Кіріспе
Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығы (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa; CPLP), сондай-ақ Лузофондық қауымдастық (Comunidade Lusófona) деп те аталады, – бес континенттегі португал тілі мемлекеттік тіл болып табылатын елдердің халықаралық ұйымы және саяси бірлестігі. CPLP Лузофония елдерінің үкіметтерінің, экономикаларының, үкіметтік емес ұйымдарының және халықтарының өзара ынтымақтастығы үшін артықшылықты, көпжақты платформа ретінде қызмет етеді. CPLP 9 мүше мемлекеттен және 33 қауымдасқан бақылаушыдан тұрады, олар Еуропа, Оңтүстік Америка, Азия, Африка және Океанияда орналасқан, барлығы 38 ел мен 4 ұйымды құрайды. CPLP 1996 жылы Лиссабонда Ангола, Бразилия, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Португалия және Сан-Томе және Принсипи елдері Португалия империясының отарсыздандыру процесі басталғаннан кейін шамамен екі онжылдық өткен соң құрылды. 2002 жылы Шығыс Тимор тәуелсіздік алғаннан және 2014 жылы Экваторлық Гвинеяның өтініші қабылданғаннан кейін, екі ел де CPLP мүшесі болды. Макао (Қытайдың арнайы әкімшілік аймағы), Галисия (Испанияның автономды қауымдастығы) және Уругвай толық мүшелікке ресми түрде қызығушылық танытып отыр, ал тағы 17 ел әлем бойынша қауымдасқан бақылаушы мәртебесіне ресми түрде қызығушылық білдіруде.
The Community of Portuguese Language Countries (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa; : CPLP), also known as the Lusophone Community (Comunidade Lusófona), is an international organization and political association of Lusophone nations across five continents, where Portuguese is an official language. The CPLP operates as a privileged, multilateral forum for the mutual cooperation of the governments, economies, non governmental organizations, and peoples of the Lusofonia. The CPLP consists of 9 member states and 33 associate observers, located in Europe, South America, Asia, Africa and Oceania, totaling 38 countries and 4 organizations. The CPLP was founded in 1996, in Lisbon, by Angola, Brazil, Cabo Verde, Guinea Bissau, Mozambique, Portugal, and São Tomé and Príncipe, nearly two decades after the beginning of the decolonization of the Portuguese Empire. Following the independence of Timor Leste in 2002 and the application by Equatorial Guinea in 2014, both of those countries became members of the CPLP. Macau (a Special Administrative Region of China), Galicia (an Autonomous Community of Spain), and Uruguay are formally interested in full membership and another 17 countries across the world are formally interested in associate observer status.
Жақсы ниет елшілері
CPLP мемлекет және үкімет басшыларының VI саммитінде (Бисау, 2006) CPLP-ның алғашқы Достық ниет елшілері тағайындалды. Бекітілген регламентке сәйкес, олар екі жылдық мерзімге тағайындалады және CPLP қорғаған құндылықтарды насихаттауда өзгелерден ерекшеленген, танымал тұлғалар болуы керек. Таңдалған тұлғалардың арасында үш бұрынғы мемлекет басшысы болды: Хорхе Сампаио (Португалия), Хосе Сарни (Бразилия) және Жоаким Чиссано (Мозамбик). Сондай-ақ, премьер-министр және министр – Фернандо Ван Дюнен (Ангола) мен Альбертино Браганса (Сан-Томе және Принсипи), музыкант Мартиньо да Вила (Бразилия) және Ангола баскетбол федерациясының президенті, Ангола Ұлттық Олимпиада комитетінің мүшесі Густаво Ваз да Консейсао тағайындалды. 2010 жылғы 22 шілдеде Луандада өткен Министрлер Кеңесінің XV отырысында бұрынғы CPLP атқарушы хатшысы Луис Фонсека елші ретінде тағайындалды.
