Кіріспе

Бразилияның әлеуметтік-географиялық бөлінісі Бразилияның аймақтар бойынша бөлінісінен сәл өзгеше. Ол елді үш түрлі және ерекше аймаққа бөледі:

Амазония Заңдық
Орталық-Оңтүстік
Солтүстік-Шығыс

Тарихи тұрғыдан алғанда, Бразилияның әр түрлі аймақтарында өздерінің көші-қон қозғалыстары болды, бұл осы аймақтар арасындағы нәсілдік айырмашылықтарға әкелді. Оңтүстік аймақта еуропалық иммиграцияның әсері зор болды және оның көпшілігі ақ нәсілділер, бұл Солтүстік және Солтүстік-Шығыс аймақтарындағы үлкен пардо (аралас нәсіл) көпшілігімен қарама-қайшы. Солтүстік Бразилияда негізгі нәсілдік үлес жергілікті америкалықтардың, еуропалық және африкалықтардың ықпалы аз болды. Солтүстік-Шығыс Бразилияда негізгі үлес африкалықтардың, ал еуропалық және америкалықтардың ықпалы аз болды. Оңтүстік-Шығыс Бразилияда негізгі үлес еуропалықтардың, ал Африка мен америкалықтардың ықпалы аз болды. Колониялық дәуірде бұл аймақта халық саны өте аз болды. Қазіргі Оңтүстік Бразилия аймағын бастапқыда америкалықтар, негізінен гуаранилер мен кайнгангтар мекендеген. Сол кезде Сан-Паулудан келген бірнеше адам ғана сол жерде тұратын. Бұл жағдай аймақты көршілес елдердің шабуылдарына бейім етті. Бұл Португалия королін аймақты қоныстандыруға мәжбүр етті. Бұл үшін португалдық Азор аралдарынан қоныс аударушылар жағалауға жіберілді. Бразилияға көшіп келуді ынталандыру үшін король азорлық ерлі-зайыптыларға бірнеше жеңілдіктер ұсынды. 1748 - 1756 жылдар аралығында алты мың португал азорлық Санта-Катарина жағалауына көшіп келді. Олар көбінесе жақсы өмір сүруді көздеген жаңадан үйленген адамдар еді. Сол кезде Азор аралдары Португалияның ең кедей аймақтарының бірі еді. Олар негізінен Санта-Катарина аралында, қазіргі Флорианполис аймағында тұрақтады. Кейіннен кейбір ерлі-зайыптылар Рио-Гранде-ду-Сулға көшіп барып, сонда астанасын - Порто-Алегреді құрды. Азорлықтар балық аулау мен егіншілікпен, әсіресе ұнмен өмір сүруі. Олар 18 ғасырдың аяғында Рио-Гранде-ду-Сул мен Санта-Катаринаның жартысынан астамын құрады. Парана штатына Сан-Паулудан келген отарлаушылар қоныстанды, өйткені олар жақын орналасқан (Парана XIX ғасырдың ортасына дейін Сан-Паулудың бөлігі болды). Рио-Гранде-ду-Сулдың ішкі аймағында ірі қара мал өсірудің дамуымен құл болған африкалықтар көптеп келе бастады. 1822 жылы Рио-Гранде-ду-Сул халқының 50% -ы қара нәсілділер болды. Бұл көрсеткіш 1858 жылы 25%-ға дейін, ал 2005 жылы 5,2%-ға дейін төмендеді. Олардың көпшілігі Анголадан келді. Португалиядан тәуелсіздік алғаннан кейін (1822 ж.) Бразилия үкіметі оңтүстікке қоныс аудару үшін иммигранттардың жаңа толқынының келуін ынталандыруды бастады. 