Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс христиандық иерархиялық практика
Eastern Christian hierarchical practice
Автокефалия (/ɔː//t//ə/'s//ɛ//f//əl//i/; αὐτοκεφαλία, "өзінің басы болу қасиеті" деген мағынаны білдіреді) – бас епископы ешқандай жоғары дәрежелі епископқа бағынбайтын иерархиялық христиан шіркеуінің мәртебесі. Бұл термин негізінен Шығыс православие және Ориент православие шіркеулерінде қолданылады. Бұл мәртебе Англикан қауымындағы шіркеулердің (провинциялардың) мәртебесімен салыстырылады.
Autocephaly (/ɔː//t//ə/'/s//ɛ//f//əl//i/; from αὐτοκεφαλία, meaning "property of being self headed") is the status of a hierarchical Christian church whose head bishop does not report to any higher ranking bishop. The term is primarily used in Eastern Orthodox and Oriental Orthodox Churches. The status has been compared with that of the churches (provinces) within the Anglican Communion.
Автокефалияның жалпы көрінісі
Христиан шіркеуі тарихының алғашқы ғасырларында жергілікті шіркеудің автокефалия мәртебесі экуменикалық кеңестердің қағидаларымен бекітілді. Осымен қатар, пентархия қалыптасты, яғни Рим империясының бес маңызды епископтық орталығының – Рим, Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалимнің приматтары (патриархтары) басқаратын шіркеу ұйымдастыру үлгісі пайда болды. Кипр шіркеуінің тәуелсіз (автокефальды) мәртебесі ежелгі дәстүр бойынша Антиохия патриархының талаптарына қарсы Эфес кеңесінде (431) мойындалды; Кипр шіркеуінің әрқашан тәуелсіз болғаны немесе бір кезде Антиохия шіркеуінің құрамында болғаны әлі анық емес. Антиохия патриархы Кипр шіркеуінің өзінің қарауында екенін мәлімдеген кезде, Кипр дін қызметкерлері бұл мәлімдемеге Ефес кеңесі алдында наразылық білдірді. Кеңес Кипр шіркеуінің автокефалиясын келесідей шартты түрде бекіткен қаулы қабылдады: «Егер Антиохия епискобының Кипрде дін қызметкерлерін тағайындауы ежелден бері қалыптасқан әдет болмаса, Кипрдің рухани басшылары өздерінің аралы үшін епископтарды тағайындау құқығын, қандай да болса зорлық-зомбылықсыз пайдалана алады». Эфес кеңесінен кейін Антиохия шіркеуі Кипрдің өзінің билігінде екенін қайтадан мәлімдеген жоқ. Кипр шіркеуі Кипр архиепискобы басқарады, ол ешқандай жоғары шіркеу билігіне бағынбайды.
In the first centuries of the history of the Christian church, the autocephalous status of a local church was promulgated by canons of the ecumenical councils. There developed the pentarchy, i. e., a model of ecclesiastical organization where the universal Church was governed by the primates (patriarchs) of the five major episcopal sees of the Roman Empire: Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch, and Jerusalem. The independent (autocephalous) position of the Church of Cyprus by ancient custom was recognized against the claims of the Patriarch of Antioch, at the Council of Ephesus (431); it is unclear whether the Church of Cyprus had always been independent, or was once part of the Church of Antioch. When the Patriarch of Antioch claimed the Church of Cyprus was under its jurisdiction, the Cypriot clergy denounced this before the Council of Ephesus. The Council ratified the autocephaly of the Church of Cyprus by a resolution which conditionally states: "If, as it is asserted in memorials and orally by the religious men who have come before the Council it has not been a continuous ancient custom for the bishop of Antioch to hold ordinations in Cyprus, the prelates of Cyprus shall enjoy, free from molestation and violence, their right to perform by themselves the ordination of bishops [for their island]". After the Council of Ephesus, the Church of Antioch never again claimed that Cyprus was under its jurisdiction. The Church of Cyprus has since been governed by the Archbishop of Cyprus, who is not subject to any higher ecclesiastical authority.
Шығыс православиесіндегі автокефалия
Шығыс православиесінде автокефалия беру құқығы қазіргі таңда даулы мәселе болып табылады. Бұл даудың басты қарсыластары – бұл құқықты өзінің эксклюзивті құқығы деп санайтын Экуменикалық Патриархат және Ресей Православ Шіркеуі (Мәскеу Патриархаты), ол бір автокефалиялық юрисдикцияның өзінің құрамындағы бөліктерінің біріне тәуелсіздік беруге құқылы екенін қатыстырады. Осылайша, Америка Православ Шіркеуіне 1970 жылы Мәскеу Патриархаты автокефалия берді, бірақ бұл жаңа мәртебені көптеген патриархаттар мойындамады. Қазіргі заманда автокефалия мәселесі ұлттың өзін-өзі анықтау және саяси тәуелсіздік мәселесімен тығыз байланысты; автокефалияны өздігінен жариялау көбінесе ана шіркеумен ұзаққа созылған мойындамау және жарысқа алып келеді.
