Кіріспе

Католик шіркеуімен толық қатынастағы жеке шіркеу Болгарияның грек-католик шіркеуі - бұл sui iuris ("автономды") Шығыс католик шіркеуі. Католик шіркеуінің жеке шіркеуі ретінде ол Киелі орынмен толық қатынаста. Шіркеудің литургиялық қолданылуы болгар тіліндегі Византиялық ырымның қолданылуы. Шіркеу бір епархия ретінде ұйымдастырылған - Болгарияның София грек-католик епархиясы.

Құрылымы

2004 жылдың соңында Софияның Апостольдық Экзархаты 21 приходтағы 10 000 католикке ие болды, олардың қамқорлығында бес епархиялық және он алты діни қызметкер, тағы 17 ер адам және 41 әйел адам болды. Қасиетті Пап Франциск 2019 жылдың 12 қазанында шіркеуді Апостольдық Экзархаттан толық епархияға көтерді. Епархияның соборлық шіркеуі - Болгарияның астанасы Софиядағы Успение Богородично соборы. Қазіргі епарх - Кристо Пройков. Басқа Шығыс католик шіркеулері сияқты, болгар византиялық католик шіркеуі де үйленген еркектерді діни қызметкерлікке тағайындайды.

Орта ғасырлар

Борис патшаның (853-889) тұсында болгарлар христиан дінін Византиялық формада қабылдады, ал литургия шіркеу славян тілінде өткізілді. Бірнеше себептерге байланысты Борис христиан дінін қабылдауға қызығушылық танытты және 863 жылы неміс патшасы Людовик ұсынған батыс дін қызметкерлерінің көмегімен мұны жүзеге асыруға кірісті. Алайда сол жылдың аяғында Византия империясы Болгарияға аштық пен табиғи апаттар кезінде басып кірді. Борис таңғалып, бейбітшілік орнату үшін сотқа жүгінуге мәжбүр болды және шығыс рәсімдеріне сәйкес христиан дінін қабылдауға келісті. Оның мұрагері Ұлы Симеон (893-927) 917 жылы автономды болгар патриархатын жариялады, ол 927 жылы Константинополден танылды және 1018 жылы Бірінші болгар империясының құлауына дейін созылып кетті. 1186 жылы болгар мемлекеті тәуелсіздігін қайта алды. Рим папасы Иннокентий III 1199 жылы Калоян патшаға хат жазып, оны шіркеуін католик шіркеуіне біріктіруге шақырған болатын. Император атағын алып, Бірінші Болгария империясының беделін, байлығын және көлемін қалпына келтіргісі келген Калоян 1202 жылы жауап берді. Осы саяси маневрде ол Рим папасы Иннокентий III-нің өзіне императорлық тәжін беруін сұрады. Калоян сондай-ақ папалық болгар шіркеуінің басшысын патриарх ретінде тануды қалады. Рим папасы мұндай игіліктерді жасауға дайын болмағандықтан, оның өкілі кардинал Лео Болгарияға келгенде, Тарново архиепискобы Василийді болгарлардың әміршісі етіп тағайындады. Калоян тек униаттық тәжді ғана алды, бірақ императорлық емес. Осы арада Калоянмен одақ құруға тырысқан Византия императоры Алексий III Ангелос оның императорлық атағын мойындап, патриархаттық мәртебеге ие боламын деп уәде берді. 1235 жылы Константинополь патриархы болгар шіркеуінің тәуелсіздігін және оның басшысының патриарх атағын иелену құқығын мойындады. 1393 жылы Осман империясы бұл патриархатты жойып, оның аумағы Константинопольмен біріктірілді. Кейінгі ғасырларда болгар шіркеуі біртіндеп эллиншеленді: литургияда грекше қолданылды, ал епископтар этникалық гректер болды.

