Кіріспе
Польшада туған Холокосттан аман қалған және жазушы Китти Харт Моксон, OBE (1 желтоқсан 1926 жылы туған) - поляк британдық Холокосттан аман қалған. 1943 жылы 16 жасында Аушвиц-Биркенау өлім лагеріне жіберілді, онда ол екі жыл бойы аман қалды, сондай-ақ басқа лагерьлерде де тұтқындалды. Бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай ол анасымен бірге Англияға көшіп барды, онда ол үйленді және өмірін Холокост туралы хабардарлық жасауға арнады. Ол "Мен тірімін" (1961) және "Аушвицке оралу" (1981) атты екі автобиография жазды.
Kitty Hart Moxon, OBE (born December 1, 1926) is a Polish British Holocaust survivor. She was sent to the Auschwitz Birkenau death camp in 1943 at age 16, where she survived for two years, and was also imprisoned at other camps. Shortly after her liberation, she moved to England with her mother, where she married and dedicated her life to raising awareness of the Holocaust. She has written two autobiographies entitled I am Alive (1961) and Return to Auschwitz (1981).
Ерте өмір
Харт Моксон 1926 жылы 1 желтоқсанда Польшаның оңтүстігіндегі Германия мен Чехословакиямен шекаралас Бельско қалашығында (неміс тілінде Биелиц деп аталады) Китти Феликс болып дүниеге келді. Ол Кароль Феликс пен оның әйелі Лола Роза Феликстің екінші баласы болды. Олардың Киттиден бес жасқа үлкен Роберт есімді ұлы болды. Кароль Феликс (тамыр 1888 жылы туған) Венада заңгерлік білім алып, Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия армиясының капитаны болған. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің ауыл шаруашылығымен айналысатын бизнесін, оны соғыстың басталуына дейін, әпкесімен бірге жүргізді. Лоланың әкесі де ауыл шаруашылығы бизнесімен айналысқан: ол өзінің жеріне ие болған фермер еді, және Китти ата-анасы осылайша Лоланың әкесімен кездескен болуы мүмкін деп санайды, мүмкін Каролды жеткізуші ретінде пайдаланған. Киттидің әкесінің отбасы бірнеше жүз жыл бұрын Италиядан келген. Оның ата-бабаларының бірі Польша патшасына дәрігер ретінде қызмет етуге шақырылған, сондықтан отбасы Польшаға келді. Оның анасы 1890 жылы 18 ақпанда Словакиялық әке мен оның әйеліне туған. Лоланың әпкесі Венада медицинаны оқыған, ал Лола 1911 жылы Лондонның Бедфорд колледжінде ағылшын тілін оқыды. Ақырында Польшада ағылшын тілі мұғалімі болды, онда ол мемлекеттік емтихандарға дайындалатын балаларды оқытты (бұл ағылшын тілін үйренудің жоғары деңгейін білдірді). Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Польша үш бөлікке бөлінді, әр бөлік Австрия-Мажарстанға, Германия империясына немесе Ресей империясына тиесілі болды; Биелско қаласы Австрия-Мажарстанға тиесілі болды. Аустрия-Мажарстанның көпшілігі неміс тілінде сөйлегендер еді, ал Биелско Австрия-Мажарстанға тиесілі болғандықтан, оның көптеген тұрғындары неміс тілінде сөйлеген, соның ішінде Киттидің ата-анасы да болды. Нәтижесінде Феликс отбасы үйде неміс тілінде сөйледі, Китти мектепте оқымай бастағанша поляк тілінен бір сөз үйренбеді. Китти балабақшада ағылшын тілін үйренуге кірісті, онда анасы - сол кезде балабақшада сабақ беретін - балаларды ағылшын тіліндегі балабақша өлеңдеріне