1824 жылы олар неміс қауымы - Сан-Леопольдоны құрды. Бразилияда тұратын неміс майоры Шеффер иммигранттарды әкелу үшін Германияға жіберілді. Рейнланд-Пфальц аймағынан майор иммигранттар мен сарбаздарды алып келді. Германиядан қоныс аударушылар шағын шаруалар ретінде жұмыс істеуге әкелінді, өйткені жұмысшылар жоқ көптеген жер иеліктері болды. Иммигранттарды тарту үшін Бразилия үкіметі оларға үлкен жер учаскелерін берді, онда олар отбасыларымен бірге қоныстанған және аймақты отарлаған. Алғашқы жылдары оңай болған жоқ. Көптеген немістер тропикалық аурулардан қайтыс болды, ал басқалары өмір сүрудің жақсы жағдайларын іздеп, отарлардан кетіп қалды. Сан-Леопольдодағы неміс колониясы апатқа ұшырады. Алайда келесі жылдары Сан-Леопольдоға тағы 4830 неміс келді, содан кейін колония дамып, иммигранттар Ново-Гамбург қаласын (Жаңа Гамбург) құрды. Сан-Леопольдо мен Ново-Гамбургтен неміс иммигранттары Рио-Гранде-ду-Сулдың басқа аймақтарына, негізінен өзендердің көздеріне жақын тарады. Vale dos Sinos аймағының барлығын немістер мекендеген. 1830-шы жылдар мен 1840-шы жылдардың бір бөлігінде Бразилияға неміс иммиграциясы елдегі қақтығыстар (Рагамуффин соғысы) салдарынан үзілді. Иммиграция 1845 жылдан кейін жаңа отарлар құрылғаннан кейін қайта басталды. Ең маңыздылары 1850 жылы Санта-Катарина штатында Блуменау және 1851 жылы Жойнвилл болды; олар мыңдаған неміс иммигранттарын аймаққа тартты. Алдағы бес онжылдықта тағы 28 мың неміс Рио-Гранде-ду-Сулға ауылдағы шағын шаруалар ретінде жұмыс істеуге әкелінді. 1914 жылға дейін осы штатта 50 мың неміс қоныстанған деп есептейді. Бұл аймаққа көшіп келудің тағы бір бумы 1875 жылы басталды. Италиялық иммигранттармен бірлестіктер Бразилияның оңтүстігінде де құрылды. Италиялықтар тұрып жатқан алғашқы отарлар Рио-Гранде-ду-Сулдың таулы аймақтарында (Serra Gaúcha) құрылды. Бұл Гаррибалди және Бенто-Гонсалвес еді. Бұл иммигранттар негізінен Италияның солтүстігіндегі Венетодан келді. Бес жылдан кейін, 1880 жылы, келіп жеткен итальяндық иммигранттардың көп саны Бразилия үкіметін тағы бір итальяндық отар, Кашиас-ду-Сул құруға мәжбүр етті. Бастапқыда үкіметтік отарларда қоныстанғаннан кейін, көптеген итальяндық иммигранттар Рио-Гранде-ду-Сулдың басқа аймақтарына, одан әрі мүмкіндіктер іздеп тарады. Олар негізінен таулы аймақтарда көптеген басқа итальяндық отарларды құрды, өйткені жазықтар немістер мен жергілікті гаушолармен қоныстанған еді. Итальяндықтар аймақта көптеген жүзімдіктерді орнатты. Бүгінде Оңтүстік Бразилиядағы итальяндық қоныстану аймақтарында өндірілген шарап ел ішінде жоғары бағаланады, бірақ экспортқа аз мөлшерде ғана қол жеткізіледі. 1875 жылы Санта-Катаринада алғашқы итальяндық отарлар құрылды, ол Рио-Гранде-ду-Сулдың солтүстігіне жақын орналасқан. Отарлар Крисиума сияқты қалаларға жол берді, содан кейін Параныға да тарады. Оңтүстік Бразилияға көптеген поляктар қоныстанды. Алғашқы иммигранттар 1869 жылы келді және 1959 жылға дейін Бразилияға 100 мыңнан астам поляк көшіп келгені, олардың 95% -ы шаруалар екені есептеледі. Параны штаты көптеген поляк иммигранттарын қабылдады, олар негізінен Куритиба аймағында, Маллет, Круз-Машаду, Сан-Матеус-ду-Сул, Ирати және Униао-да-Витория қалаларында қоныстанды. Ресейліктер мен украиндер де бар.