Ұйымдастыру қозғалысы

XIX ғасырда ұлтшылдықтың көтерілуі осы жағдайға қарсылық тудырды. XIX ғасырда болгарлар мекендеген жерлерде үш негізгі униат қозғалысы болды. Олар гректердің басымдыққа ие Константинополь патриархатынан және оның фракиялық және македониялық жерлерде тұратын славян халқына гректік ықпалынан ұлтшылдық эмансипациямен байланысты. Риммен одақтасу қозғалысы бастапқыда шамамен 60 000 адамнан құралған, бірақ 1870 жылы Сұлтанның Болгария экзархатын құруы нәтижесінде, олардың кем дегенде төрттен үш бөлігі 19 ғасырдың аяғына қарай православиеге оралды. Дін қызметкерлерінің православие дінінен католик дініне ауысуы мен керісінше, олардың көптеген ауысуларын тек жеке қалаулары деп қарастыруға болмайды. Олар 1878 жылғы маусымдағы Берлин шартынан кейін діни қызметкерлер қатысқан шетелдік күштердің ойынның белгісі болып табылады, бұл Македония мен Фракияны Осман империясының құрамына кіргізді (ол 1878 жылғы наурыздағы Сан-Стефано шартында Болгарияға берілгеннен кейін). Осылайша, православие мен униат ілімінің өзара әрекеттесуінде Болгария православие экзархатын, ал Ресей Болгарияны қолдады. Константинополь патриархаты гректерді қолдады. Франция мен Габсбургтер империясы униаттарды қолдады. Габсбургтер империясының қолдауы тек 1878 жылдан кейін ғана артты. Осман империясының ұстанымы екіжақты болды - кейде ұлы державалармен ойын кезінде өзінің мүдделерін қалай теңестіруге тура келгеніне байланысты, кейде ұлы державалар қозғалысын қолдады, кейде оған қарсы болды.

Бірінші "Униат" қозғалысы

Бұл болгарлардың Римге 1859-1861 жылдары Риммен одақтасу арқылы өз шіркеуіне Константинопольден бас тартқан бостандықты береді деген үмітпен келгендерінің арқасы. Униат қозғалысының жетекші тұлғасы католиктік Франция қолдауына ие болгар саудагері Драган Цанков болды. Ол Константинополде "Болгария" газетін шығарды, онда ол Рим папасымен одақ құруды жақтады. Ол Ресейді болгар " шіркеу мәселесіне " деген жағымсыз ұстанымы үшін сынға алды және ортағасырлық дәуірде католик шіркеуі мен болгар патшалары арасындағы жақсы байланыс туралы тарихи құжаттарды жариялады. Бірінші униат қозғалысы екі орталықтан: Кукуш пен Константинополдан бастау алды. 1859 жылы Кукуш тұрғындары Рим папасына хат жазып, оның әкімшілік және рухани басшылығын мойындады. Олар бұған жауап ретінде Шығыс діндерінің ешқандай өзгеруін талап етпеді, сонымен қатар папаның рұқсатымен өздерінің епископтарын және төменгі дін қызметкерлерін таңдап алуларын талап етті. Хатта шіркеу мектептеріндегі мұғалімдерді отандық дін қызметкерлері таңдауы керектігі және білім беру болгар тілінде және оның "ұлттық әліпбиінде" жүргізілуі керектігі айтылған. 1861 жылы архимандрит Жозеф Сокольский Римге делегация басқарды, оны Рим папасы IX Пий қабылдады. Рим папасы оны 1861 жылы 8 сәуірде Византиялық дәстүрдегі болгар католиктерінің архиепископы етіп тағайындады. Жаңа архиепископ болгар ұлтшыл партиясымен байланыста болды. Алайда, бізді оның жаңа қызметіне Ұлы Порт таныды. Алайда, ол дереу ресейлік кемеге отырғызылып, өмірінің қалған бөлігін Киевте өткізді. 1861 жылдың маусым айына қарай Константинополде болгарлық униаттық рәсімдерді орындай алатын ешкім болған жоқ. Бұл жағдай 1863 жылы Рафаэль Попов Адрианопольде епископ болып сайланғанға дейін түзетілмеді. Сол жылы Адрианопольде болгарлық униат гимназиясы құрылды. Бірінші униат қозғалысы Македония мен Фракияның бірнеше қалалары мен ауылдарына тарады, бірақ нақты нәтижелер бермеді. Бірінші униат қозғалысының сәтсіздік себептері халықтың терең діни бағынысынан гөрі қозғалыстардың саяси сипатында болуы мүмкін. Халық өз жерінде діни қызметкерлерді тағайындауға талап қойды. Олар оны алдымен Патриархат арқылы, содан кейін 1870 жылы құрылған Болгария Экзархаты арқылы алды.

