Бөлуші билік тарапынан қысымға ұшыраған мәдени қозғалыстар (мысалы, Филоматтар) көп ұзамай болатын ұлтшылдық және патриоттық көтерілістерге негіз қалады. Осы ықпалдардың әсерінен ұлтшылдық ең алдымен интеллигенция мен ақсүйектердің арасында, содан кейін біртіндеп шаруалар арасында оянды. Процесс аяқталғаннан кейін Польшаның ескі тапқа негізделген "асыл патриотизмі" ұлттың кең анықтамасымен алмастырылды. Әсіресе, құлшылық билік еткен, қысымшылыққа ұшыраған одақпен мүлдем келіспейтін шаруалар поляк мүддесіне көбірек араласатын болды.
Ұлттық көтерілістер дәуірі
Польшаның ұлттық қозғалысы бірнеше онжылдық бойы тәуелсіздікті бірден қалпына келтіруді басты орынға қойып, бұл қозғалыс бірнеше қарулы көтерілістермен көрініс тапты. Көтерілістер негізінен шығыстағы ресейлік бөліну аймағында пайда болды, оның төрттен үш бөлігі бұрын поляк аумағы болды. Вена конгресінен кейін Ресей Польша жерлерін Польшаның Конгресс Корольдігі ретінде ұйымдастырды, оған өте либералды конституция, өз армиясы және патшалық империяның шегінде шектеулі автономия берді. Алайда 1820 жылдары Ресей билігі қасақана күшейе түсті, және бірнеше қалаларда зиялы қауымдар көтеріліс жасау үшін құпия қоғамдар құрды. 1830 жылы қарашада Варшавадағы поляк әскерлері көтеріліске шықты. Көп ұзамай Польша Конгресінің үкіметі бүлікші күштерге қолдау білдірген кезде, жаңа польша-россия соғысы басталды. Көтерілісшілердің Франциядан көмек сұраған өтініші ескерілмеді, ал олардың крепостнойлықты жоюға деген ықыласы оларға шаруалардың қолдауынан айырылды. 1831 жылдың қыркүйегінде ресейліктер поляк қарсылығын жеңіп, 6000 қарсылық күресшілерін Францияға жер аударылуға мәжбүр етті. Сонымен қатар, Польша Конгрессі өз конституциясын және әскерін жоғалтты. Қараша көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін Польша аумағында жасырын әрекет жалғасты. Польшаның елден қуылған саяси және зияткерлік элитасы Парижде операциялар базасын құрды. Адам Ежи Чарторыски (қараша көтерілісінің көшбасшыларының бірі) бастаған консервативті топ Польшаның Вена конгресімен бекітілген мәртебесін қалпына келтіру үшін шетелдік дипломатиялық қолдауға арқа сүйеді, оны Ресей 1819 жылдан бастап үнемі бұзған болатын. Әйтпесе, бұл топ монархияға және дәстүрлі әлеуметтік құрылымдарға оралудан қанағаттанған. Радикалды топтар тәуелсіздік алу мақсатынан басқа мәселелерде ешқашан біртұтас фронт құрмаған. Олардың бағдарламалары поляктар өз күштерімен бостандыққа шығуы керектігін талап етті және тәуелсіздікті республикашылдықпен және крепостнойларды азат етумен байланыстырды. Ішкі бөліну, шектеулі ресурстар, қатаң қадағалау және Польшадағы революциялық жасушаларды қудалау Польша ұлттық қозғалысы көптеген шығынға ұшырады. Қозғалыс 1846 жылы Австрия Польшасында Польша демократиялық қоғамы, жетекші радикалды ұлтшыл топ ұйымдастырған көтерілісте үлкен сәтсіздікке ұшырады. Көтеріліс қанды фиаскомен аяқталды, өйткені шаруалар ақсүйектер мен ақсүйектердің үстемдік еткен көтерілісші