Кіріспе
Кез келген ұйымның немесе жобаның қызметіне адамдарды қосу Қоғамдық қатысу, сонымен қатар азаматтардың қатысуы немесе пациенттер мен қоғамның қатысуы деп аталады, бұл кез келген ұйымның немесе жобаның қызметіне жұртшылықты қосу. Қоғамның қатысуы мүдделі тараптардың қатысуына ұқсас, бірақ одан да көп. Жалпы алғанда, қоғамдық қатысу шешім қабылдауға мүдделі немесе оған әсер етуі мүмкін адамдардың қатысуын қамтамасыз етеді. Бұл жеке тұлғаларға, үкіметтерге, мекемелерге, компанияларға немесе қоғамдық мүдделерге әсер ететін кез келген басқа ұйымдарға қатысты болуы мүмкін. Қоғамның қатысуы қағидаты бойынша шешімге қатысы бар адамдар шешім қабылдау процесіне қатысуға құқылы. Қоғамның қатысуы дегеніміз - халықтың үлес қосуы шешім қабылдауға әсер етеді. Қоғамның қатысуы өзін-өзі нығайтудың бір түрі және демократиялық басқарудың маңызды бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейбір құқықтық және басқа да құрылымдар қоғамдық қатысуға адам құқықтары тұрғысынан қарайды. Мысалы, экономика мен адам дамуына қатысу құқығы 1990 жылғы Африка дамуы мен трансформациясына қатысу туралы хартиясында бекітілген. Сондай-ақ, Рио декларациясы сияқты маңызды экологиялық және тұрақтылық механизмдері де қоғамдық қатысу құқығын бекітті.
Public participation, also known as citizen participation or patient and public involvement, is the inclusion of the public in the activities of any organization or project. Public participation is similar to but more inclusive than stakeholder engagement. Generally public participation seeks and facilitates the involvement of those potentially affected by or interested in a decision. This can be in relation to individuals, governments, institutions, companies or any other entities that affect public interests. The principle of public participation holds that those who are affected by a decision have a right to be involved in the decision making process. Public participation implies that the public's contribution will influence the decision. Public participation may be regarded as a form of empowerment and as vital part of democratic governance. Some legal and other frameworks have developed a human rights approach to public participation. For example, the right to public participation in economic and human development was enshrined in the 1990 African Charter for Popular Participation in Development and Transformation. Similarly major environmental and sustainability mechanisms have enshrined a right to public participation, such as the Rio Declaration.
Бюджет құру
Қатысушы бюджетті құру - бұл қарапайым қала тұрғындары муниципалдық немесе мемлекеттік бюджеттің бір бөлігін қалай бөлу керектігін шешеді. Қатысушылық бюджеттеуге, әдетте, бірнеше негізгі жобалау ерекшеліктері тән: қауым мүшелерінің шығыс басымдықтарын анықтау, әртүрлі қауымдарды білдіретін бюджеттік делегаттарды сайлау, мемлекеттік қызметкерлердің жеңілдетуі мен техникалық көмегі, жергілікті және жоғары деңгейдегі жиналыстар шығыс басымдықтарын талқылау және дауыс беру үшін және жергілікті тікелей әсер ететін қауымдық жобаларды іске асыру. Қатысушылық бюджетті бүкіл әлемнің қалалары қолдана алады және ол Бразилиядағы Порто Алегреде кеңінен таныстырылды, онда 1989 жылдан бастап бірінші толыққанды қатысушылық бюджетті құру процесі жасалды.