In Eastern Orthodoxy, the right to grant autocephaly is nowadays a contested issue, the main opponents in the dispute being the Ecumenical Patriarchate, which claims this right as its prerogative, and the Russian Orthodox Church (the Moscow Patriarchate), which insists that one autocephalous jurisdiction has the right to grant independence to one of its components. Thus, the Orthodox Church in America was granted autocephaly in 1970 by the Moscow Patriarchate, but this new status was not recognized by most patriarchates. In the modern era, the issue of autocephaly has been closely linked to the issue of self determination and political independence of a nation; self proclamation of autocephaly was normally followed by a long period of non recognition and schism with the mother church.
Қазіргі заманғы тарихи прецеденттер
1832 жылы тәуелсіз Грекия құрылғаннан кейін, грек үкіметі 1833 жылы бір жақты түрде корольдіктегі православие шіркеуін (сол кезге дейін Экуменикалық Патриархаттың қарауында болған) автокефальдық деп жариялады. Бірақ 1850 жылдың маусым айында ғана Патриарх Антимус IV басшылығымен Ана шіркеу бұл мәртебені мойындады. 1872 жылдың мамыр айында Осман үкіметі екі жыл бұрын құрған Болгария экзархаты, халықтың ұлттық өзін-өзі анықтау үшін күресі басталғаннан кейін Экуменикалық Патриархаттан бөлінді. Болгария шіркеуі 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және ондаған жылдық шизмнен кейін автокефальдық патриархат ретінде танылды. Сол кезде Болгарияда коммунистік партия билік етіп, Кеңес Одағының "темір пердесі" тұрды. 1878 жылғы Берлин конгресі Сербияның саяси тәуелсіздігін орнатқаннан кейін, 1879 жылы Белград митрополиясының толық шіркеулік тәуелсіздігі туралы келіссөздер жүргізілді және Экуменикалық Патриархат оны мойындады. Сонымен қатар, 1848 жылғы революция кезінде, 1848 жылдың мамыр айында Австрия империясының құрамында Сербия Воеводинасының (Сербия герцогтігінің) жариялануынан кейін, Австрия үкіметі Карловцидің автокефальдық патриархатын құрды. Ол 1920 жылы, 1918 жылы Ұлы соғыстан кейін Австрия-Мажарстанның тарауынан кейін жойылды. Содан кейін Воеводина Сербтер, хорваттар және словендер патшалығына қосылды. Карловци патриархаты жаңадан біріккен Серб Православ шіркеуіне біріктірілді. Румын шіркеуінің автокефальдық мәртебесі 1865 жылы жергілікті билік органдарымен заңды түрде бекітілді, ал 1885 жылы Молдавия мен Валахия Біріккен Княздықтарының (кейін Румыния Корольдігі) тәуелсіздігін халықаралық деңгейде танудан кейін Экуменикалық Патриархат оны мойындады. 1917 жылдың наурыз айының соңында, сол айдың басында Ресей патшасы Николай II тақтан бас тартып, Арнайы Кавказ комитеті құрылғаннан кейін, Грузиядағы Ресей православие шіркеуінің епископтары, сол кезде Ресей империясының құрамында, Грузия православие шіркеуінің тәуелсіздігін бір жақты түрде жариялады. Мәскеу Патриархаты бұл мәселені 1943 жылға дейін, ал Экуменикалық Патриархат 1990 жылға дейін мойындаған жоқ. 1922 жылдың қыркүйегінде албан православие дін қызметкерлері мен миряндары Бераттағы Ұлы съезде Албания шіркеуінің автокефалиясын жариялады. Бұл шіркеу 1937 жылы Константинопольдің Экуменикалық Патриархы тарапынан мойындалды. Тәуелсіз Киев Патриархаты 1992 жылы Украинаның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін және 1991 жылы КСРО тарағаннан кейін жарияланды. Мәскеу Патриархаты Украинаға қатысты билігін талап етіп, оны схизматикалық деп айыптады. Кейбір православие шіркеулері Украинаны автокефальдық деп әлі мойындаған жоқ. 2018 жылы Украинадағы автокефалия мәселесі қатты даулы мәселеге айналды және Ресей мен Украина арасындағы, сондай-ақ Мәскеу Патриархаты мен Константинопольдің Экуменикалық Патриархаты арасындағы жалпы геосаяси қарама-қарсылықтың бір бөлігі болды.
