Шіркеу Патриархатының билігі мен құзыреті

Кіріспе

Патриархат (патриарх) – христиан дінінде шіркеулік патриархтың лауазымы мен юрисдикциясын білдіретін діни термин. Христиан дәстүрі бойынша, елшілер бірінші ғасырда үш патриархатты апостолдық орын ретінде құрды: Рим, Антиохия және Александрия (Никей кеңесімен мойындалды). Константинополь 4-ші ғасырда, ал Иерусалим 5-ші ғасырда қосылды. Соңында, осы бестігі 451 жылы Халкидон кеңесінде пентархия деп танылды. Христиан діні тарихында осы ежелгі епископтық орынның кез келгенімен бірнеше басқа патриархаттар біртіндеп мойындалды. Уақыт өте келе, олардың кейбіреулері Таяу Шығыс және Солтүстік Африканы исламдық жаулауларынан кейін әскери оккупациялар салдарынан құлдырап, бастапқы орнында нақты институционалдық юрисдикциясыз титулдық немесе құрметті патриархаттарға айналды.

Тарих

Рим империясында христиан діні кеңінен тараған сайын, қалаларда сенушілердің саны арта түсті. Мұндай қалалардың епискобы өз епархиясының астанасы болған провинцияда ерекше құрметке ие болды, ал кейбіреулері тіпті басқа провинцияларға қарағанда өздерінің арасындағы біріншілікке (primus inter pares) ие болды. Никей кеңесі бұл тәртіпті шіркеу епархиялық құрылымының Римдік үлгідегі стандартталуына сәйкес канондық заңға енгізді. Сондай-ақ, осы кеңесте провинцияны басқаратын епископтарға қатысты «метрополит» термині алғаш рет қолданылды. Осы аралықта Рим, Александрия және Антиохия шіркеулік беделін арттырды, сондықтан 4-ғасырдың басында олар әрқайсысы бірнеше епископтық провинцияға билік ететінін мойындады. Александрия Римнің Египеті, Ливия және Пентаполис үкімдігіне басымдық танытты. Рим қаласынан 100 миль радиустағы провинцияларға билік етті. Көптеген провинцияларға билік етуі арқасында Рим, Александрия және Антиохия шіркеу орындары осы кезге дейін «метрополиттік» билікті жүзеге асырып, кейін Патриархаттар деп атала бастады. 330 жылы императорлық астана Византияға көшірілгеннен кейін, қайта аталған Константинополь қаласы грек Шығысының шіркеу істерінде маңызды орын алды. Константинополь епархиясына 381 жылы қалада өткен собор алдында архиепископтық мәртебе берілді, ол Римнен кейін екінші орынға ие болды. Архиепископ Аттик V ғасырдың басында шіркеудің билік аумағын кеңейтуге үлкен үлес қосты. 431 жылы өткен Ефес соборынан кейін Иерусалим епискобы Ювенал Рим Палестинасының барлық үш провинциясына билігін жүргізуге кірісіп, Иерусалимді метрополиттік орынға айналдыруға тырысты, бірақ Александриялық Кирилл мен Папа Лев I Иерусалимді Кесарияға және жалпы Антиохияға бағынудан бөлуге қарсы болды. Ювенал тіпті Рим Арабиясы және Финикия бойынша метрополиттік билікке ие болуға дейін барды. Халкидон соборында Антиохия архиепискобы Максиммен келіссөздер нәтижесінде Палестинаның барлығына бақылау мақұлданды, бірақ одан артығы емес. Соборға қатысқандар, соның ішінде Палестина епископтары, Иерусалим метрополиясының құрылуына келісті. Халкидондағы билікке берілген бақылау көлемі Никеяда белгіленген үрдіске қарағанда елеулі кеңейту болды және Рим, Константинополь, Александрия және Антиохиямен қатар метрополиттік деңгейден жоғары болды. Осыған байланысты бір ғасырдан кейін император Юстиниан Иерусалимді бес патриархаттың бірі ретінде мойындады. 1054 жылғы Шығыс-Батыс айырылысы латын шіркеуінің Римдегі орынын Шығыс Византия патриархаттарынан бөліп, осылайша Католик шіркеуі мен Шығыс Православ шіркеуін құрды. Төрт Шығыс Православ патриархаты (Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалим), сондай-ақ Батыстағы латын католиктерімен бірге Рим, «кенеулі» (грекше: πρεσβυγενή, presbygenē, «үлкен туылған») немесе «ежелгі» (παλαίφατα, palèphata, «ежелгі даңқ») деп аталады және апостолдардың орындары болып саналады, дәстүрлі түрде олардың бірінші епископтары апостолдардың немесе жақын шәкірттерінің бірі болған: Әндір, Марк, Петір, Жақып және Петір, сәйкесінше. Константинополь жағдайында, Андрей 38 жылы Византия қаласына келген деген аңыз бар (Константинополь емес, өйткені Рим императоры Ұлы Константин 330 жылы бұрынғы Византия қаласының орнында Константинопольді Шығыс Рим империясының жаңа астанасы деп жарияламаған). Дәстүрге сәйкес, Андрей епископ Стахийді тағайындады, ол 54 жылға дейін Византияда епископ болып қызмет етті. Сондықтан Константинополь жағдайында апостолдардың орыны Византияның орыны болып табылады.