Даму
Экономикалық даму теориясында қатысушылық даму мектебі бар. Гуманитарлық көмек пен дамуға халықтың қатысуын арттыру мақсаты көптеген нақты, формалды әдістемелерді, матрицаларды, педагогикаларды және арнайы тәсілдерді құруға әкелді. Бұларға саналылық пен практика; қатысушылық іс-қимыл зерттеулері (PAR), жедел ауылдық бағалау (RRA) және қатысушылық ауылдық бағалау (PRA); бағалау әсерін бақылау талдау (AIC); "ашық кеңістік" тәсілдері; Мақсатқа бағдарланған жобаны жоспарлау (ZOPP); осалдық талдау және әлеуетті талдау. Жергілікті қоғамдастықтармен консультациялар мәдени менеджмент процестерінде ресми түрде танылады. Олар мәдени орынның/аймақтың маңызын анықтау үшін қажет, әйтпесе сіз көптеген құндылықтарды "сарапшылардың" пікірлеріне назар аудармай қадағалау қаупіне ұшырауыңыз мүмкін. Бұл 20-ғасырдың соңына дейін мұраны басқаруда болған жағдай. Парадигмалық ауысу 1979 жылы ICOMOS Австралиясы Burra Жарғысымен басталды және кейіннен 2000 жыл шамасында GCI жұмысымен дамытылды. Қазіргі таңда "құндылықпен қорғалу" деп аталатын іс-шаралар - бұл әлем мұрасын басқарудың негізі: мүдделі тараптарды және оларға байланысты құндылықтарды анықтау - осындай аумақтарды басқару жоспарын құрудың негізгі қадамы. Мүдделі тараптар ұғымы жергілікті қоғамдастықтарды қамтиды. Жергілікті биліктің әртүрлі деңгейлері, ғылыми-зерттеу мекемелері, кәсіпорындар, қайырымдылық ұйымдары мен қауымдастықтар - барлығы маңызды тараптар. Білім алмасу, білім беру, кеңес беру, көрмелер, академиялық іс-шаралар, жарнамалық кампаниялар сияқты іс-шаралар жергілікті қатысудың тиімді құралдары болып табылады. Мысалы, Сирияның Хомс қаласында жергілікті қайырымдылық ұйымдары жергілікті қауымдармен бірге мұраларын қорғау үшін бірнеше жобалар жүзеге асырды. Суданның Дангеил қаласында жүргізілген табиғатты қорғау бағдарламасы жобаны ұзақ мерзімге жалғастыру үшін жергілікті қоғамдастықпен әлеуметтік және экономикалық қарым-қатынасты пайдаланды. Австралияда жергілікті қоғамдастықтардың мәдени мұралық жерлері мен ландшафттарына, әсіресе, тас суреттеріне қамқорлық жасау, бақылау және оларды күтіп-ұстау үшін консервациялау және басқару бағдарламаларына көбірек ие.
Мемлекеттік саясат
Кейбір елдерде қоғамдық қатысу демократиялық органдарда мемлекеттік саясатты қалыптастырудың негізгі қағидатына айналды, азаматтар қатысатын саясаткерлер мен партияларға ықпал ету мүмкіндігіне ие болған кезде саясат заңдылыққа ие болады. Ұлыбритания мен Канадада барлық деңгейдегі үкіметтер саясатты қалыптастыру процестеріне азаматтар мен мүдделі тараптарды тартуды бастады. Азаматтарды саясатты қабылдауда белсенді қатысушылар ретінде орналастыру, азаматтардың қажеттіліктерін жақсырақ қанағаттандыратын реформалар жүргізу арқылы үкіметтің сәтсіздіктерін өтеуге көмектеседі. Азаматтарды қамту арқылы саясат саясаткерлер мен саяси партиялардың махинацияларына емес, күнделікті қажеттіліктер мен шындықтарға жауап береді. Бұл ауқымды консультацияларды, фокус-топтарды зерттеуді, онлайн-дискуссиялық форумдарды немесе азаматтардың кеңесін қамтиды. Көптеген түрлі қоғамдық қатысу механизмдері бар, бірақ олар жиі ортақ сипаттамаларға ие (100-ден астам тізімге және механизмдердің типологиясына қараңыз, Rowe and Frewer, 2005). Қоғамның қатысуы іс-шараларды жоспарлау, ұйымдастыру немесе қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін жасалған құрал ретінде қарастырылады. Қоғамның қатысуы сондай-ақ қол жетімді мақсаттарды өлшеу, әсерін бағалау және болашақ тәжірибе үшін сабақтарды анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Бразилияның тұрғын үй кеңестерінде 2005 жылы мандат берілген, саясатты әзірлеуге азаматтардың қатысуы мемлекеттік мемлекеттік қызмет көрсету тиімділігін және жауап беру қабілетін арттырды. АҚШ-та қоғамдық қатысу әкімшілік ережелерді қабылдауда ұсынылатын ережелердің белгілі бір уақыт ішінде қоғамдық пікірлерге ие болу процесін білдіреді. Жалпыға ортақ қатысу әдетте АҚШ үкіметінің атқарушы органдары жариялаған ережелер үшін міндетті болып табылады. Осы мерзім ішінде жарғылар немесе агенттік саясаты бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізуге болады.