басшылығына қарсы қаруды қолға алды, олар австриялықтардан да нашар қысымшы ретінде қаралды. Австрияның қатал әскери қуғын-сүргінін бастан кешіру арқылы, сәтсіз көтеріліс поляк ұлтшылдарын 1848 және 1849 жылдары Еуропаны аралаған ұлттық революция толқынына қатысу үшін нашар жағдайға қалдырды (егерде Ұлы Польшада көтеріліс болған болса да). Бұл көтерілістің көшбасшыларының қасарысқан идеализмі бірыңғай республика құруға қарағанда жеке адамның бостандығы мен жеке ұлттық бірегейлігіне басымдық берді - бұл бұрынғы қозғалыстардан саяси философияның елеулі өзгеруі. XIX ғасырдың ортасындағы поляк көтерілістерінің соңғысы және ең қатал 1863 жылдың қаңтар айында Ресейдің басып алған секторында болды (қазан көтерілісін қараңыз). Ресейдің Қырым соғысында жеңілгеннен кейін Александр II патшаның үкіметі бірқатар либералды реформалар енгізді, соның ішінде бүкіл империядағы крепостнойларды азат етті. Польшада жер реформасын жоғары деңгейде енгізу жер иелері мен Карл Маркс пен орыс либерал Александр Герценнің ықпалынан шыққан жас радикалдық зиялылардың тобы арасында жауыздық тудырды. 1830-31 жылдардағы жағдайды қайталай отырып, Польша Конгресінің қаңтар көтерілісінің ашық көтерілісі шетелдік қолдауды ала алмады. Оның әлеуметтік прогрессивті бағдарламасы шаруаларды жұмылдыра алмаса да, көтеріліс он бес ай бойы өсектей жалғасты. 1864 жылы тамыздағы көтерілісті аяғына дейін басып алғаннан кейін Ресей Польшаның Конгресс Польшасын мүлдем жойды және поляк жерлерінің жеке мәртебесін алып тастап, оларды Ресей империясының Батыс аймағы ретінде тікелей біріктірді. Облыс Михаил Николаевич Муравьев Виленскийдің диктаторлық билігіне берілді, ол Вильняның кінәгері ретінде танылды. Польшаның барлық азаматтары империяға қосылды. 1864 жылдың басында Ресей поляк құлдарын ресми түрде бостандыққа шығарғанда, ол поляк революционерлерінің күн тәртібіндегі маңызды жиналыс нүктесін алып тастады.
"Органикалық жұмыс" уақыты
Ресейдегі ұлт-азаттық көтерілістердің сәтсіз аяқталуынан кейін барған сайын күшейіп келе жатқан қысым ақыры поляк басшыларын соңғы көтерілістің ең жақсы жағдайда ертерек болғанына және мүмкін түпкілікті қате және кері нәтижеге әкелгеніне сендірді. Қаңтар көтерілісінен кейінгі онжылдықтарда поляктар бірден тәуелсіздік алу мақсатын тастап, білім беру, экономикалық даму және жаңғырудың неғұрлым сырынды құралдары арқылы ұлтты нығайтуға бет бұрды. Бұл тәсіл органикалық жұмыс деген атауды позитивизмнің әсерінен поляк қоғамын тамырынан нығайту философиясы үшін алды. Кейбіреулер үшін Органикалық жұмысты қабылдау шетелдік билікке тұрақты түрде отставкаға кетуді білдірді, бірақ көптеген қорғаушылар оны өзін-өзі басқаруға қол жеткізудің мүмкіндігін күтіп, репрессияға қарсы күрес стратегиясы ретінде ұсынды. Ұлт-азаматтардың естелігінде сақталғандай, көтерілістер сияқты түрлі-түсті емес, Органикалық жұмыстың күнделікті әдістері басқыншылардың германизациялау және русификациялау саясатына қарсы күресте табысты болды.