As Christianity expanded in the Roman Empire, larger concentrations of believers were to be found in urban environments. The Bishop of such cities came to hold a pre eminence of honour in the province of which his diocese was the capital, with some eventually gaining a primacy even over other provinces with their own primus inter pares. The Council of Nicea codified this arrangement into canon law in accordance with the growing standardization of ecclesiastical diocesan structure along the lines of secular Roman blueprints. It also gave the first documented use of the term "Metropolitan" in reference to such bishops as had the presidency over a province. Meanwhile Rome, Alexandria and Antioch had grown in ecclesiastical prominence such that by the early 4th century they had long recognized jurisdiction over more than one province of bishops each. Alexandria had attained primacy over Roman Egypt, Roman Libya, and Pentapolis. Rome had Primatial authority over provinces within 100 miles of the city. By virtue of their authority over multiple provinces, the Sees of Rome Alexandria and Antioch were by this time already exercising "supra metropolitan" jurisdiction resembling that which would later become known as Patriarchates. With the Imperial Capital having moved to Byzantium in 330, the re named city of Constantinople became increasingly important in church affairs of the Greek East. The See of Constantinople was granted Archiepiscopal status prior to a council held in the city in 381, which ranked it second in honour after Rome. Archbishop Atticus would do much to expand the jurisdictional reach of the See in the early 5th century. Following the Council of Ephesus in 431, Bishop Juvenal of Jerusalem began to exert jurisdictional oversight across all three provinces of Roman Palestine, seeking to make Jerusalem into a Metropolitan See, but Cyril of Alexandria and Pope Leo I opposed the separation of Jerusalem from suffrage to Cæsarea and, more broadly, Antioch. Juvenal went as far as to claim Metropolitan authority over Roman Arabia and Phoenicia. At the Council of Chalcedon negotiations with Archbishop Maximus of Antioch resulted in approval of oversight over all of Palestine but no further. The attendees of the council, which included the bishops of Palestine, thus consented to the establishment of the Metropolitinate of Jerusalem. The extent of the oversight granted to the jurisdiction at Chalcedon was both a significant expansion on the precedent established at Nicea and was supra Metropolitan in scale alongside Rome, Constantinople, Alexandria and Antioch. In light of this, a century later Emperor Justinian would recognise Jerusalem as one of five Patriarchates. The East West Schism of 1054 split the Latin Church's see of Rome from the Byzantine patriarchates of the East, thus forming the Catholic Church and the Eastern Orthodox Church. The four Eastern Orthodox patriarchates (Constantinople, Alexandria, Antioch and Jerusalem), along with their Latin Catholic counterpart in the West, Rome, are distinguished as "senior" (Greek: πρεσβυγενή, presbygenē, "senior born") or "ancient" (παλαίφατα, palèphata, "of ancient fame") and are among the apostolic sees, traditionally having had one of the apostles or evangelists as their first bishop: Andrew, Mark, Peter, James, and Peter again, respectively. In the case of Constantinople, Andrew is said to have visited the city of Byzantium in 38 AD (not Constantinople, as the Roman Emperor Constantine the Great had not yet declared Constantinople in 330 AD as the new capital of the Eastern Roman Empire on the grounds of the former city of Byzantium). According to tradition, Andrew appointed the bishop Stachys the Apostle who remained bishop in Byzantium until 54 AD. Therefore in the case of Constantinople the apostolic see is the See of Byzantium.