Қоғамдық сенім
Соңғы жылдары көпшіліктердің билік пен саясаткерлерге деген сенімін жоғалту көптеген демократиялық қоғамдарда кең тараған алаңдаушылыққа айналды. Соңғы 20 жыл ішінде азаматтар мен жергілікті билік арасындағы қарым-қатынас мемлекеттік қызмет көрсетудегі кемшіліктерге байланысты әлсіреп кетті. Азаматтардың қатысуы тек азаматтар оны қолдаса және олардың қатысуын басқарушы орган белсенді түрде қолдаса ғана жалғасады.
Есеп беру мен ашықтық
Қоғамның қатысуы жауапкершілікті арттыру ретінде де қарастырылуы мүмкін. Бұл тұрғыда, қоғамдық қатысу қатысуы қатысушы қауымдастықтар үшін мемлекеттік органдарды іске асыру үшін жауапты болуға мәжбүр ету құралы болуы мүмкін. Ұлыбританияда азаматтар тұтқындарды әділ және адамгершілікпен ұстау үшін қолданылады. Тәуелсіз бақылау кеңесі еріктілер құрамында тұтқындар мен қамауға алынғандарды әділ және адамгершілікпен ұстау туралы есеп береді. Көптеген қоғамдық ұйымдарда орта таптық азаматтар бар, олар қатысуға мүмкіндіктері мен уақыттары бар. Бала күтіміне қол жетімділік, жұмыстан демалу, білім алу сияқты кедергілер төмен табысты азаматтардың мемлекеттік істерге қатысуын күшейтеді. Бұл орта және төмен табысты азаматтардың арасында келісім атмосферасын құруға мүмкіндік береді.
Сыншыл түсіндірмелер
Қоғамдық қатысудың тұжырымдамасы мен практикасы сынға алынды, көбінесе Фукольдиандық талдамалық жүйелерді пайдаланады. Мұндай есептерде қатысудың қоғамдастық белсенділігін билік пен бақылау режимдеріне қалай түсіру әдісі бола алатыны егжей-тегжейлі сипатталады, бірақ тұтқындау мен күшейту бірге бола алатыны да атап өтілді. 1990 жылы тәжірибеде жұмыс істейтіндер практикаға деген қызығушылықтың артуына жауап беру үшін Халықаралық практикадағы дәрігерлер қауымдастығын құрды және өз кезегінде Халықаралық қоғамдық қатысу қауымдастығын (IAP2) құрды. Бұл тәжірибе бүкіл әлемде қалыптасқан және Халықаралық қоғамдық қатысу қауымдастығының қазір бүкіл әлемде серіктес ұйымдары бар.