Қорғаныс компоненті
2016 жылы CPLP қорғаныс саласындағы ынтымақтастық хаттамасын жаңартты, соның арқасында ұйымның бейбітшілік пен қауіпсіздікті дамытудағы рөлі нығайтылды. 2017 жылы Бразилияның Рио-де-Жанейро штатындағы Резенде қаласындағы Academia Militar das Agulhas Negras әскери академиясында өтетін Exercício Felino әскери жаттығуы Ангола, Бразилия, Кабо-Верде, Экваторлық Гвинея, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Португалия, Сан-Томе және Принсипи, сондай-ақ Шығыс Тимор қарулы күштерінің бірлескен жұмысын жақсартуға бағытталған. Жаттығудың бірінші кезеңі, Carta (карта) деп аталды, 2016 жылы Кабо-Вердеде өткізілді, онда операция жоспарланып, компьютерлік желілер арқылы соғыс ойыны ретінде жүзеге асырылды. Exercício Felino 2000 жылы құрылған.
CPLP мобильділігі
2021 жылы Луандада өткен саммитте CPLP мобильділігі құрылды, ол бір елдің азаматының басқа елге кіруі мен онда тұруын жеңілдетуді мақсат ететін жүйе.
CPLP жастар форумы
Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығының жастар форумы (ФЖКЖК) – жастар құқықтарын халықаралық деңгейде қорғау және ілгерілетуге жауапты қауымдастық институты. 1997 жылы құрылған оның мақсаты – мүше мемлекеттердегі азаматтық қоғамның жастар ұйымдарының (Жастар кеңестері) өкілдік платформаларын біріктіру арқылы жастардың өз елдері мен әлемнің дамуына белсенді қатысуын және рөлін күшейту. Өзінің қызметі үшін Конференция CPLP Спорт ойындарын және CPLP Жас өнерпаздардың екі жылдық биенналесін негізгі шаралар ретінде белгіледі, олар жыл сайын кезегімен өткізіледі. Бұл шаралардан өзге, аталған кезеңде анықталған басымдықтарды іске асыруға бағытталған екі жылдық салалық іс-қимыл жоспарлары құрылады. Конференция өз қызметі шеңберінде мүшелері үшін маңызды салалардағы шараларды жүзеге асыру үшін ұлттық немесе халықаралық ұйымдармен әріптестік орнатады. Қазіргі президенті – Гвинея-Бисаулық Айсату Форбс Джало.
Парламент ассамблеясы
Лузофония парламенттік ассамблеясы – мүше мемлекеттердің барлық парламенттерінің өкілдіктерін біріктіретін орган, ол заңнамалық сайлаулардың тиісті нәтижелері негізінде құрылған. Бір тіл – португал тілі және ортақ құндылықтар принципіне негізделген парламенттік ассамблея мүше парламенттер арасындағы ынтымақтастық, ынтымақтастық және тәжірибе алмасу байланыстарын нығайтуға, сондай-ақ тиісті елдерде бейбітшілік, демократия және құқықтық мемлекетті нығайтуға үлес қосатын кеңістік құрайды. Бұл – оның алғашқы отырысында бекітілген Жарғы мен Ережеде көзделген мақсаттардың негізін құрайды. CPLP парламенттік ассамблеясының кезекті төрағалығын 2021 жылдың шілдесінде Гвинея-Бисау алды, оның атқарушы хатшысы – Сиприано Кассама.
Парламент депутаттары әйелдерінің желісі
АП CPLP әйел парламентарийлер желісі (RM AP CPLP) – Парламенттік Ассамблеяның құрамындағы, гендерлік теңдік және әділеттілік мәселелерін қадағалайтын, консультация және ынтымақтастық аласы болып табылатын орган. Бұл орган нақты мақсаттар мен құзыреттерге ие және өзінің Ережесімен басқарылады. Желіге CPLP мүше елдері парламенттеріндегі қызмет атқаратын барлық депутаттар кіреді. Президенттік АП CPLP-ның президенттігін толыққанды иеленген елге тиесілі, қазіргі таңда Бразилиялық Розангела Гомес төрағалық етеді. Бұл желінің құзыретіне CPLP аясындағы әлеуметтік, саяси және экономикалық өмірде гендерлік теңдік пен әділеттілікті қорғау және ілгерілету; әйел парламентарийлердің қалыптасуы мен оқытылуын ынталандыру; әйелдердің басшылық лауазымдарға үміткерлігін қолдау; кедейліктің әйелдерге қатысты сипатын, жұқпалы ауруларды және жастардың білімін арттыруға бағытталған мемлекеттік саясат пен заңнаманы жүзеге асыруға көмектесу; физикалық зиян келтіруге ұштауы мүмкін әрекеттерге қарсы тұруға шақыру; сондай-ақ, әйел парламентарийлердің қақтығыстарды алдын алу және сайлау процестеріне қатысуын арттыру кіреді.
