Кіріспе

Сахара төңірегіндегі Африкадан тегі бар бразилиялықтар

Афро-бразилиялықтар (afro brasileiros; ˈafɾo bɾaziˈle(j)ɾus) – негізінен Сахара төңірегіндегі Африкадан тегі бар бразилиялықтар (қараңыз "preto"). Басқа топ мүшелерінің көпшілігі, көп ұлтты бразилиялықтар немесе пардостар да түрлі дәрежеде африкалық текті болуы мүмкін. Жағдайға байланысты (орта, жер және т.б.), африкалық белгілері айқын көрінетіндер басқалар тарапынан әрқашан немесе жиі "африкалықтар" деп қабылданады, сондықтан олар өздерін солай таныстырады, ал осындай белгілері аз болғандар мұндай қабылдауға жиі тап болмайды. "Pardo" термині, "preto" сияқты, санақ деректерінен тыс жерде сирек қолданылатынын атап өту маңызды. Бразилиялық қоғамда көп ұлтты адамдарды сипаттау үшін түрлі сөздер бар, соның ішінде "negro" сөзі де. "Preto" және "pardo" Бразилия География және Статистика институты қолданатын бес этникалық категорияның бірі, сондай-ақ "branco" ("ақ"), "amarelo" ("сары", Шығыс Азиялық этнос) және "indígena" (үндістер). 2010 жылы 14,5 миллион бразилиялық (Бразилия халқының шамамен 8%) өзін "preto" деп атады, ал 82 миллион (халықтың 43%) – "pardo" деп атады. Бразилиялықтар тері мен шаштың түсінің айқындығына, сондай-ақ "раса" (raça) ұғымымен байланысты басқа да ерекшеліктерге негізделген күрделі жіктеу жүйесін пайдаланады. XXI ғасырдың басынан бері Бразилияның расалық теңдікті қолдау саясатының арнайы хатшылығы (SEPPIR) және Instituto de Pesquisa Econômica Aplicada (IPEA) сияқты мемлекеттік органдар "preto" және "pardo" (әр түрлі расалық тегі бар адамдар) категорияларын "negro" (қара) деп аталатын бір категорияға біріктіруді қарастырып келеді, себебі екі топтың да әлеуметтік-экономикалық кемсітушілік белгілері байқалады. Олар бұл шара мүмкіндіктерден шеттетілген адамдарға көмектесуді жеңілдетеді деп санайды. Бұл ұсыныс көп дау тудырды, өйткені "pardo" тобының көп бөлігі – "caboclo" немесе "mestiço", яғни жергілікті халықтың ұрпақтары, олар елдің көптеген аймақтарында халықтың басым бөлігін құрайды. "Pardo" мен "preto" топтарын бір категорияға біріктіру бразилиялық "mestiço" және Бразилияның жергілікті тегін жоюға әкелуі мүмкін. Дегенмен, бразилиялық қоғамда осы мәселе бойынша бірлік жоқ. Бразилиялықтар "африкалық бразилиялық" сөз тіркесін этникалық сәйкестіктерді анықтау үшін сирек қолданады. 1998 жылғы шілдедегі PME зерттеуінде "Afro Brasileiro" (африкалық бразилиялық) және "Africano Brasileiro" (африкалық бразилиялық) категориялары мүлдем таңдалмады, ал респонденттердің 0,004% "Africano" (африкалық) санатын таңдады. 1976 жылғы Ұлттық үй шаруашылықтарының үлгісінде (PNAD) бұл терминдердің ешқайсысы бір рет те қолданылмады. Бразилиялық генетик Серджио Пена американдық ғалым Эдвард Теллесті "preto" және "pardo" топтарын бірге қарағаны үшін сынады. Оның сөзіне göre, "Рио-де-Жанейродан алынған туыс емес адамдарда жүргізілген аутосомалық генетикалық талдаулар "preto" және "pardo" топтарын бірге қарастырудың ешқандай мағынасы жоқ екенін көрсетті". Рио-де-Жанейроның кедей ауданындағы мектеп оқушыларының аутосомалық генетикалық зерттеуі "pardo" топтарының орта есеппен 40% астам еуропалық тегі бар екенін анықтады. Зерттеуге дейін оқушылар өздерін (сұралғанда) 1/3 еуропалық, 1/3 африкалық және 1/3 үндістер деп сипаттады. Эдвард Теллестің пікірінше, Бразилияда "расалық жіктеуге" байланысты үш түрлі жүйе қолданылады. Біріншісі – санақ жүйесі, ол үш санатты ажыратады: "branco" (ақ), "pardo" және "preto". Екіншісі – "қаралар" қозғалысы, ол екі ғана санатты ажыратады, "pardo" және "preto" топтарын ("қаралар", кіші әріптер) "negro" ("Қаралар", үлкен әріппен) деп біріктіреді, ал қалғандарын "ақ" деп атайды. Соңғы уақытта "afrodescendente" термині қолданыла бастады, бірақ ол өте ресми дискурстарда ғана қолданылады, мысалы, үкіметтік немесе академиялық талқылауларда, және кейбіреулер оны АҚШ-пен байланысты "саяси дұрыстық сөйлеуінен" мәдени таңбалау деп қарастырады.

