Кіріспе

Австрияда туған эссеші Жан Амери (31 қазан 1912 – 17 қазан 1978), шын аты – Ханс Хаим Майер, – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өмірінен көп шабыттанған австриялық эссеші. Оның ең танымал еңбегі – «Ақыл-ой шегінде: Аушвицтен аман қалған адамның ойлары мен оның шындығы» (1966). Басқа да маңызды туындылары: «Қартаю туралы» (1968) және «Өзін-өзі өлтіру туралы: ерікті өлім туралы әңгіме» (1976). 1945 жылдан кейін ол Жан Амери деген псевдонимді қабылдады. Амери 1978 жылы өз-өзіне қол жұмсады. Бұрын Венада философия мен әдебиетті оқыған Амери Бельгиядағы нацистік оккупацияға қарсы ұйымдастырылған қарсылыққа қатысқандығы үшін неміс гестапосымен Брендонк бекінісінде тұтқынға алынып, азапталды, содан кейін бірнеше жыл концентрациялық лагерьлерде отырды. Амери Аушвиц пен Бухенвальдтағы тұтқындықтан аман қалды және 1945 жылы Берген-Белсенде босатылды. Соғыстан кейін ол Бельгияға қоныстанды.

Ерте өмір

Жан Амери 1912 жылы Австрияның Вена қаласында Ханс Хайм Майер деген атпен еврей әкесі мен католик анасының отбасында дүниеге келді. 1916 жылы оның әкесі Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. Анасы оны католик дінінде тәрбиеледі. Кейіннен Амери мен анасы Венаға қайтып оралды, онда ол әдебиет және философияны оқу үшін университетке түсті, бірақ экономикалық қиындықтар оның оқуын үздіксіз жалғастыруына кедері келтірді.

Дін

Америдің отбасы "еврей тегінен алыстап, қоғамға сіңісіп, аралас некелерде тұрған" болса, нацистік оккупация кезіндегі осы шегініс оның ойлау жүйесінің көп бөлігін қалыптастырды: "Мен міндетті түрде нацистерге қарсы болғым келді, бірақ бұл тек менің жеке таңдауым болды".

Нацистер билігі кезінде

1938 жылы нацистер Австрияны құшақ жарып қарсы алғанда, ел Германиямен бірігіп "Ұлы Рейх" құрған кезде, Амери Францияға, содан кейін анасының қалауына қарсы таңдаған еврей әйелі Регинамен Бельгияға қашты. Кейіннен оның әйелі Брюссельде жасырынып жүргенде жүрек ауруынан қайтыс болды. Қызығы, ол бастапқыда бельгиялықтар тарапынан неміс азаматы ретінде Францияға қуылды және оңтүстікте тұтқынға алынды. Гурс лагерінен қашқаннан кейін ол Бельгияға оралып, қарсылық қозғалысына қосылды. Неміс оккупациялық күштеріне қарсы әскери үгіт таратумен айналысқан Америка 1943 жылдың шілдесінде нацистерге түсіп, Бельгиядағы Бреендонк бекінісіндегі гестапо орталығында қатыгез түрде азапталды. Одан ешқандай мәлімет алу мүмкін емес екені анықталған соң, ол саяси тұтқын статусынан еврейге "төмендетілді" және Аушвицке жіберілді. Кәсіби дағдылары болмағандықтан, ол ең ауыр физикалық еңбекке тартылды, Аушвиц III, Буна-Моновиц еңбек лагерінде I.G. Farben зауытын құрылысына қатысты. Келесі жылы кеңес әскерінің шабуылы басталғанда, ол алдымен Бухенвальдқа, содан кейін Берген-Белсенге эвакуацияланды, 1945 жылдың сәуір айында британ армиясы оны босатып алды.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейін бұрынғы Ханс Майер өзінің есімін Жан Америге (тегі оның әулеттік атының француз тіліндегі анаграммасы) өзгертті, бұл неміс мәдениетімен байланысын үзу және француз мәдениетімен одақтасуын көрсететін мақсатта жасалған.

Өлім

1976 жылы Амери «Өз-өзіне қол жұмсау туралы: ерікті өлім туралы әңгіме» кітабын жариялады. Ол 1978 жылы ұйықтау дәрілерін көп мөлшерде ішіп, өз-өзіне қол жұмсады.