Қоршаған ортаны басқаруға жұртшылықтың қатысуы
Экологиялық мәселелердің күрделеніп келе жатқанынан, қоғамның қатысуы экологиялық басқару туралы қазіргі заманғы пікірталастарға қатысты академиялық талдауда басты орынға шықты. Көптеген пікірлер көбірек қатысуды қолдап, қоғамның қатысуы экологиялық басқарудың маңызды элементі болып табылатынын және шешім қабылдауды жақсартуға ықпал ететінін атап көрсетті. Экологиялық проблемаларды үкімет жалғыз өзі шеше алмайтыны белгілі. Қоршаған ортаны қорғау мәселесі бойынша шешімдер қабылдауға қатысу халықты қоршаған ортаны қорғауды басқарумен байланыстырады. Экологиялық проблемалардың себептері мен шешімдерінің түпкі тамыры болып табылатын жұртшылықты экологиялық талқылауға тарту арқылы ашықтық пен есеп беруді қамтамасыз ету мүмкіндігін арттырады, осылайша жақсы экологиялық басқаруға байланысты шешім қабылдаудың демократиялық заңдылығын қамтамасыз етеді. Қоршаған ортаны басқаруға көпшілік қатысуы акционерлердің міндеттемелерін арттыра алады, бұл қоршаған ортаны қорғау заңдарын сақтау мен қолдануды күшейтеді. ГИС осындай жұмыстарға пайдалы құрал бола алады (ГИС және экологиялық басқару қараңыз). Сонымен қатар, кейбір қарсыластар қоршаған ортаны қорғау туралы шешім қабылдауға қатысу құқығы "қоршаған ортаны қорғаудың негізгі құқығының бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін" деген процестік құқық деп санайды. Осы этикалық тұрғыдан алғанда, экологиялық басқару "әділеттіліктің (оның ішінде теңдіктің) конституциялық қағидаты"мен сәйкес келетін шеңберде жұмыс істейді деп күтіледі, бұл сөзсіз "экологиялық құқықтарды" орындауды талап етеді және ақыр соңында жұртшылықты тартуды талап етеді. Үкімет пен ғалымдардың, қоғамның бірлескен күш-жігері арқылы қоршаған ортаны басқарудың жақсаруына қол жеткізуге болады. Кең ауқымды келісімдер бар болғанымен, қоршаған ортаны қорғау мәселесі бойынша шешімдер қабылдауға халықтың қатысуы туралы түсінік қоршаған ортаны қорғауды басқарудың нақты нәтижесіне қатысты тұрақты сынға ұшырады. Сыншылар қоғамдық қатысудың бірдей құндылықтарды бөлісетін және бірдей нәтижелерге ұмтылатын актерлер арасында консенсусқа жетуге бағытталғандығын айтады. Алайда, көптеген экологиялық мәселелердің белгісіздігі, көп жағдайда, қатысушылар талқылау үстеліне келіп, проблема мен шешім туралы әртүрлі түсініктерге ие болғандықтан, қоғамдық қатысудың жарамдылығына нұқсан келтіреді. Бұл сарапшылардың бейтараптығын тудыратын қауіп төндіреді, өйткені консенсусқа қарсы келетіндер экологиялық шешім қабылдау процесінде шеттетіледі, бұл демократиялық экологиялық шешімдерді қабылдау үшін қатысу әдісінің болжамды артықшылығын бұзады. Бұл қатысудың табысты нәтижесін консенсустың өлшеуіші болуы керек деген сұрақ тудырады. Дэвис айтқандай, егер қоршаған ортаның қандай болуы керектігі және оның қандай құндылығы туралы пікірлер болса, онда қатысу демократиясы қоршаған ортаға пайдалы пайданы қамтамасыз ете алмайды. Осыған байланысты, кімдер және қандай жағдайларда қоршаған ортаны қорғау мәселесі бойынша шешімдер қабылдауға қатысы болуы керек және мұндай қатысудың мақсаты қандай болуы керек деген сұрақтар қоршаған ортаны қорғау саласындағы басқарудың негізгі мәселесі ретінде қоғамдық қатысу туралы пікірталастардың басты тақырыбы болып табылады. Академияның міндеті - "саяси зерттеулерді демократияландыруға" жәрдемдесу. Бұл бірнеше пайдаға әкеледі: азаматтар деректерді ғана емес, сонымен қатар зерттеудің өзіндік құрылымы мен дамуына да қатысады. Азаматтық ғылымды саясатты әзірлеуге қолданудың сәттілігінің кілті - "дәлелге негізделген саясатты әзірлеуге жарамды, берік және белгілі сапалы" деректер.