Қара және бейбітшілік туралы түсінік

Бразилияда адамның нәсілі негізінен физикалық келбетіне сүйенген. Бразилияда екі түрлі түсті бауырлардың әрқайсысы әртүрлі нәсілге жататын адамдар ретінде жіктелуі мүмкін. Қара терілі ана мен еуропалық әкеден туған баланың сыртқы келбеті африкалық болса, қара, ал еуропалық болса, ақ деп есептеледі. Нәсілдік жіктелудің қатаң өлшемдері болмағандықтан, терісі ашық мулаттар (әрине, еуропалықтардың ұрпақтары) ақ нәсілді халыққа оңай сіңіп кетті. Тарихи жағдайларға сәйкес, еуропалықтар африкалық әйелдерді күңдер немесе жыныстық серіктестер ретінде ұстаған, нәтижесінде мулат балалар дүниеге келген. Ұзақ жылдар бойы интеграция мен нәсілдік ассимиляция нәтижесінде, еуропалық тегі бар ақ бразилиялықтар, сондай-ақ африкалық тегі бар қара нәсілді халық қалыптасты. АҚШ-та құлдық нәсілдік кастаға айналды, ал құл аналардан туған балалар құлдықта туған деп есептелді. Азамат соғысы мен Жаңару кезеңінен кейін ақ үстемдікті күшейтуге жасалған әрекеттердің нәтижесінде 20 ғасырдың басында оңтүстік штаттар «бір тамшы ережесін» қабылдады, осылайша қанда болмасын африкалық тегі бар адамдар терісінің түсіне қарамастан, қара деп жіктелетін болды. Сол уақытта АҚШ-қа миллиондаған еуропалық иммигранттар келді. 21 ғасырда көптеген афроамерикандықтардың еуропалық тегі бар, ал ақ американдықтардың африкалық тегі барлары аз. 2007 жылғы зерттеу көрсеткендей, ақ жұмысшылардың орташа айлық табысы қара және пардо (қоңыр) жұмысшылардың табысынан шамамен екі есе жоғары болды. Қара және қоңыр жұмысшылардың орташа жалақысы 1,8 ең төменгі жалақыны құрады, ал ақ жұмысшылардың жалақысы 3,4 ең төменгі жалақыны құрады. Гилберто Фрейре бай бразилиялықтардың көпшілігі африкалық тегі бар екенін мойындамайтынын айтқан.