Оңтүстік-шығыс

Бразилияның оңтүстік-шығыс аймағы – елдің этникалық жағынан ең алуан түрлі бөлігі. Оның халқының 58,8%-ын ақ нәсілділер, ал аралас нәсілділер мен африкалық тектілердің үлесі 40,2%-ды құрайды. Аймақтағы Азиялық бразилиялықтардың саны ең көп, олар жалпы халықтың 0,8%-ын құрайды, ал шағын американдық индейлер қауымы 0,2%-ды құрайды. Оңтүстік-шығыс Бразилияда 1532 жылы құрылған, Америкадағы ең көне португалдық поселенісі – Сан-Висенте (Сан-Паулу) орналасқан. Аймақ отарлаудың бастапқы кезеңдерінен бері ақ, үнді және қара нәсілділердің қосылыс нүктесі болды. Бұл аймақтағы американдық индейлер португалдықтардың құлдығына түсті. Үнді әйелдері мен португалдық әкімшілердің араласуынан Бандейрантелер пайда болды – Сан-Паулудың отарлық тұрғындары, олар Бразилияның ішкі аймандарын зерттеп, португалдық отарлау аумағын кеңейтті. Бұл аралас нәсілділердің негізгі тілі – тупи және португал тілінен құралған Língua geral болды. 17 ғасырдың соңында Бандейрантелер қазіргі Минас-Жерайс аймағында алтын тапты. Бразилияда алтын асығысы басталды, осы кезеңде мыңдаған португалдық отаршылар келді. Бандейрантелер мен португалдықтардың кен орындарына иелік ету үшін болған қақтығысы Эмбоабас соғысына әкелді. Португалдықтар соғыста жеңіске жетті. Американдық индейлердің мәдениеті төмендеп, португалдық мәдениеттің күшті ықпалына жол берді. Байлықты бақылау мақсатында Португалия королі Бразилияның астанасын Сальвадордан (Баия) Рио-де-Жанейроға көшірді. Мыңдаған африкалық құлдар алтын кен орындарында жұмыс істеу үшін әкелінді. Олар Рио-де-Жанейроға түсіріліп, басқа аймақтарға жіберілді. 18 ғасырдың соңына қарай Рио-де-Жанейро "африкалық қалаға" айналды: оның халқының көп бөлігі құлдардан тұрды. Рим империясы құлағаннан бері әлемде құлдардың саны осы деңгейге жеткен басқа ешбір жер болған жоқ. 1808 жылы Наполеоннан қашып келген Португалия корольдік отбасы Рио-де-Жанейроға басқарып келді. Бразилияға 15 мыңға жуық португалдық ақсүйек көшіп келді. Аймақ көп өзгеріске ұшырап, еуропалық сипатқа ие болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін, әсіресе 1850 жылдан кейін, Оңтүстік-шығыс Бразилияға кофе плантацияларында африкалық құлдарды ауыстыру үшін үкімет шақырған еуропалық иммигранттар көптеп келді. Көбінесе иммигранттар Сантос портына келіп, Сан-Паулудағы кофе шаруашылықтарына жіберілді. Иммигранттардың басым көпшілігі Италиядан келді. Бразилия 1870-1953 жылдар аралығында шамамен 5 миллион иммигрантты қабылдады. Оңтүстік-шығыс Бразилияның көптеген аймақтарында итальяндықтардың көптігі байқалады. Олардың ұрпақтары қазіргі уақытта көптеген аймақтарда басымдық құптайды. Мысалы, Сан-Паулудың солтүстік-шығысында 65% итальяндықтар тұрады. Еуропаның, Таяу Шығыстың және Азияның түрлі аймақтарынан келген иммигранттардың келуі этникалық жағынан алуан түрлі халықты құрады. Сан-Паулудағы Бастос қаласында жапондықтардың үлесі 11,4%-ды құрайды. Сан-Паулу қаласы Жапониядан тыс жапон халқының ең көп шоғырланған жері болып табылады.

