Кіріспе

Бразилияда сөйленетін тілдердің шолуы Португал тілі Бразилияның ресми және ұлттық тілі болып табылады, оны халықтың көпшілігі кеңінен айтады. Бразилия - португал тілін сөйлейтін әлемдегі ең көп халықты қамтитын ел. Оның жері Америкадағы Португалияның бұрынғы отарлық иеліктерінің көпшілігін қамтиды. Португал тілінен басқа, елде көптеген азшылық тілдері бар, соның ішінде Нхеенгату (тупи ұрпағы) сияқты жергілікті тілдер, итальян, неміс және жапон тілдері сияқты еуропалық және азиялық иммигранттардың тілдері бар. Кейбір муниципалитеттерде бұл кіші тілдердің ресми мәртебесі бар: мысалы, Нхеенгату - Сан-Габриэль-да-Качоэйрадағы ресми тіл, ал оңтүстік муниципалитеттерде неміс диалектілері ресми болып табылады. Хунсрик тілі ( Riograndenser Hunsrückisch) - германиялық тіл. Аргентина, Парагвай және Венесуэлада да сөйленеді. Хунсрик Антонио Карлос пен Санта-Мария-ду-Хервалда ресми мәртебеге ие және Рио-Гранде-ду-Сул мен Санта-Катарина штаттары оны тарихи және мәдени мұрасының бөлігі ретінде таниды. 2023 жылға қарай Бразилия халқы 238 тілде сөйлейді немесе қолмен белгілейді, оның ішінде шамамен 217 жергілікті және басқалары жергілікті емес. 2005 жылы жергілікті тілде 40 000-нан астам адам сөйлеген жоқ. 1990 жылғы Орфографиялық келісімді жүзеге асыру арқылы Бразилия мен Португалияның орфографиялық нормалары негізінен біріктірілді, бірақ әлі де кейбір кішігірім айырмашылықтар бар. Бразилия бұл өзгерістерді 2009 жылы, ал Португалия 2012 жылы енгізді. 2002 жылы Бразилияның саңыраулар қауымының ресми тілі ретінде Бразилияның ым тілінің (либрас) мәртебесі берілді. Бразилияның ым тілінің де ресми мәртебесі бар. 2010 жылдың 9 желтоқсанында еліміздегі азшылық тілдерін жандандыру бойынша ұсыныстарды талдайтын Тілдік алуан түрліліктің ұлттық түгендеуі құрылды. 2019 жылы Тілдік алуан түрліліктің ұлттық түгендеуінің техникалық комиссиясы құрылды.