Әдеби және философиялық мұрасы

"Аң-сезімнің шегінде" атты еңбегінің жарық көргені, Америдің Холокост пен Үшінші рейхтің мәнін зерттеуі, оны Холокост туралы жазғандардың ең беделділерінің біріне айналдырды. Нацистерді садистік үкіметпен салыстыра отырып, Амери садистің табиғатында "дүниені жоққа шығару" деген ниет бар екенін айтады. Нацистік қинаушы үшін, құралды ұстаған қолының шамалы қысымы екіншісін – оның ішінде, мүмкін, Кант пен Гегельдің ойлары, тоғыз симфонияның барлығы, және "Еркінің және өкілдіктің әлемі" сақталған басымен бірге – сойылатын кезде қыңсылап айқайлайтын шошқаша айналдыруға жеткілікті. Америдің Холокост естелігін сақтауға жасаған тыраны оқиғалардың қорқынышы мен үрейін феноменологиялық және философиялық тұрғыдан қарастырды, оны "келісуге бейімділігі шамалы" деп сипаттады. Оның тәжірибелерін зерттеуі және нацистік кезеңдегі азаптың мәні мен қалдырған мұрасы оқиғаларды "тарихи сақтау қоймасына" апарып қою емес, оны ұрпаққа абстракция немесе қарапайым мәтін ретінде жоғалмауы үшін жандауға бағытталған. Ол 1976 жылғы "Кінәдан арылу және өтеу" кітабының алғы сөзінде былай деп жазды: "Менде бүгін [анықтық] жоқ, және болашақта да болмайды деп үміттенемін. Анықтама беру – бұл мәселені шешу, оны тарихтың құжатына тіркеу. Менің кітабым осының алдын алу үшін жазылған. Ештеңе шешілмеген, ештеңе аяқталмаған, еске алу тек естелік болып қалды." (2016) және Карл Маркус Гаус (2018). Амери соғыстан кейінгі Германиядағы антисемитизмге қарсы күресімен және Израиль мемлекетін қолдауымен белгілі болды, ол үшін бұл ел оған "басқа елдерден де маңызды" болды. 1969 жылы ол Die Zeit газетінде жариялаған мақаласында: "Сионизмге қарсылық – бұлттың ішіндегі дауыл сияқты антисемитизмді қамтиды" деді.

Неміс тілінде

Карьералар мен тұлғалар: замандас бейнелері. Цюрих: Томас, 1955 жыл. Жасөспірім жұлдыздары: біздің заманымыздың кумирлері. Вена: Альберт Мюллер, 1960 жыл. Джаздың құшағында: ұлы джаз музыканттарының бейнелері. Вена: Альберт Мюллер, 1961 жыл. Қазіргі заманның тууы: соғыстан кейінгі батыс өркениетінің пішіндері мен дамуы. Олтен: Уолтер, 1961 жыл. Герхарт Хауптманн: мәңгілік неміс. Штиглиц: Хэндл, 1963 жыл. Күнә мен құтылудың ар жағында: жеңілгеннің күйреуімен күресу әрекеттері. Мюнхен: Шчесни, 1966 жыл. Қартаю туралы: қарсылық және бас тарту. Штутгарт: Клет, 1968 жыл. Шеберліксіз саяхат жылдары. Штутгарт: Клет, 1971 жыл. Лефеу немесе бұзу. Штутгарт: Клет, 1974 жыл. Өзіне қол салу. Өлім туралы эссе. Штутгарт: Клет, 1976 жыл. Шарль Бовари, ауылдық дәрігер. Штутгарт: Клет, 1978 жыл. Біздің ғасырымыз жастарының кітаптары. Штутгарт: Клет Котта, 1981 жыл. Интегралды гуманизм: философия мен әдебиет арасында. 1966–1978 жылдардағы эсселер мен сындық мақалалар. Штутгарт: Клет Котта, 1985 жыл. Жан Амери, шекараны кесіп өтуші: Инго Германмен «Ғасыр куәгерлері» сериясындағы әңгіме. Ред. Юрген Войгт. Геттинген: Ламув, 1992 жыл. Кино: фильм туралы жұмыстар. Штутгарт: Клет Котта, 1994 жыл. Жан Амери: Еңбектер. 9 томдық. Айрен Хайдельбергер Леонард редакциялаған. Штутгарт: Клет Котта, 2002–2008 жылдар. Немец тіліндегі жинақталған еңбектер.

Француз тіліне аударылған аудармалар

Шарль Бовари, ауылдық дәрігер: қарапайым адамның портреті. Роман/эссе, француз тілінен аударған Франсуаза Уилмарт. Actes Sud: Арль, 1991 жыл. Қылмыс және жазаның ар жағы: еңсерілмейтін нәрсені жеңуге талпыныс. Аудармашы: Франсуаза Уилмарт. Actes Sud: Арль, 1995 жыл. Қартаю. Payot: Париж, 1991 [1968]; қайта басылған. Payot кішкентай кітапханасы, 2009 жыл. От немесе бұзу. Actes Sud: Арль, 1996 [1974] Өзіне қол салу – Өзіне-өзі кінәлау. Actes Sud: Арль, 1999 [1976] Құлағандар. Actes Sud: Арль, 2010 [1935]

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Болашаққа кіріспе: Тұтынушы қоғамда мәдениет. Аударған: Палмер Хилти. Лондон: Констебль, 1964 жыл. Ақыл-ой шегінде: Аушвицтен аман қалған адамның толғаныстары және оның шындығы. Аударған: Сидни мен Стелла П. Розенфелд. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1980 жыл. Радикалды гуманизм: Таңдалған мақалалар. Аударған: Сидни мен Стелла П. Розенфелд. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1984 жыл. Қартаю туралы: Наразылық және мойынсыну. Аударған: Джон Д. Барлоу. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1994 жыл. Өзін-өзі өлтіру туралы: Ерікті өлім туралы әңгіме. Аударған: Джон Д. Барлоу. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1999 жыл. Шарль Бовари, "Ауылдық дәрігер: қарапайым адамның бейнесі". Аударған: Адриан Нейтан Вест. Нью-Йорк: Нью-Йорк кітаптар туралы шолу, 2018 жыл.