Солтүстік-шығыс

Солтүстік-шығыс Бразилия халқы төрт ғасырдан астам уақыт бойы аймақта жүрген қарқынды нәсілдік араласудың нәтижесі болып табылады. 2006 жылғы халық санауы бойынша, өзін "қоңыр" деп жариялағандар халықтың 62,5% құрайды. "Қара" деп тіркелгендер 7,8% құрайды. Бұл аймаққа 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Оңтүстік Бразилияда болған үлкен еуропалық көші-қонның ықпалы болған жоқ. Солтүстік-шығыс Бразилия 17-шы ғасырдың соңында қант плантацияларының құлдырауынан бері кедей аймақ болып келді, сондықтан оның экономикасына иммигранттар қажет болған жоқ. Халықтың этникалық құрамы 16-шы ғасырда қалыптаса бастады. Португалдықтар әйелдерді сирек алып келгендіктен, үнді әйелдерімен қарым-қатынасқа түсуге соқтырды. Кейін португалдықтар мен африкалық әйелдер арасында аралас некелер пайда болды. Бұрын миллиондаған африкалық құлдар (көбінесе қазіргі Ангола, Гана, Нигерия және Бенин елдерінен) қант плантацияларында жұмыс істеу үшін келген жағалау аймағында бүгінде мулаттар басым – ақ және қара терілі адамдардың ұрпақтары. Сальвадор, Баия қаласы Африкадан тыс ең ірі африкалық қала саналады, оның халқының 80% астамы африкалық бразилиялықтар. Ішкі аймақтарда үндістер мен ақ нәсілділердің араласуы басым.

Солтүстік

Солтүстік Бразилия, көбінесе Амазонка ормандарымен жабылған, мәдениеті мен этникалық құрамындағы үндістердің ең көп әсеріне ие Бразилия аймағы болып табылады. Әртүрлі үнді тайпаларының мекендеген жері, Бразилияның бұл бөлігіне 17 ғасырда португал және испан отарлаушылары келген, бірақ оны үнді емес адамдар тек 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында мекендеуге бастады. Автомобиль өнеркәсібінің өсуімен байланысты резеңке өндірісінің пайдалануы аймаққа үлкен көші-қонды әкелді. Бразилияның кедей Солтүстік-Шығысынан, көбінесе Сеарадан көптеген адамдар Амазонка аймағына қоныс аударды. Үндістер мен солтүстік-шығыстың резеңке өндірушілері арасындағы байланыс аймақтың этникалық құрамын қалыптастырды, нәсілдердің араласуы нәтижесінде көпшілік бөлігі құрылды.

Орталық-Батыс

Бразилияның Орталық Батыс аймағы португалдар 18-ші ғасырдың басында келген кезде түрлі үндістермен қоныстанған. Португалдар сол жерде табылған құнды тастарды табу үшін келді. Португалдар мен үндістердің араласуы нәтижесінде аралас нәсілді халық пайда болды. 20-шы ғасырдың ортасына дейін Орталық Батыс Бразилияда халық саны өте сирек болды. 1960 жылы Бразилияның жаңа астанасы – Бразилианың салынуымен жағдай өзгерді. Көптеген жұмысшылар, әсіресе Бразилияның солтүстік-шығысынан, бұл аймаққа тартылды. 1970 жылдардан бастап қоныс аударушылардың жаңа толқыны басталды. Бразилияның оңтүстігіндегі ауыл шаруашылығының механизациялануына байланысты, неміс және итальян тегінен шыққан көптеген ауыл шаруашылығы жұмысшылары Орталық Батыс Бразилияға көшіп келді. Кейбір аймақтарда олар қазірдің өзінде халықтың көп бөлігін құрайды.