Операциялық агенттіктер
Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығы өзінің міндетін орындау үшін алты жұмыс агенттігіне сенеді: Universidade da Integração Internacional da Lusofonia Afro Brasileira, União das Cidades Capitais Luso Afro Américo Asiáticas, Associação das Universidades de Língua Portuguesa, Instituto Internacional da Língua Portuguesa, União dos Advogados de Língua Portuguesa және Web арқылы CPLP телеарнасы.
Афро-Бразилиялық лузофонияның халықаралық интеграциясы университеті (UNILAB)
UNILAB – Бразилияның Сеара штатындағы Реденсао қаласында орналасқан мемлекеттік федералды университет. Оқу бағдарламалары негізінен Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығының барлық елдері үшін өзара қызығушылық тудыратын салаларды қамтиды. Олар: Португалия, Бразилия, Ангола, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Сан-Томе және Принсипи, Мозамбик және Шығыс Тимор. Халықаралық интеграцияны дамыту мақсатында университет орындарының 50% осы елдерден келген шетелдік студенттерге бөлінген. UNILAB – лингвистикалық Африканың дамуы үшін маңызды салаларда менеджерлер мен жоғары білікті оқытушыларды даярлайтын жеке аспирантуралық оқу орны, сондай-ақ Шығыс Тимор мен Макао да оқушыларды қабылдайды. Оның саяси-педагогикалық жобасы, Unila және Uniam университеттерінікі сияқты, халықаралық интеграцияға бағытталған инновациялық жоба болып табылады.
UCCLA
Luso Afro Americo Asian Capital Cities одағы (União das Cidades Capitais Luso Afro Américo Asiáticas, UCCLA) – Лузофониядағы қалалар құрған халықаралық ұйым. Ол 1985 жылғы 28 маусымда Лиссабондағы Centro Cultural das Descobertas орталығында құрылды. Сол күні құрылтай құжатына Лиссабон (Нуно Абекасис), Бисау (Франсиска Перейра), Мапуту (Альберто Массаванхане), Прая (Феликс Гомес Монтейро), 1960 жылы Бразилияның астанасы болмай қалған Рио-де-Жанейро (Лаура де Македо), Сан-Томе (Гаспар Рамос) және Макао (Карлос Алгеос Айрес) қалаларының әкімдері қол қойды. Қазіргі бас хатшысы – португал саясаткері. Содан кейін португал тілінің ресми тілі болып табылатын қалған астаналар мен басқа да астана емес қалалар қосылды, мысалы, Бразилияның астанасы 1960 жылдан бері (1986), Кашеу және Луанда (1989), Гимараес (1990), Тайпа және Колоан аралдары (1991), Санто-Антониу-ду-Принсипе (1993), Мозамбик аралы (1994), Сальвадор (1995), Бело-Оризонте (1998), Белем (1999), Болама, Хуамбо, Порту-Алегре және Минделу (2000), Дили (2002), Сан-Филипе, Оэкуссе (2004), Ангра-ду-Героисмо (2013) және Сантьяго-де-Компостела (2016). Бұл халықаралық муниципалитеттер аралық қауымдастық компаниялар, иммигранттар, мәдениет, португал тілін насихаттау және қоқыс, жол жүйесі, мұраны сақтау, халық денсаулығы және сумен жабдықтау сияқты қалалық мәселелер салаларындағы ынтымақтастық жобаларына бағытталған.
Then came the remaining capital cities of Portuguese official expression and other non capital cities, such as Brasília capital of Brazil since 1960 (1986), Cacheu and Luanda (1989), Guimarães (1990), Taipa and Coloane islands (1991), Santo António do Príncipe (1993), Ilha de Moçambique (1994), Salvador (1995), Belo Horizonte (1998), Belém (1999), Bolama, Huambo, Porto Alegre and Mindelo (2000), Dili (2002), São Filipe, Oecusse (2004), Angra do Heroísmo (2013) and Santiago de Compostela (2016). The international intermunicipal association focuses on cooperation projects in the areas of companies, immigrants, culture, promotion of the Portuguese language and urban issues such as garbage, the road system, heritage conservation, public health and water supply.