Екінші Одақ қозғалысы

Екінші ұнияттық қозғалысы Кукуш қаласында қайтадан басталды. 1874 жылы Кукуш болгар православие шіркеуінің епискобы Нил Изворов Константинополдегі болгар униат шіркеуінің епискобы Рафаэль Поповқа хат жазып, Македония халқының болгар униат шіркеуіне қосылуды қалайтынын айтты. Содан кейін ол Рим папасына да хат жазып, содан союз туралы сұраған. Оның союзға тырысуы сәтті болды, сол жылы ол өзінің жаңа Uniat католик епискобы ретінде қызмет атқарды. Бұл одақтың себептері туралы бірнеше түсініктер бар. Кейбір авторлар Ижворовтың одақ құруға деген жеке ынтасын атап көрсетеді. Екі айдан кейін Ижворов Кукушка православиелік епископ ретінде келді, оны Патриархат пен Ресей дипломатиялық қызмет Константинополға қайтарып алды. Македонияда қалудың жолын іздеп, ол алдымен кейбір англикан миссионерлеріне барды, бірақ олардан ешқандай қолдау таппады. Содан кейін ғана Салоникадағы лазаристтерге, содан кейін Константинополдегі епископ Поповқа жүгінді. Басқа зерттеушілер Ижворовтың Экзархаттағы өз позициясына риза емес екенін, бірақ халықтың жергілікті епархияларды Патриархат пен Болгария Экзархатымен бөлуіне риза емес екенін және екеуіне де сенімсіздік танытқандығын айтты. Сондықтан қарапайым халық католик шіркеуіне қосылуға қызығушылық танытты. Тарихи деректерге сүйенсек, Осман үкіметі бірнеше жыл бойы Изворовқа Кукушка кіруге тыйым салды. Епископ Попов Кукуш қаласында өз міндеттерін атқарады, бірақ 1876 жылы белгісіз жағдайда қайтыс болады. Сол жылы Ижворов Константинополдегі Апостольдық делегатқа тікелей бағынышты барлық болгарлар униатының басқарушы епископы болып тағайындалды. Содан кейін ол Македониядағы қызметін жалғастырды. Сол жылы ол қайтадан Орталық Македонияда Кукуш қаласында қызмет етті. Бес жыл ішінде 57 католик ауылы болды, ал Салоники вилайеті бойынша болгар мектептері 64-ке жетті, оның ішінде Салоникидегі болгар гимназиясы. Бірнеше жылдан кейін, 1883 жылы ол барлық болгарлардың архиепископы болып тағайындалды және Константинополге барды. 1883 жылы екі апостолдық викарий болды. Адрианопольдегі епископ Михаил Петков Тракияға, Салоникадағы епископ Лазар Младенов Македонияға жауапты болды, екеуі де Константинополдегі архиепископ Нил Изворовқа бағынышты болды. Бұрын Шығыс Ритуалдар католиктік дінінің ізбасарлары ортақ иерархияға ие болды. 1884 жылы Ижворов Болгария православие шіркеуіне қайта оралды. Епископ Младеновтің тұлғасы Епископ Изворовтыкіне қарағанда да көп дау тудырды. 1894 жылы Салоникадағы француз консулының талабы бойынша Жоғарғы Порта оның епископтық аккредитациясын жойғаннан кейін Младенов болгар экзархатына да жүгінді. Кейін ол униат шіркеуіне қайта оралды. Алайда бұл оның мансабының соңы болды, ол өмірінің соңына дейін монастырда қалды.