Католик шіркеуі

Қазіргі уақытта Католик шіркеуінде жеті патриархат бар. Алтысы – Шығыс Католик шіркеулерінің патриархаттары: Александрия (копт), Антиохия (маронит, мелкит, сириялық), Бағдад (халдейлік) және Киликия (армян). Папа Франциск 2024 жылы атағын қалпына келтіргеннен кейін Папа Батыстың патриархы болып табылады.

Сонымен қатар, өздерінің автономиялық шіркеулерінің патриархтары ретінде қызмет ететін төрт бас архиепископ бар, бірақ тарихи немесе процедуралық себептерге байланысты толыққанды патриарх деп танылмайды. Басты айырмашылық – патриарх сайлау туралы теңдік пен бірлік белгісі ретінде Папаға хабарлайды, ал бас архиепископ сайлауын Папа мақұлдауы керек. Бұған қоса, әртүрлі тарихи себептерге байланысты діоцездеріне патриархат құрметті атағы берілген, бірақ sui iuris автономиялық шіркеулердің басшылары емес, төрт титулярлық патриархат діоцездық епископтары бар. Оларға Иерусалим, Лиссабон, Венеция және Шығыс Үндістанның Латын патриархаттары жатады. Шығыс Католик патриархаттарының кейбіреулері бірдей аумақтарда әрекет етеді. Дамаск – Сирия Католиктері мен Антиохия Мелкит Католик патриархаттарының орталығы, ал Антиохия Маронит Католик патриархатының резиденциясы Ливанның Бкерке қаласында орналасқан.

Шығыс православие шіркеуі

Қазіргі кездегі автокефальді Шығыс православие шіркеулерінің тоғызы, оның ішінде жоғарыда аталған Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалимнің төрт ежелгі шіркеулері патриархаттар ретінде ұйымдастырылған. Қалған бесеуі – болгар патриархаты (Пентархиядан кейінгі ең көнесі), грузин патриархаты, серб патриархаты, мәскеу патриархаты және румын патриархаты. Антиохияның Шығыс православие патриархаты XIII ғасырда, Сирияны жаулап алған Мысыр мамелюктері билігі тұсында штаб-пәтерін Дамаскқа көшірді. Дамаскіде апостолдар заманынан бері христиан қауымы гүлденіп келген (Елшілердің істері 9). Дегенмен, патриархат әлі де Антиохия патриархаты деп аталады. Кейбір құқықтық юрисдикцияларда патриархат "заңды тұлға" мәртебесіне ие, яғни ол корпорация ретінде қарастырылады. Мысалы, Иерусалимнің Шығыс православие патриархаты 1999 жылы Нью-Йоркте Christie's аукцион үйіне қарсы сотқа жүгінді, дау Архимед палимпсестің меншігіне қатысты болды.

Шығыс православиесі

Шығыс православиесінде бірнеше патриархат бар. Олардың ішінде Александрия, Иерусалим (армян), Антиохия және Константинополь (армян) қалаларындағы төрт ежелгі шіркеу бар. Тағы екі патриархат құрылды: Эфиопия патриархаты және Эритрея патриархаты. Бұған қоса, патриарх атағын ресми түрде қолданбаса да, патриархаттар сияқты қызмет ететін бірнеше автокефальді шіркеулер де бар: Үнді православие шіркеуі, Ечмиадзин әрмен католикосаты және Киликия әрмен католикосаты.

Протестантизм

Чехословакиялық гусит шіркеуінің басшысы да патриарх деп аталады.

Апостолдық католик шіркеуі

Апостолдық католик шіркеуінің патриархы Патриарх деп аталады.