Шолу

1500 жылы португалдық зерттеушілер келгенге дейін қазіргі Бразилияда көптеген түрлі тілде сөйлейтін бірнеше америкалық түпкүлкілер өмір сүрген. Арион Далл'Игна Родригестің айтуынша, Бразилияда 6 миллион үнділік бар, олар 1000-нан астам түрлі тілде сөйлейді. Португалдықтар қоныс аударған кезде, олар Бразилия жағалауының басым бөлігінде тұратын тупи халқымен кездесті. Тупилер тупи емес халықтарды "тапуия" деп атады, бұл атау португалдар қабылдаған; алайда, әртүрлі тапуия тайпалары арасында тупи болмаудан басқа аз бірлік болды. Колонияның алғашқы екі ғасырында Тупиан тілдеріне негізделген Língua Geral ("Жалпы тіл") деп аталатын тіл колонияда кеңінен таралған, оны тек америкалықтар ғана емес, сонымен қатар португал қоныстанушылары, африкалықтар және олардың ұрпақтары да қолданған. Бұл тіл Сан-Паулудан Мараньяноға дейінгі кең аймақта үйде қолданылатын ресми емес тіл ретінде, ал португал тілі қоғамдық мақсаттарда қолданылатын тіл ретінде қолданылған. Линга Гераль тілін иезуит миссионерлері мен бандейранттар Бразилияның түпи тілі қолданылмайтын басқа аймақтарына таратты. 1775 жылы Помбал маркизі Лингва Гераль немесе Бразилиядағы кез келген басқа жергілікті тілді пайдалануға тыйым салды. Алайда 1940 жылдары Лингва генераль Түп халқы болмаған Солтүстік Амазонканың кейбір аймақтарында кең тараған. Алайда бұл тыйым салынғанға дейін Бразилияда португал тілі басым болды. Басқа америкалық тілдердің көпшілігі португал тілді халық Бразилияның көп бөлігін қамтыған кезде оларды сөйлеген халықтар біріктіріліп немесе жойылып кеткен кезде біртіндеп жоғалып кетті. Бразилияда сөйленген бірнеше африкалық тілдер де жойылып кетті. XX ғасырдан бері елде африкалық тілдерде сөйлейтін адамдар туралы деректер жоқ. Алайда құтқарылған құлдар қоныстанған кейбір оқшауланған қауымдастықтарда (Квиломбода) әлі де африкалық тілдің кейбір сөздіктері бар, бірақ басқа бразилиялықтар оларды түсінбейді. Бірнеше еуропалық, америкалық және африкалық тілдермен байланысқа түскендіктен, Бразилияда сөйленген португал тілі осы тілдердің көптеген әсерлерін қабылдады, бұл Португалияда сөйленген португал тілінен айтарлықтай айырмашылыққа әкелді. Бразилия португал тілінде тупи тектес кең таралған сөздердің мысалдары: абакакси ("ананас"), пипока ("попкорн"), катапора ("тауық шаңырағы") және сири ("краб"). Бразилияның 26 штатының 13-інің атауы да америкалық түпкiлiктiлерден шыққан. XIX ғасырдың басында Бразилияға Еуропа мен Азиядан португалша сөйлемейтін көптеген адамдар көшіп келе бастады. Көшіп келгендердің көпшілігі, әсіресе итальяндықтар мен испандықтар, бірнеше ұрпақтан кейін португал тілін қабылдады. Басқа иммигранттар, әсіресе немістер, жапондықтар, поляктар мен украиндықтар, өз тілдерін ұрпақтан ұрпаққа сақтап қалды. Неміс тілді иммигранттар 1824 жылы келе бастады. Олар Германиядан ғана емес, сонымен қатар неміс тілін жақсы білетін басқа елдерден (Швейцария, Польша, Австрия, Румыния және Ресей) келді. 100 жылдан астам уақыт бойы Бразилияда неміс тілінде сөйлейтін 300 000-ға жуық иммигрант қоныс аударды. Италиялық иммиграция 1875 жылы басталды және ІІ дүниежүзілік соғысқа дейін шамамен 1,5 миллион италиялық Бразилияға көшіп келді. Олар Италияның бірнеше диалектілерін сөйледі. Бразилияға көшіп келудің басқа көздері испандықтар, поляктар, украиндықтар, жапондықтар және Таяу Шығыстан келгендер болды. Неміс тілін бірнеше ұрпақ бойы сақтап келген неміс, жапон, поляк, украин, араб, күрд және итальян тілдерін қоспағанда, Бразилияға көшіп келгендердің көпшілігі бірнеше ұрпақтан кейін португал тілін ана тілі ретінде қабылдады.

Бразилия португал тілі

Бразилия португал тілі - Бразилияның ресми тілі және мектептер мен БАҚ-тың көпшілігінде қолданылатын негізгі тіл. Ол сондай-ақ барлық іскерлік және әкімшілік мақсаттарда қолданылады. Бразилия португал тілі өзінің дамуына ие болды, оған оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы итальян және неміс тілдері сияқты басқа еуропа тілдері әсер етті, сондай-ақ бүкіл елдегі бірнеше жергілікті тілдер. Осы себепті бразилиялық португал тілі еуропалық португал тілінен және португал тілінде сөйлейтін елдердің басқа диалектілерінен бір-біріне түсінікті болғанымен айтарлықтай ерекшеленеді. Мұндай айырмашылықтар фонетикада және лексикада кездеседі және британдық ағылшын тілі мен американдық ағылшын тілі арасындағы айырмашылықтармен салыстырылды.