Польша Корольдігіндегі революция
Польша Корольдігінің революциясы (1905-1907) - 1905 жылғы Ресейдегі Революцияның негізгі бөлігі. Осы уақыт аралығында көптеген шағын демонстрациялар, демонстрациялар және қарулы күрес бір жағынан шаруалар мен жұмысшылар, екінші жағынан үкімет арасында болды. Демонстранттардың талаптары жұмысшылардың өмір сүру жағдайын жақсартуды және саяси бостандықтарды, әсіресе Польшаның автономиясын арттыруды қамтиды. Әсіресе 1905 жылы Польша жаңа көтеріліс, революция немесе азаматтық соғыс қарсаңында болды. Қараша немесе қаңтар көтерілістерінің ұлттық масштабына ешқашан жетпегенмен, кейбір польшалық тарихшылар сол кезеңдегі оқиғаларды Ресей империясына қарсы елеулі көтеріліс деп санайды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей, Германия және Австро-Венгрия империяларының құлдырауынан кейін Польша тәуелсіз республикаға айналды. Алайда Польшаның географиялық орны Германия мен Ресейдің арасында 1914 - 1918 жылдар аралығында поляктар үшін көп шайқастар мен адам және материалдық шығындар болды. Соғыс үш империяның қатарын бөліп, Ресейді Сербияның қорғаушысы және Ұлыбритания мен Францияның одақтасы ретінде Орталық державалардың жетекші мүшелеріне, Германия мен Австрия-Мажарстанға қарсы қойды. Бұл жағдай поляктарға саяси ықпал ету қабілетін берді, өйткені екі жақ та поляк адалдығы мен армиясына жауынгерлерді тартуға алмасу үшін жеңілдіктер мен болашақ автономия уәделерін ұсынды, өйткені бөлінушілер "басқа жақты" нысанаға алған поляк қарсылық қозғалыстарының өсуін көтеріп жіберді. Австриялықтар Польша Конгрессін өздерінің Галисия аумағына қосуды қалады, сондықтан олар соғыстан бұрын-ақ онда ұлтшыл ұйымдардың құрылуына рұқсат берді (мысалы, Звязек Стрезелецкий), олар ақыр соңында Бірінші дүниежүзілік соғыста поляк легиондарының негізі болады. Ресейліктер поляктардың автономияға құқығын мойындады және ресейлік жақты қолдаған Польша ұлттық комитетінің құрылуына рұқсат берді; ол ақыр соңында Францияда Көк армияның көтерілуіне оқылады. Осы уақыт аралығында Пилсудский соғыстың үш тарапты да құртатынын дұрыс болжаған еді, бұл 1918 жылға дейін көпшілік адамдар бұл жайтты мүмкін емес деп санайды. Пилсудский өз легиондарымен қатар, ресми түрде Австрияға қол ұшын берген легиондардың құпия әріптесі Польша әскери ұйымын да құрады. Польшаның тәуелсіздігін қайта алуды анық тапсырған ПМО үш бөлгіштің бәріне қарсы жұмыс істейтін болады. Пилсудский Берлинде бас көтергені үшін түрмеге қамалғанда халық қаһарманы болды. 1918 жылдың күзінде одақтастар Орталық державалардың қарсылығын жойды, Габсбургтер монархиясы ыдырап, Германия императорлық үкіметі құлдырады. Ұлы Польша көтерілісі, сол уақытта басталған, шын мәнінде сәтті болған бірнеше поляк көтерілістерінің бірі, оның сәттілігімен поляктардың бөлінуге қарсы тұруының аяқталғанын көрсетеді. 1918 жылдың қазан айында поляк билігі Галиция мен Циецинді Силезияны басып алды. 1918 жылы қарашада Пилсудский революционерлер Германиядағы тұтқындаудан босатылып, Варшаваға оралды. 1918 жылы 11 қарашада Регенттік Польша Корольдігінің Регенттік Кеңесі (неміс қуыршақ мемлекеті болу мақсатымен) оған барлық жауапкершілікті тапсырды және Пилсудский жаңадан құрылған мемлекетті уақытша мемлекет басшысы ретінде өз бақылауына алды. Көп ұзамай соғыстың соңғы айларында құрылған барлық жергілікті үкіметтер Варшавадағы орталық үкіметке адалдықпен ант берді. Еуропа картасынан 123 жыл бойы жоқ болған тәуелсіз Польша қайтадан дүниеге келді. Жаңа құрылған мемлекет бастапқыда бұрынғы Конгресс Польшасынан, батыс Галисиядан (Львов украиндықтар қоршауында) және Цецин Силезиясының бір бөлігінен тұрды.