үйретті. Китти өскенде өте спортшыл болды, гимнастика, жеңіл атлетика, жүзу және шаңғымен жүгіруде. Осы уақытта оның ата-анасы да, ағасы да би билеуді жақсы көреді. Оның ата-анасы да көпшілікке таныс болған: олардың еврей достары көп болды, олар жиі бірге шығып жүрді. Отбасы өте табысты өмір салтын ұстанды: олар көп саяхаттады; үй қызметшілерін жұмысқа алды; жайлы үйде тұрды; Киттиді жеке мектепке жіберуге мүмкіндік алды; және туған күнін салтанатты түрде атап өтті - тіпті мұздағы партиялар. Лола мен Кароль Феликс либералды яһудилер болды: олар яһуди әдет-ғұрыптарын сақтамады, соның ішінде кошерлік үйді ұстамады (әрине, Китти отбасының Люблинге қашқаннан кейін ол кошердің не екенін білмейтінін айтады); және отбасы тек синагогаға кез-келген жағдайда баратын. Осыған қарамастан, олар еврей қауымының бір бөлігі болды: отбасы араласқан адамдардың көпшілігі еврейлер болды, Китти өзі еврейлік әлеуметтік клубтарға жиі баратын. Сонымен қатар, Китти еврей бастауыш мектебінде оқыды, содан кейін бір жыл бойы Нотр-Дам монастырлық мектебінде оқушы болды (содан кейін соғыс басталды), ол еврей мектебі болмаса да, негізінен еврейлер оқыды. Бұл мектеп жеке қыздар мектебінде болды. Оған қатысу үшін адамдар алыс жерден келді, өйткені ол өте беделді, оның ішінде Габсбургтер әулетінің ұрпақтары болатын егіздер тобы бар. Китти өскен кезде Польшадағы және кеңінен Еуропадағы саяси жағдайды, соның ішінде Гитлер билікке келгенін мүлдем білмей жүргенін мәлімдеді. Алайда, ол жастайынан бір нәрсені еске алады, ол өзінің мектебіне қосылған қыз, ол өзінің және отбасының еврей болғандықтан Германиядан шығарылғанын айтты. 1939 жылдың тамыз айының соңында Китти анасымен бірге тауларда демалыс өткізген кезде каноэде жүзіп, өзеннен жоғалып кетті. Қызын жоғалтып алғаннан кейін, Лола полицияға хабарлап, олар оны іздеуді бастады. Ақырында Китти каноэмен пойызбен қайтып келді, ол анасын қызын жоғалтудан ғана емес, сонымен қатар Карольдан телефон арқылы үйге тез оралуы керектігін айтты. Китти ағасы, Роберт, сондай-ақ демалыс кезінде оның достарымен болды, және тым шақырылды үй. Үйге келгеннен кейін, Кароль барлық заттарын жинап алғаннан кейін, әкесі Китти мен анасын бірден Люблинге пойызға отырғызуға жіберді (ол кезде ол білмеді, бірақ немістер қала шатырларына автоматтар орналастырды және азаматтарға оқ атып жатты). Екі күнн�...
Геттолар
Люблинде тұратын еврейлердің жағдайы басып алудан кейін нашарлады. Ақырында, Люблиндегі барлық яһудилер қаланың бір аймағына көшіріліп, Люблин геттосын құрды. 1941 жылдың көктемінде отбасы Ресейге қашуға тырысты. Олар шекараға жетіп, оның 24 сағат бұрын жабылғанын байқады. Олар мұздай тоңған өзеннен санамен өтпек болды, бірақ олар үштен бір бөлігіне жеткенде, оларды көріп, атып тастады. Олар өзеннің поляк жағына қайтуға мәжбүр болды, олар қашу әрекетімен бас тартып, Люблинге қарай оралды. Осы паспорттар, туу және жеке куәліктерімен екеуін Германияға баратын поляк мәжбүрлі жұмысшы пойызына жасырын түрде кіргізілді. Отбасы тіршілік ету мүмкіндігін арттыру үшін бөлініп кетті. Китти анасымен бірге Биттерфельдтегі И. Г. Фарбенге барып, каучук фабрикасында