Ибериялық барлаушылар және Америкадағы ерте құлдық

Америкадағы алғашқы испан және португал саяхатшылары бастапқыда америкалық халықтарды құлдыққа салды. Кейде бұл еңбек күші, басып алған еуропалықтардың билігіне өткен америкалық штаттар арқылы қолжеткізілді; ал кейбір жағдайларда америкалық штаттар өздері еңбек күшін ұсынды. Португалдықтардың жағдайында, Бразилия жағалауында бағындырған тупи-гуарани тайпаларының саяси жүйелерінің әлсіздігі және осы америкалықтардың жүйелі шаруалық еңбек тәжірибесінің болмауы, оларды мәжбүрлемес еңбек шарты арқылы пайдалануды жеңілдетті. Көптеген жағдайларда еуропалық ауруларға ұшырау америкалық халық арасында өлім-жітімнің жоғары деңгейіне алып келді, нәтижесінде жұмысшылар тапшы болды. Ибериялық жаулап алушылар өз елдерінен колонияларға жеткілікті көшпендер тарта алмады және 1570 жылдан кейін Африкадан ұрланған құлдарды негізгі еңбек күші ретінде әкеле бастады.

Африкадан шыққан құлдар Америкада

1500 жылдардың соңынан 1860 жылдарға дейінгі шамамен үш ғасыр бойы Бразилия Америкадағы африкалық құлдардың ең ірі қабылдаушы елi болды. Осы кезеңде шамамен 4,9 миллион африкалық құл Бразилияға тасымалданды. Бразилиялық құлдықта әртүрлі еңбек түрлері болды. Мысалы, Бразилияда алтын өндіру 1690 жылдар шамасында Бразилияның ішкі аймақтарында, қазіргі Минас-Жерайс штаны сияқты жерлерде дами бастады. Бразилиядағы құлдар Пернамбуко капитандығындағы қант плантацияларында да жұмыс істеді. Бразилия тарихындағы сол дәуірде құл еңбегінен алынған басқа да өнімдерге темекі, мата және кашаса кірді, олар Африка құрлығында құлдарға айырбас жасалған маңызды тауарлар еді.

Саяхат

Африкада қара нәсілділердің шамамен 40%-ы тұтқынға алынған жерлер мен Африка жағалауы арасындағы жолда қаза тапты. Тағы 15%-ы Африка мен Бразилия арасындағы Атлант мұхитын кесіп өтетін кемелерде көз жұмды. Атлант жағалауынан сапар 33-ден 43 күнге дейін созылуы мүмкін. Мозамбиктен – 76 күнге дейін. Бразилияға жеткеннен кейін, құлдардың 10-12%-ы болашақ иелері сатып алу үшін алып кеткен жерлерде қайтыс болды. Осының салдарынан, Бразилияда құл болу үшін Африкадан тұтқынға алынған африкалықтардың бар болғаны 45%-ы тірі қалды. Дарси Рибейроның есебуынша, осы процесте 12 миллионға жуық африкалық тұтқынға алынып, Бразилияға әкелінді, бірақ олардың көпшілігі елде құл бола алмай тұрып қайтыс болды.

Зорлық-зомбылық және қарсылық

Бразилиядағы африкалық құлдар түрлі-түрлі физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны мәлім. Артқа қамшы салу ең көп таралған жазалау түрі болды. Күн сайын шамамен 40 рет қамшылау жиі кездесетін, және бұл құлдардың мүшелерін кесіп тастауға жол бермеді.