Бразилияның ым тілінде

Бразилиялық ым тілі (Libras) - Бразилияның қалалық орталықтарында естімейтін адамдар қолданатын және заңды түрде қарым-қатынас пен пікір білдіру құралы ретінде танылған ым тілі. Ол өзі тұратын аймаққа немесе аумаққа тән автохтондық ым тілінен және француз ым тілінен алынған; сондықтан ол басқа еуропалық және американдық ым тілдеріне ұқсас. Либрас португал тілінің қарапайым ым тілі емес, ол өз алдына бөлек тіл, бұл туралы Португалияда басқа ым тілі, португал ым тілі (LGP) қолданылатыны дәлелдейді. Әр түрлі табиғи және адам тілдері сияқты, ол тілдік деңгейлерден тұрады: фонология, морфология, синтаксис және семантика. Ауызекі дыбыстық тілдерде сөз бар сияқты, ым тілдерінде де лексикалық элементтер бар, олар белгілер деп аталады. Айырмашылық оның артикуляция әдісі, атап айтқанда визуалды кеңістіктік немесе кинетикалық визуалды, басқалар үшін. Сондықтан, таразымен қарым-қатынас жасау үшін, белгілерді білу жеткіліксіз. Грамматикаңызды біліп, сөйлемдерді біріктіру, дұрыс қарым-қатынас орнату, "белгілі португал" қолданудан аулақ болу керек. Сигналдар қол конфигурациялары, қозғалыстары мен артикуляция нүктелерінің үйлесімінен пайда болады. Бұл сигналдар жасалған кеңістіктегі немесе денедегі орындар. Сонымен қатар, дауыстық интонация арқылы тыңдаушыларға жеткізілетін сезімдерді жеткізетін бет-әлпеттер мен дене өрнектерінен пайда болады. Осылайша, Libras өзін Бразилиядағы саңырау адамдар қауымдастықтарынан келетін идеялар мен фактілерді берудің тілдік жүйесі ретінде ұсынады. Кез келген тіл сияқты, таразыда да аймақтық айырмашылықтар бар. Сондықтан Бразилияның әр федеративтік бірлігінде оның өзгеруіне назар аудару керек. 2002 жылдан бастап ұлттық деңгейде танылғаннан басқа, Libras Belo Horizonte, Curitiba, Ouro Preto және Salvador муниципалдық деңгейінде ресми түрде танылды. Рио-де-Жанейрода Libras-ты оқыту муниципалдық мектеп жүйесінің оқу бағдарламасына ресми түрде енгізілген. 24 сәуір Бразилияның ұлттық ым тілінің күні болып жарияланды.

Азшылық тілдер

Бразилияның ресми тілі португал тілі болса да, бразилиялықтардың басым көпшілігі португал тілінде сөйлейді, бірақ елде тағы бірнеше тілдерде сөйлейді. IBGE (Бразилия география және статистика институты) президенті Бразилияда 210-ға жуық тіл бар деп есептейді. 154 - америкалық тілдер, ал қалғандары иммигранттар әкелген тілдер. 1950 жылы бразилиялықтарға үйде қай тілде сөйлегендерін сұраған соңғы санақ болды. Содан бері халық санағы тіл туралы сұрамайды. Алайда, 2010 жылғы санақ респонденттерден қай тілде сөйлегендерін сұрады, бұл Бразилияда сөйленген тілдерді жақсырақ талдауға мүмкіндік берді. Португал тілінен басқа тілдерді ресми түрде ресми еткен алғашқы муниципалитет Амазонас штатындағы Сан-Габриэль-да-Качоэйра болды, онда нхенгату, тукано және баньива тілдері бар. Содан бері Бразилияның басқа муниципалитеттері басқа тілдерді де ресми етті.