Португал тіліндегі университеттер қауымдастығы (AULP)
1986 жылы Португалияның Лиссабон қаласында құрылған Португал тілінде сөйлейтін университеттер қауымдастығы (AULP) – университеттер мен жоғары оқу орындары арасындағы ынтымақтастық пен ақпарат алмасуын дамытатын халықаралық үкіметтік емес ұйым. Португал тілінде сөйлейтін сегіз елден (Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Гвинея-Бисау, Кабо-Верде, Сан-Томе және Принсипи, Шығыс Тимор) және Макаодан шамамен 140 мүшесі бар. Оның миссиясы – әлемде португал тілі мен оқытуды бірлесіп дамыту үшін мүшелер арасындағы байланысты жеңілдету. Ол студенттер мен оқытушылар арасындағы зерттеулер мен алмасуды ынталандырады, сондай-ақ күнделікті жаңалықтарды тарату және конференциялар мен іс-шараларды ұйымдастыру арқылы үнемі ой-пікір алмасуға мүмкіндік жасайды. AULP президенті әдетте ұйымға төрағалық ету үшін сайланған университет проректоры болады, қазіргі кезде бұл қызметті Коимбра университеті атқарып жүр, оның проректоры португалдық Жоао Нуно Кальвао да Силва.
Халықаралық португал тілі институты
Халықаралық португал тілі институты – Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығының португал тілінің әлемде таралуын және танымалдылығын қолдайтын институты. Институттың бас кеңсесі Кабо-Вердедегі Прая қаласында орналасқан. Оның тарихы 1989 жылы португал тілінде сөйлейтін елдер Бразилиядағы Сан-Луис-ду-Мараньяо қаласында португал тілінде сөйлейтін қауымдастық құру мақсатымен жиналған кезде басталады. Бразилия президенті Хосе Сарней тілді дамытуға бағытталған халықаралық институт құру идеясын ұсынды. Тек 10 жыл өткен соң, Гвинея шығанағындағы Сан-Томе және Принсипиде өткен мәжілісте институттың мақсаттары, іске асырылу жолдары және орналасқан жері (Кейп-Верде) анықталды. IILP-нің негізгі мақсаттары – «португал тілін мәдениет, білім беру, ақпарат тарату және ғылыми-техникалық білімге қол жеткізу құралы ретінде, сондай-ақ халықаралық форумдарда ресми қолданылуын насихаттау, қорғау, байыту және тарату».
Португал тілінде сөйлейтін адвокаттар одағы
Португал тілінде сөйлейтін адвокаттар одағы (UALP) 2002 жылы «Португал тілді елдердің адвокаттар қауымдастықтары мен адвокаттарының бірлестігі» деген атаумен құрылды, осылайша Ангола, Бразилия, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Макао, Мозамбик, Португалия, Сан-Томе және Принсипи, сондай-ақ Шығыс Тимор адвокаттары арасындағы бұрыннан бар одақты ресми түсіндірді. UALP атауы 2005 жылы қабылданды. Қазіргі таңда UALP бір миллионнан астам адвокатты біріктіреді. UALP-тің негізгі қызмет бағыттары – оқыту, тағылымдама, адвокаттық практиканың жолдары және адвокаттарға қатысты қолданылатын заңнама салаларындағы ынтымақтастық, сондай-ақ басқару тәжірибесін бөлісу, іс-шараларды ұйымдастыру, тиісті ордендер мен қауымдастықтарға тіркелген адвокаттардың байланыс және қатысу формалары. Оның қазіргі президенті – Анголалық адвокат Луис Пауло Монтейро.