Дін

Кандомбле рәсімінде қарашағырайлы қыздар. Қара адамдардың көпшілігі христиан, негізінен католиктер. Кандомбле және Умбанда сияқты афро-бразилиялық діндердің көптеген жақтастары бар, бірақ олар кез келген нәсілге жататын адамдарға ашық. Шындысы, осы діндерді ұстанатындар арасында қара нәсілділердің үлесі (қатаң мағынада, яғни "претос") жалпы халықтан жоғары болғанымен, Умбандада ақтар басым, ал Кандомбледе айтарлықтай азшылық құрайды (қатаң мағынада қара нәсілділерден көп). Олар негізінен Сальвадор, Ресифе, Рио-де-Жанейро, Порто-Алегре, Бразилия, Сан-Луис сияқты ірі қалалық орталықтарда шоғырланған. Батыс Африканың түпнұсқалық діндеріне жақын Кандомбледен басқа, католик және кардецизм спиритизмінің африкалық сенімдерімен біріккен Умбанда да бар. Кандомбле, Батуке, Ксанго және Тамбор де Мина бастапқыда Африкадан Бразилияға әкелінген құл африкалықтар әкелген. Бұл құлдар өздерінің құдайларын шақыратын, Оришас, Водун немесе Инкис деп аталатын, Африкадан әкелген әндер мен билер арқылы шақыратын. Бұл діндер бұрыннан католиктердің ықпалынан қудаланып келген. Алайда, Бразилия үкіметі оларды заңдастырды. Қазіргі уақытта Умбанда жақтастары рухтарға арнап қоғамдық орындарда тағам, шам және гүлдер сыйлайды. Кандомбле террейролары көбінесе жасырын болады, бірақ Йеманджа фестивалі және Солтүстік-Шығыстағы Оксала сулары сияқты танымал фестивальдерде көрінеді. Баиядан солтүстікке қарай Катимбо, Юрема сияқты басқа да практикалар бар, бірақ олар міндетті түрде түпнұсқалық элементтерге ие емес. 20-ғасырдың соңынан бері көптеген афро-бразилиялықтар неопентекостальдық шіркеулерге, негізінен протестанттық конфессияларға жатты. Бразилияның басым этникалық топтарының ішінде қаралар Пятидесятница протестанттарының ең үлкен үлесін құрайды, ал ақтар Пятидесятница протестанттары емес топтың ең үлкен бөлігін құрайды. Куиломбо-дос-Пальмарес, Пернамбуко капитандығында пайда болды. Бразилияның құжаттары, аңыздары және әдебиеттері осы практиканы жазады, әсіресе Сальвадор портында, онда колониалды қоғам қара африкалықтарды кемсітіп, оларды жамандықтар ретінде қарады. Жазаға қарамастан, африкалықтар осы жекпе-жекті би дей отырып жалғастырды. Бүгінгі күнге дейін капоэйра би мен күресті шатастырады және Бразилия мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Ол жерде немесе толығымен кері бұрылып ойналатын шебер, қиын қозғалыстармен ерекшеленеді. Кейбір нұсқаларында күшті акробатикалық элементтер бар. Символист ақын Жоао до Рио, хроникашы Мария Фирмина дос Рейс, аболиционист және автор Жозе до Патросинио, журналист және т.б. Халықтық музыкада афро-бразилиялықтардың таланттары дамуына қолайлы жағдай тапты. Самба шеберлері Пиксингинья, Картола, Луписинио Родригес, Геральдо Перейра, Уилсон Морейра және MPB, Милтон Насименто, Хорхе Бен Йор, Гилберто Гил, Гарринча, оң жақтағы шабуылшы Леонидас да Силва, Жоао Карлос де Оливейра, Жадел Грегорио, Нельсон Пруденсио, Адгемар да Силва. Спортта ерекше маңызға ие капоэйра, оның өзі қара бразилиялықтардың туындысы; маңызды "Местерлер" (ұстаздар) - Mestre Амен Санто, Mestre Бимба, Mestre Кобра Манса, Mestre Жоао Гранде, Mestre Жоао Пеккено, Mestre Мораес, Mestre Пастинья, Mestre Пе де Чумбо. 1980-жылдардың соңынан бастап афро-бразилиялықтардың саяси қатысуы артты. Маңызды саяси қайраткерлердің қатарында Сау Paulo қаласының бұрынғы мэрі Цельсо Питта, Лурдес де Оливейра, Зозимо Булбул, Милтон Гонсалвес бар.