Қоғамдық қатысудың тиімділігі
Неліктен халық саясатты жасауға қатысуға ынталанды? Кристофер М. Вейблдің зерттеуі өздерінің мүдделі тараптар мысалында адамдардың сенім жүйелері арқылы ынталандырылатындығын дәлелдейді. Нақтырақ айтқанда, адамдар "өздерінің сенімдерін саясатқа айналдыруға ынталандырылады" (Weible, 2007). Вейбл өз мәлімдемелерін "үш деңгейлі иерархиялық сенім жүйесімен" (Вейбл, 2007) бөліп көрсетеді. Бірінші деңгей - адамның негізгі, өзгермейтін сенімдері. Ортаңғы деңгей саясатқа қатысты негізгі сенімдерден тұрады және бірінші деңгейде кездесетін " терең негізгі сенімдерден гөрі" (Weible, 2007) көбірек икемді. Соңғы деңгейі тек қана екінші деңгейлі сенімдер. Кристофер Вайблдің зерттеуінде көрсетілгендей, көпшілік белгілі бір дәрежеде саясатты қабылдауға қатысуға деген ішкі қалауы бар екені анық. Осыған орай, саясатты қалыптастыруда жұртшылықтың қатысуы қаншалықты тиімді? Милена И. Нешкова мен Хай Гуоның зерттеуі АҚШ мемлекеттік көлік агенттіктерінің деректерін талдау арқылы қоғамдық қатысудың тиімділігін көрсетеді. Бұл авторлар "ұйымдық нәтижелерге қоғамдық қатысудың әсерін" байқау арқылы өлшеді (Нешкова және Гуо, 2012). Бұл жағдайда ұйымдастырушылық қызмет АҚШ мемлекеттік көлік агенттіктері болып табылады. Зерттеушілер "халықтық қатысу, шын мәнінде, ұйымдық өнімділікті арттырумен байланысты" деген қорытындыға келді (Neshkova and Guo, 2012). Бюрократиялық агенттіктер шешім қабылдауда көпшілікті қатыстырғанда, жалпы алғанда, тиімдірек болады. Осы екі зерттеудің нәтижесі бойынша, көпшілік саясатты қабылдауға қызығушылық танытып қана қоймай, өз сенімдеріне сүйеніп әрекет етеді. Сонымен қатар, заң шығарушылар мен бюрократиялық органдар саясатты немесе заңдарды қабылдағанда, қоғамның қатысуы өте тиімді құрал болып табылады.
Қоғамның қатысуы мен қатысуын бағалау және есеп беру
Көптеген салалар мен тілдерде қоғамдық қатысу мен қатысу әдістерін есеп беру және бағалау тұрақты қиындыққа айналды, бұл тиімділікті бағалауды қиындатады. Қатысу, қатысу және қатысу туралы стандартты терминологияны пайдалана отырып, түрлі салалар бойынша есеп берудің кейбір жаңа құралдары әзірленді. Мысалы, 2022 жылы бастамалар туралы стандартталған деректердің (STARDIT) бета-нұсқасы жарияланды, онда Wikidata-ны қолдану арқылы қатысу міндеттерін, әдістерін, байланыс тәсілдерін және қатысудың кез келген әсерін немесе нәтижелерін сипаттау үшін тілдер бойынша бірізді терминологияны ынталандыру үшін қолданылады. STARDIT-ті бірқатар ұйымдар бастамаларды, соның ішінде Cochrane, Australian Genomics "Жалпының геномика зерттеулеріне қатысу жөніндегі нұсқаулықтары", NIHR қаржыландыратын ғылыми жобалар, Ла Тробе университетінің денсаулық сақтау саласындағы академиялық және ғылыми ынтымақтастық (ARCH), азаматтар ғылыми жобалары және Wiki журналдары туралы хабарлау үшін қолданды.