TV CPLP
TV CPLP – португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығы аясында халықаралық деңгейде таратуға арналған телеарна ұсынысы. Оның шығындарын ЮНЕСКО мен Португалия үкіметі көтереді. Барлық бағдарламалары португал тілінде, оның әртүрлі диалектілері мен акценттерінде көрсетіледі. CPLP аясында бұл ұсыныс 2007 жылғы 16 қазанда Лиссабонда португал тілінде сөйлейтін елдердің мемлекеттік телеарналары мен CPLP TV арасындағы телемазмұн бөлісу платформасы жөніндегі семинарда, сондай-ақ 2007 жылғы 5-7 наурызда Лиссабонда португал тілінде сөйлейтін елдердің мемлекеттік телеарна операторлары мен TV CPLP арасындағы телемазмұн бөлісу платформасы жөніндегі дөңгелек үстел отырысында талқыланды. Оны португал тіліндегі телеарналар жасайды және ол 8 құрылтайшы елде де, басқа елдерде де таратылады. Lusophone мазмұнын алмасу платформасы ретінде ұсыныс Бразилияда Instituto Cultural Brasil Plus (ICBrPLus) ұсынған "TV CPLP Via Web" жобасы ретінде Бразилия Федералды Сенатының комиссиясында таныстырылып, Мәдениет министрлігінің атқарушы хатшылығының 416-шы жарлығымен бекітілді.
Қолданылу аясы
Португал тілінде сөйлейтін елдерде 267 миллион адам тұрады, олар әлемнің әртүрлі бөліктерінде орналасқан, бірақ ортақ тілге, ортақ тарихқа және мәдени ұқсастықтарға ие. CPLP елдерінің жалпы аумағы шамамен , бұл Еуропалық Одақтан екі еседен астам, бірақ халық санының жартысынан аспайды.
Саяси ынтымақтастық
Құрылғалы бері CPLP Сан-Томе және Принсипиде және Гвинея-Бисауда осы елдерде болған мемлекеттік төңкерістер салдарынан туған проблемаларды шешуге көмектесті. CPLP осы екі елге экономикалық реформаларды (Сан-Томе мысалында) және демократиялық реформаларды (Гвинея-Бисау мысалында) қабылдауға көмектесті. ХХІ ғасырдың басында CPLP басшылары Ангола мен Мозамбиктегі бейбітшілік, сондай-ақ Шығыс Тимордың тәуелсіздігі CPLP-нің дамуына және көпжақты ынтымақтастықты күшейтуге жағдай жасайды деп ойлады.
Тіл
Лусофондық Африка мен Шығыс Тимордың ауылдық аймақтарындағы көптеген балалар мектепке бармайтындықтан, осы аймақтардағы білім беру қызметкерлері португал тілін кеңінен тарату және білім беру деңгейін арттыру үшін Португалия мен Бразилиядан көмек сұрап отыр (мысалы, ірі қалалар мен ауылдық жерлерде Instituto Camões тіл орталықтарының филиалдарын ашу арқылы). Португал тілі Оңтүстік Африкадағы маңызды тілдердің біріне айналып келеді және ол Намибия мен Оңтүстік Африкада да оқытылады. Ангола португал тілінің орфографиясы жөніндегі соңғы келісімге әлі қол қоймады және Португалиямен осы келісімнің әртүрлі тармақтарын талқылау кезінде басқа PALOP елдерінен қолдау көрсетуді сұрады.
Білім
Португал тілін сөйлейтін көптеген дамушы елдерде португал тілі мемлекеттік және коммерциялық тіл болып табылады, яғни Африка елдерінен келген португал тілін білетін адамдар әлемнің әртүрлі аймақтарында, әсіресе Португалия мен Бразилияда жұмыс істей және басқалармен байланыса алады, себебі осы елдердің экономикасы дамыған. Африкадағы португал тілін сөйлейтін елдердің көптеген басшылары тілдің деңгейі қажетті біліктілікке жетпейді деп алаңдайды, сондықтан оны мектептерде міндетті оқу пәні ретінде енгізіп, жастардың тілді еркін меңгеруін және болашақта оларға көмектесетін әлемдік тілде сөйлей алуын қамтамасыз етуді көздейді.
Лузофондық азаматтығы
2017 жылғы CPLP саммитінде мүше мемлекеттер арасында азаматтардың шекарадан өтуін жеңілдету туралы ұсыныс жасалды. Португалия мен Кабо-Верде Бразилияға жасаған бұл ұсынысты кейбір адамдар Еуропаның Шенген аймағына қарсы келеді деп санайды. Дегенмен, бұл еркін қозғалыс өзгеше үлгіде құрылған: академиялық дипломдар мен кәсіби біліктілікті мойындаумен, сондай-ақ зейнетақы жүйелерін қоса алғанда, әлеуметтік құқықтарды сақтаумен байланысты. Осы арқылы лусофондық азаматтық, лусофония азаматтығы құрылатын болады.