Үшінші Одақ қозғалысы

XIX ғасырдың аяғында Македониядағы болгар грек-католик шіркеуі Кукуш қаласында орналасқан, 1895 жылы Младеновтің қауымнан шығарылғаннан кейін епископ ретінде Епифаний Шанов болды. Екінші Викариат - Фракияның викариаттары. Оның басшысы Михаил Миров болды, ол 1907 жылдан бастап Константинополде болған барлық болгарлардың басқарушы епискобы деп жарияланды. 1893 жылы Ішкі Македониялық Адрианополь революциялық ұйымы Македония мен Фракия жерлеріндегі негізгі болгар факторы ретінде пайда болды. 1890 жылдардың соңында ИМАРО католиктерге өте қарсы болды. Католик шіркеуі IMARO-ны қолдамады, өйткені ол Осман империясындағы кез келген революциялық қозғалыстарға қарсы болды. Бұл көзқарас 1903 жылы Илинден Преображенье көтерілісінен кейін қысқа уақытқа өзгерді. Көтерілістің сәтсіздігінен кейінгі Османлы террорисі болгар экзархаты мен болгар грек-католик шіркеуін бірдей миссияға кірісуге итермеледі: адамдарға трагедиямен күресуге көмектесу. Алайда бұл қарым-қатынас ұзаққа созылмады. 1903 жылдан кейін ИМАРО революционерлері мен Экзархат Католик шіркеуіне қарсы әрекет етуді жалғастырды. Балқан соғыстары кезінде Осман империясының бөлінуінің тікелей әсері Сербия мен Грекияның билігі астындағы аймақтарда болгарларға қарсы науқан болды. Сербтер болгар шіркеушілерін қуып жіберді. Гректер болгар саясатының және мәдениетінің орталығы болған Кукушты өртеп жіберді. Болгария тіліне тыйым салынды, ал оны жасырын түрде қолдану анықталса, оны мазақтап, жазалады. Османдықтар Адрианополь аймағын ұстап қалуға тырысты, онда бүкіл фракиялық болгар халқы жас түрік әскерімен толықтай этникалық тазалауға ұшырады. 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары мен 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде көптеген болгарлар қазіргі Грекия, Солтүстік Македония және Түркия аумақтарынан қазіргі Болгарияға қашып кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі болгар униат шіркеуі

1926 жылы Софияда Византия католиктерінің пастырлық қамқорлығын қамтамасыз ету үшін Апостольдік экзархат құрылды. Бұл іс негізінен 1925 жылы Болгарияға Апостолдық Визитатор, кейіннен Апостолдық Делегатор болып тағайындалған, 1934 жылға дейін болгар елінде болған, болашақ Папа Иоанн XXIII-нің, архиепископ Анджело Ронкалидің көмегімен ұйымдастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгария Македония мен Батыс Фракияның үлкен бөлігін басып алды. 1941 жылы Униат шіркеулері Софиядағы Апостольдық Экзархаттың қарамағына өтті. Бұрын Болгарияда бас сауғалаған көптеген дін қызметкерлері мен Евхаристинк әйел бауырлары Македония мен Фракияға оралып, соғыс аяқталғанға дейін, Болгария бұл аумақтарды қайтадан жоғалтып алғанға дейін жұмысын жалғастырды. Шығыс Еуропадағы басқа коммунистік режимдерден айырмашылығы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Болгарияда билікті қолға алған коммунистік үкімет Византия католик шіркеуін жоймады, бірақ оны қатты діни қуғын-сүргінге ұшыратты. Бұл жағдай 1958 жылы 28 қазанда Папа Иоанн XXIII сайланғаннан кейін біршама жеңілдеді.