Шығыс православие шіркеуінің құрылымы мен ұйымдастырылуы

Кіріспе

Шығыс православие шіркеуінің құрылымы мен ұйымы

Шығыс православие шіркеуі, ресми түрде Православтық католик шіркеуі деп аталатын және көбінесе жай ғана Православ шіркеуі деп танылатын, Шығыс православиесін мойындайтын және бір-бірін каноникалық (турақты) Шығыс православие христиан шіркеулері ретінде мойындайтын он жетіге дейін жеке автокефальдық (өздік басқарылатын) иерархиялық шіркеулерден құралған қауымдастық. Әрбір құраушы шіркеу өздік басқарылады; әдеттегі басқару әрбір шіркеудегі епископтардың синоды арқылы іске асырылады.

Діннің басқаруы

Шығыс православие шіркеуі орталықтандырылмаған, орталық билігі, жер бетіндегі басшысы немесе басшылыққа ие бір епископы жоқ. Сондықтан, Шығыс православие шіркеулері канондық тұрғыдан синодтық жүйені қолданады, бұл паптық үстемдік доктринасын ұстанатын католик шіркеуінің иерархиялық ұйымынан едәуір өзгеше. Оның лауазымы билік емес, құрметті атақ, ал шындығында Экуменикалық патриарх Константинополь шіркеуінен басқа шіркеулерге тікелей билік ете алмайды. Экуменикалық патриархтың ерекше рөлі кейде Шығыс православие шіркеуінің «рухани жетекшісі» деп аталады, бірақ тіпті мұндай пікір де даулы. Автокефалдық шіркеулер әдетте толық қарым-қатынаста болады, сондықтан олардың кез келген діни қызметкері олардың кез келген мүшесіне заңды түрде қызмет көрсетуі мүмкін, ал олардың ешқайсысының мүшесі басқаларының кез келгеніндегі кез келген түрдегі құлшылықтан, оның ішінде Евхаристияны қабылдаудан шеттетілмейді. Дегенмен, Шығыс православие шіркеуі тарихында мүше шіркеулер арасындағы қарым-қатынас, әсіресе автокефалия мәселелері немесе басқа христиан конфессияларымен экуменизмдегі келіспеушіліктерге байланысты қысқа мерзімге бұзылған жағдайлар болды. Ерте христиан тарихында шіркеу бес патриархтың басшылығымен бес қауымның бір деноминациясы ретінде өмір сүрді: Рим, Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалим епископтары, олар бірлесіп Пентархия деп аталды. Бес патриархтың әрқайсысы белгілі бір географиялық аймақтағы епископтарға қатысты юрисдикцияға ие болды, бұл юрисдикция басқа патриархтың билігімен қабаттаспады. Бұл 927 жылға дейін жалғасты, сонда Болгар патриархаты алғашқы бес патриархатқа қосылған алғашқы жаңадан тағайындалған патриархат болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Рим патриархы бес патриархтың ішінде «құрметті орынға» ие болған. Оның билігінің шектері туралы келіспеушілік 1054 жылы болған Ұлы Скизманың себептерінің бірі болды, ол бұрын біріккен шіркеуді Папа басқарған Батыс Рим-католик шіркеуіне және төрт шығыс патриархтары басқарған Православтық католик шіркеуіне (қазіргі уақытта Шығыс православие шіркеуі деп белгілі) бөлді. Скизмадан кейін Рим епископтарының құрметті біріншілігі Константинополь патриархына көшті, оған бұрын Константинопольдің бірінші кеңесінде екінші орын берілді. V ғасырда Шығыс православие Халкидон христиандығынан бөлінді (сол себепті ол Шығыс православие шіркеуінен де, Рим-католик шіркеуінен де бөлек), 11 ғасырдағы Ұлы Скизмадан бұрын. Оны Шығыс православиесімен немесе Рим католиктерімен шатастыруға болмайды.

The Eastern Orthodox Church is decentralised, having no central authority, earthly head or a single bishop in a leadership role. Thus, the Eastern Orthodox use a synodical system canonically, which is significantly different from the hierarchical organisation of the Catholic Church that follows the doctrine of papal supremacy. His title is of honor rather than authority and in fact the Ecumenical Patriarch has no direct authority over churches other than the Constantinopolitan Church. The Ecumenical Patriarch's unique role is sometimes referred to as being the "spiritual leader" of the Eastern Orthodox Church, although even this is disputed. The autocephalous churches are normally in full communion with each other, so any priest of any of those churches may lawfully minister to any member of any of them, and no member of any is excluded from any form of worship in any of the others, including the reception of the Eucharist. However, there have been varying instances in the history of the Eastern Orthodox Church where communion has been broken between member churches for short periods, particularly over autocephaly issues or disagreements over ecumenism with other Christian denominations. In early Christian history, the church existed only as a single denomination of five communing churches ruled by five patriarchs: the bishops of Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch, and Jerusalem, collectively referred to as the Pentarchy. Each of the five patriarchs had jurisdiction over bishops in a specified geographic region which did not overlap with the jurisdiction of another patriarch. This continued until 927, when the Bulgarian Patriarchate became the first newly promoted patriarchate to join the original five. Historically, the Patriarch of Rome was considered to be the "first in place of honor" among the five patriarchs. Disagreement about the limits of his authority was one of the causes of the Great Schism, conventionally dated to the year 1054, which split the previously unified Church into the Roman Catholic Church in the West, headed by the Pope, and the Orthodox Catholic Church (more commonly known today as the Eastern Orthodox Church), led by the four eastern patriarchs. After the schism, the honorary primacy of the Bishop of Rome shifted to the Patriarch of Constantinople, who had previously been accorded second place rank at the First Council of Constantinople. In the 5th century, Oriental Orthodoxy separated from Chalcedonian Christianity (and is therefore separate from both the Eastern Orthodox Church and Roman Catholic Church), well before the 11th century Great Schism. It should not be confused with Eastern Orthodoxy or Roman Catholicism.