Еуропалық иммигранттар тілдері

1940 жылғы санаққа сәйкес, Бразилияда португал тілінен кейін неміс тілі ең көп таралған тіл болды. Бразилияға итальяндық иммиграция неміс тілінен әлдеқайда маңызды болғанымен, санаққа сәйкес, неміс тілінде итальян тілінен әлдеқайда көп сөйлеушілер болды. Санақ бойынша, неміс иммигранттарының үштен екі баласының үйінде неміс тілінде сөйлейтіндігі анықталды. Салыстырмалы түрде итальяндықтардың жартысы үйде португал тілінде сөйлейді. Неміс тілінің итальян тіліне қарағанда нығайып сақталуының көптеген себептері бар: итальян тілі португал тіліне неміс тіліне қарағанда жақын, бұл итальян тілінде сөйлейтіндердің тез ассимиляциялануына әкеледі. Сонымен қатар, неміс иммигранттары балаларын неміс мектептерінде оқытатын. Ал итальяндықтарда этникалық мектептер аз ұйымдастырылған, ал мәдени білім мектептерде емес, шіркеуде болды. Италиялықтардың балалары португал тілінде сөйлейтін мемлекеттік мектептерге баратын. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Бразилияға шамамен 1,5 миллион итальяндық көшіп келген, ал немістердің саны 250 мың ғана еді. Алайда 1940 жылғы санақ бойынша үйде неміс тілінде 644 458 адам сөйлеген, ал итальян тілінде 458 054 адам ғана сөйлеген. Бразилиядағы иммигранттар саны жағынан үшінші орында тұрған испандар (португалдар мен итальяндардан кейін) португал тілді көпшілікке тез араласты. Испан тілі португал тіліне ұқсас, бұл тез ассимиляцияға әкелді. Сонымен қатар, испан иммигранттарының көбі Галисиядан келген, олар галисиан тілінде сөйлейді, бұл португал тіліне жақын, кейде тіпті бір тілдің екі диалектісі деп саналады. 1880 жылдан 1930 жылға дейін Бразилияға ағылып келген испандық иммигранттардың көптігіне қарамастан (700000-нан астам адам), 1940 жылғы санақ Бразилияда испан тілінде сөйлейтін адамдардың саны 74,000-ге ғана жеткенін көрсетті. Оңтүстік Бразилияның ауылдық аймақтарында поляк және украин тілдері, неміс және итальян тілдері сияқты басқа да тілдерде иммигранттардың ұрпақтары тұратын шағын қауымдар сөйлеседі, олар көбінесе екі тілді. Бразилияның оңтүстігінде португал және осы тілдердің бір не бірнешеуін сөйлейтін адамдар бар. Мысалы, Рио-Гранде-ду-Сул штатындағы Presidente Lucena кішкентай қаласындағы тұрғындардың 90% -дан астамы хунски тілінде сөйлейді, бұл тілдің бір түрі болып табылады. Hunsrik немесе Riograndenser Hunsrückisch, Бразилияда шамамен 3,000,000 ана тілі бар, сонымен қатар Аргентина, Парагвай және Венесуэлада кейбір тілшілер бар. Бұл тіл Бразилияның оңтүстік аймағындағы ауылдарда көбірек қолданылады, оны ана тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі оны негізгі немесе тіпті жалғыз тіл ретінде қолданады.

Азия тілдері

Сан-Паулу қаласында корей, қытай және жапон тілдерін Либердаде сияқты иммигранттар тұратын аудандарда естуге болады. Жапон тіліндегі газет, Сан-Паулу Шинбуны, Сан-Паулу қаласында 1946 жылдан бері басылып келді, 2019 жылдың қаңтарына дейін қағаз нұсқаларын басып шығарады. Жапон тілінде сөйлейтін қауым Сан-Паулу, Парана, Мату-Гросу-ду-Сул, Пара және Амазонас штаттарында бар. Санта-Катарина, Рио-Гранде-ду-Сул және Бразилияның басқа бөліктерінде әлдеқайда кіші топтар бар. Кейбір қытайлықтар, әсіресе Макаодан, хака, мандарин және кантон тілдерінен басқа, португал тіліндегі креол тілінде сөйлейді. Жапондықтардың Бразилияға көшіп келуі 1908 жылы 18 маусымда басталды. Сол кезде Жапондық "Касато Мару" кемесі Сантос портына келді. Олардың жартысы Окинава аралының оңтүстік бөлігінен, яғни Жапонияның қалған бөлігінің оңтүстігінде орналасқан, арал 1879 жылы Токиомен қосылғанға дейін өзінің ерекше тілі мен мәдениеті болған. Дүкендердің маңына жапон тілінде жазылған атаулар қойылып, жапон тағамдары мен ас үй бұйымдарынан бастап, үйдің дәстүрлі безендірулеріне дейін сатылады. Қызыл боялған аркалар, жапон ғибадатханалары мен жапон бақшасы Бразилияның осы кішкентай жапон бұрышында бар. Бүгінде Бразилияда Жапониядан тыс жапондықтардың ең үлкен қауымы тұрады, олардың саны шамамен 1,5 миллион адамды құрайды.