Following the establishment of an independent Greece in 1832, the Greek government in 1833 unilaterally proclaimed the Orthodox church in the kingdom (until then within the jurisdiction of the Ecumenical Patriarchate) to be autocephalous. But it was not until June 1850 that the Mother Church, under the Patriarch Anthimus IV, recognized this status. In May 1872, the Bulgarian Exarchate, set up by the Ottoman government two years prior, broke away from the Ecumenical Patriarchate, following the start of the people's struggle for national self determination. The Bulgarian Church was recognized in 1945 as an autocephalous patriarchate, following the end of World War II and after decades of schism. By that time, Bulgaria was ruled by the Communist party and was behind the "Iron Curtain" of the Soviet Union. Following the Congress of Berlin (1878), which established Serbia's political independence, full ecclesiastical independence for the Metropolitanate of Belgrade was negotiated and recognized by the Ecumenical Patriarchate in 1879. Additionally, in the course of the 1848 revolution, following the proclamation of the Serbian Vojvodina (Serbian Duchy) within the Austrian Empire in May 1848, the autocephalous Patriarchate of Karlovci was instituted by the Austrian government. It was abolished in 1920, shortly after the dissolution of Austria Hungary in 1918 following the Great War. Vojvodina was then incorporated into the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. The Patriarchate of Karlovci was merged into the newly united Serbian Orthodox Church under Patriarch Dimitrije residing in Belgrade, the capital of the new country that comprised all the Serb populated lands. The autocephalous status of the Romanian Church, legally mandated by the local authorities in 1865, was recognized by the Ecumenical Patriarchate in 1885, following the international recognition of the independence of the United Principalities of Moldavia and Wallachia (later Kingdom of Romania) in 1878. In late March 1917, following the abdication of the Russian tsar Nicholas II earlier that month and the establishment of the Special Transcaucasian Committee, the bishops of the Russian Orthodox Church in Georgia, then within the Russian Empire, unilaterally proclaimed independence of the Georgian Orthodox Church. This was not recognized by the Moscow Patriarchate until 1943, nor by the Ecumenical Patriarchate until 1990. In September 1922, Albanian Orthodox clergy and laymen proclaimed autocephaly of the Church of Albania at the Great Congress in Berat. The church was recognized by the Ecumenical Patriarch of Constantinople in 1937. The independent Kyiv Patriarchate was proclaimed in 1992, shortly after the proclamation of independence of Ukraine and the dissolution of the USSR in 1991. The Moscow Patriarchate has condemned it as schismatic, as it claims jurisdiction over Ukraine. Some Orthodox churches have not yet recognized Ukraine as autocephalous. In 2018, the problem of autocephaly in Ukraine became a fiercely contested issue and a part of the overall geopolitical confrontation between Russia and Ukraine, as well as between the Moscow Patriarchate and the Ecumenical Patriarchate of Constantinople.
Терминнің құрметті қолданылуы
Тарихи тұрғыдан алғанда, Константинополь патриархатында автокефалия деген сөз кейде нақты автокефалиямен байланысты емес, құрметті атау ретінде де қолданылған. Мұндай қолданыс өте нақты жағдайларда болды. Егер епархиялық епископ өзінің митрополитінің билігінен босатылып, сонымен қатар патриархат тақтының тікелей билігіне өткен жағдайда, онда ол епископ "автокефальды архиепископ" деп аталатын (өзін-өзі басқарады, тек митрополиті болмағандықтан). Автокефалия сөзінің осындай құрметті қолданылуы әртүрлі Notitiae Episcopatuum және басқа да дереккөздерде, көбінесе ерте орта ғасырларда жазылған. Мысалы, 8 ғасырдың соңына дейін Амориум епискобы Пессинус митрополитінің билігінде болды, бірақ кейін босатылып, тікелей патриархаттың билігіне қосылды. Осы оқиғада оған автокефальды архиепископ деген құрметті атақ берілді, бірақ басқа епископтарға билік ету құқығы болған жоқ, демек, нақты автокефалиясы да болған жоқ. Біраз уақыттан кейін (шамамен 814 жылы) Амориум митрополиясы құрылды, ал жергілікті архиепископ митрополиттік аймақтық билікке ие болды, бірақ оның провинциясы Константинополь патриархатының жоғары билігінде болғандықтан автокефалиясы болған жоқ.
Historically, within the Patriarchate of Constantinople, adjective autocephalous was sometimes also used as an honorary designation, without connotations to real autocephaly. Such uses occurred in very specific situations. If a diocesan bishop was exempt from jurisdiction of his metropolitan, and also transferred to the direct jurisdiction of the patriarchal throne, such bishop would be styled as an "autocephalous archbishop" (self headed, just in terms of not having a metropolitan). Such honorary uses of the adjective autocephalous were recorded in various Notitiae Episcopatuum and other sources, mainly from the early medieval period. For example, until the end of the 8th century, bishop of Amorium was under the jurisdiction of metropolitan of Pessinus, but was later exempt and placed under direct patriarchal jurisdiction. On that occasion, he was given an honorary title of an autocephalous archbishop, but with no jurisdiction over other bishops, and thus no real autocephaly. Sometime later (c. 814), metropolitan province of Amorium was created, and local archbishop gained regional jurisdiction as a metropolitan, still having no autocephaly since his province was under supreme jurisdiction of the Patriarchate of Constantinople.