Автокефальді Шығыс православие шіркеулері

Ең үлкенінен бастап тізімделген, тәуелсіздік алған жылы (автокефалия) қасыңда көрсетілген, қажет болған жағдайда. Шығыс православие шіркеулерінің қауымдастығында әртүрлі деңгейде мойындалған 17 автокефальді Шығыс православие шіркеуі бар. Канонизм – үлкен Шығыс православие шіркеуімен толық қарым-қатынаста болу жағдайы (бұл шіркеуді Шығыс православие шіркеуінің даусыз бір бөлігіне айналдырады), ал автокефалия – белгілі бір деңгейде өзін-өзі басқару жағдайы. Канонизм екі жақты (екі шіркеудің арасында қарым-қатынас бар немесе жоқ) болса, автокефалия спектрде орналасады. Автокефалияға байланысты даулар көбінесе саяси себептерге байланысты қарым-қатынастың қысқа мерзімді үзілуіне әкеледі. Мұндай қысқа мерзімді үзілістер әдетте дін мен теологиядағы айырмашылықтардан туындамайды.

Жалпыға бірдей каноникалық деп танылған, автокефалия таласқа ұшыраған

Америкадағы Православ шіркеуі (1970 жылы Ресей Православ шіркеуімен берілген және тағы бес шіркеу мойындаған, бірақ Экуменикалық патриархат және қалған шіркеулер мойындамаған. Каноникалық мәртебесі барлық жерде мойындалған.)

Каноникалық және рухани тәуелсіздік мәртебесіне дау

Украина Православ шіркеуі (Мәскеу патриархаты) (1992 жылы Украина Православ шіркеуі ретінде құрылған, 1992 жылы Украина Православ шіркеуінен бөлініп, Ресей Православ шіркеуімен бірікті, 2022 жылғы 27 мамырда Ресей Православ шіркеуінен тәуелсіздігін жариялады, 2023 жылғы 24 наурызда Грузия Православ шіркеуі тәуелсіз деп мойындады. Көптеген шіркеулер оның тәуелсіз шіркеу мәртебесін мойындамайды)

Каноникалық және автокефальдық мәртебесіне дау

Украина Православ шіркеуі (1992 жылы Украина Православ шіркеуі ретінде құрылған, 2018 жылдың 15 желтоқсанынан бастап автокефалия алды, 2019 жылдың 5 қаңтарында Экуменикалық Патриархат және тағы 3 шіркеу мойындады. Оның автокефалиясы мен канондығы қалған шіркеулер, соның ішінде оның қарсылас украин шіркеулері тарапынан жоққа шығарылды.)

Каноникалық және автокефалдық мәртебесі танылмаған

Украина Православ шіркеуінің аз бөлігі – Киев Патриархаты, Филарет (Денисенко) бастаған 2019 жылы ішкі даулар мен Экуменикалық Патриархаттың берген автокефалиясы, қойылған талаптарға байланысты нағыз автокефалия емес пе деген алаңдаушылықтан кейін тағы да бөлінді. Оларды ешбір шіркеу, тіпті олардың қарсыластары да мойындамайды. Ескі күнтізбелілер мен Нағыз православиеліктер өздерінің жергілікті шіркеуінен бөлініп, канондық деп танылмайды, сондай-ақ олар жоғарыда аталған шіркеулердің ешқайсысын да канондық деп мойындамайды. Бірқатары Филарет басқаратын Киев Патриархатымен қарым-қатынас сақтайды.

Ішкі рейтинг

Диптихтердегі төрт көне шіркеудің әдеттегі тізілісі жоғарыда көрсетілгендей болады. Барлық маңызды шіркеулер төрт көне шіркеуді өз диптихтерінде басқа автокефальді шіркеулерге дейін қояды, бірақ бұл тізілімде шамалы айырмашылықтар болуы мүмкін. Мысалы, Ресей православие шіркеуі мен оның бірқатар еншілес шіркеулерінде (мысалы, Америкадағы православие шіркеуінде) бес кіші патриархаттың тізілімі: Ресей, Грузия, Сербия, Румыния, Болгария. Архиепископтықтардың тізілімі де осылай, тек Кипр шіркеуі ғана ежелгі шіркеу болып саналады (431 жыл).

Ежелгі діндарлар

Ескі нақты сенушілер әртүрлі шіркеулерге бөлінген, олар бір-бірін де, негізгі шығыс православие шіркеуін де мойындамайды.