Екі тілділік

Испан тілін көптеген бразилиялықтар әртүрлі деңгейде түсінеді, бірақ барлық бразилиялықтар емес, өйткені тілдердің ұқсастығы бар. Алайда, екі тілдің арасында фонологиядағы елеулі айырмашылықтарға байланысты, бұл тілде арнайы білім алмаған адамдар оны жақсы сөйлей алмайды. Соңғы жылдары испан тілі Бразилияда екінші немесе үшінші тіл ретінде танымал болды, бұл испан тілінің ағылшыны басқа елдермен бизнес жүргізуде әкелетін экономикалық артықшылықтарға байланысты, өйткені Бразилиямен шекаралас он елдің жетпісі испан тілін ресми тіл ретінде қолданады. Алайда, ол ағылшын тілінен кейін қалып отыр, себебі оның әлемдік маңызы зор. Сан-Паулуда Бразилияның неміс тіліндегі газеті Brasil Post елу жылдан астам уақыт бойы жарық көрді. Елде шіркеу мәселелеріне, музыкаға, тілге және т.б. мамандандырылған көптеген басқа да медиа ұйымдар бар. La Rena онлайн газеті талиан диалектісінде және талиан сабақтарын ұсынады. Португал тілінде емес көптеген басқа басылымдар, екі тілдегі веб-сайттар, радио және теледидар бағдарламалары бар. Парана штатында поляктар, украиндықтар және басқа славяндар қауымдастықтары бар, олар ауылдық жерлерде және Куритиба, Ирати, Гварапуава, Понта-Гросса және Прудентополис сияқты кейбір муниципалитеттерде тұрады. Поляк және украин тілдерінде әлі күнге дейін, негізінен, қарттар сөйлейді. Фос-ду-Игуасу қаласында (Парагвай мен Аргентина шекарасында) араб тілінде сөйлейтіндер көп, бұл адамдар негізінен Палестина, Ливан және Сириядан келген иммигранттар. Рио-Гранде-ду-Сул штатында неміс және итальяндықтар отарлаған бірнеше қалалар мен қауымдастықтар бар. Кіші қалалардың көпшілігінде неміс немесе итальян тілі екінші тіл болып табылады. Ал штаттың астанасы Порто-Алегреде екі тілде сөйлейтін адамдарды табу қиын емес. Сонымен қатар, елде кем дегенде екі этникалық аудан бар: Либердаде, жапон иммигранттарының бекінісі және Биксига, итальян иммигранттарының бекінісі, екеуі де Сан-Паулуда; алайда, бұл аудандарда жапон және итальян тілдерін қорғау үшін арнайы заңнама жоқ. Бразилиялық ромалар Caló тілінде сөйлейді, бұл аралас тіл, ол португал және рома сөздерін пайдаланады.

Тіл саясаты

XXI ғасырда иммигранттар (мысалы, итальяндық және неміс) немесе солтүстіктегі жергілікті тұрғындар тұратын қалаларда ресми тілдердің өсу үрдісі байқалады, екеуі де Туризм министрлігінің қолдауымен, жақында Санта-Мария-де-Жетиба, Помероде және Вила-Павао қалаларында құрылғандай, Шығыс Померан тілі де ресми мәртебеге ие. Бразилияда ресми тілге айналған алғашқы муниципалитет 2002 жылы Сан-Габриэль-да-Качоэйра болды. Содан бері басқа муниципалитеттер өздерінің ресми тілдерін қабылдауға тырысты. Сондай-ақ, Андре Костантин және тарихшы Фернандо Роведаның атқарушы продюсері режиссерлік және сценарий жазумен бірге Бразилиялық талиандық деректі бейнеролик өндірілуде. Алдын ала іске қосу 2011 жылдың 18 қарашасында, деректі фильмнің өндірісі басталған күні болды. Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штаттары талиан тілін осы штаттарда мұралық тіл ретінде ресми түрде мақұлдады, ал Эспириту-Сантода Шығыс Померания тілі, неміс тілі сияқты мәдени мұралық мемлекет бар. 2019 жылы No Оның авторы Чико д'Анжело, бразилиялықтардың, әсіресе азшылық тілдерін ана тілі ретінде қолданатын қауымдастықтардың тілдік құқықтарын қамтамасыз етеді. Жоба 2015 жылғы 304 заң жобасына қосылды, ол Бразилия халықтарын құрайтын дәстүрлі халықтар мен қауымдастықтардың және этикалық азшылықтардың тілі, әдеттері мен мәдениеті туралы білімді бастауыш мектеп оқу бағдарламасында қалыптастырады. Мәдениет комиссиясы жобаны 2021 жылдың 21 қыркүйегінде мақұлдады. 2015 жылы Серафина Корреа Талианның ұлттық астанасы атағын алды. 2019 жылы Нова-Эрехим Санта-Катаринадағы Талианның астанасы болып танылды. 2021 жылы губернатор Ратинхо Джуниор штаттық заңның 20757-ін бекітті, ол Коломбо муниципалитетін Паранадағы Талианның астанасына айналдырды.