жұмыс істей бастады. Оларға атылғандар алдында жазаланатыны айтылды. Полиция қазасын жасамақ болған соң, құрбандарға жазаларын ауыр еңбекке ауыстырғандары айтылды. Күн сайын лагерьдегілерді жақын маңдағы қалаға алып барып, Филипстің электроника зауытында жұмыс істеуге жібереді. Сид-Форс-та Грос Розен тұтқындары кейіннен Судет таулары арқылы өлім науқаны деп аталатын жолға мәжбүр болды. Бұл тұтқындар өлтірілместен, басқа жерге көшірілді, өйткені Германия қару-жарақ министрі Альберт Шпеер бұл тұтқындардың Филипс зауытында алған ерекше дағдылары басқа неміс зауыттарында "жоюшы берілістер мен жоғары өнімділіктегі ұшақтарға арналған жабдықтарды" өндіру үшін пайдалы болады деп сенді. Ақырында тұтқындарды теміржол вокзалына апарып, Еуропаның солтүстік-батысындағы Порта Вестфаликаға дейін жеткізіп жіберді. Алғашқыда 10 000 тұтқынның 200-і ғана, соның ішінде Китти мен оның анасы да, аман қалды. Ол "Құрметті әйелдер" үшін белгіленген өлшемдерге сай келмеді, бірақ екі рет келгеннен кейін Морли Харт Моксонға қатты таң қалды, ол YTV телеарнасына 33 жылдан бері алғаш рет Аушвицке барған Харт Моксонды ертіп барып, оны түсіру туралы ұсыныс жасады, егер ол өзінің үлкен ұлын, сол кезде жас дәрігерді, эмоциялық қолдау үшін алып келсе. Өзінің мемуарларында Морли былай деп жазды: "Бұл, сөзсіз, өте шикі фильм болмақ еді. Мен бұл Аушвицтің қорлығына жаңаша көзқарас қосудың бірегей мүмкіндігі деп сезіндім, өйткені ол ойдан шығарылған және ойдан шығарылмаған фильмдерде және теледидар бағдарламаларында бейнеленген". Нәтижесінде шыққан "Китти: Аушвицке қайту" атты деректі фильм халықаралық марапаттарға ие болды және оны миллиондаған адам көрді. Кейбір хаттар "Китти, Бирмингем" дегенге ғана жіберілетін. Бұл деректі фильм оның "Аушвицке оралу" атты екінші өмірбаянына ықпал етті. Кейін ол BBC-мен бірге "Өлім науқаны: аман қалғандардың оқиғасы" (2003) атты екінші деректі фильм түсірді. 1998 жылы Харт Моксон өзінің куәлігін USC Шоа Foundation Visual History and Education институтына берді. Оның куәлігі әлемнің барлық мұғалімдері мен студенттері үшін қолжетімді болған Визуалды тарих мұрағатында сақталған. 2014 жылы Китти өзінің тәжірибелерін айтып, Аушвицке жаңа ұрпақты алып баруымен аяқталатын деректі фильмге қатысты. Сол жылы ол лагерьге соңғы рет барды. Бұл деректі фильм "Аушвицтегі бір күн" деп аталды. 2016 жылы Китти Аушвиц зерттеу тобымен Аушвицте болған уақыты туралы сөйлесті және Аушвицтен қашып шықты деп мәлімдеген Денис Авейдің әңгімесін бірден жоққа шығарды. Холокост құрбандары мен аман қалғандарға көмектесуден басқа, ол рентгенограф ретінде де жұмыс істеді. 1947 жылдың наурыз айында ол жеке медбикелер курсын және Бирмингем Корольдік ортопедиялық ауруханасында білім ала бастады, содан кейін ол жеке радиология фирмасында жұмыс тапты. Кейін ол күйеуіне үйдің төсеніштерін жасаумен айналысатын жеке бизнесін ашуға көмектесті.
Құрметтер
2003 жылы Королеваның туған күніне орай Харт Моксон Холокост туралы білім беру қызметі үшін Британ империясы орденінің офицері (OBE) болып тағайындалды. 2013 жылы Китти Харт Моксонға Бирмингем университеті құрметті докторлық дәріс берді.