Кіріспе
Rhus ovata, көбінесе қант бұтасы немесе қант сумак деп аталады, бұл Оңтүстік Калифорния, Аризона, Бая Калифорния және Бая Калифорния Сурдағы шапарраль және байланысты экожүйелердің каньондарында және беткейлерінде өсетін бұта немесе кіші ағаш. Бұл өсімдік 100 жылға дейін өмір сүреді, әрі оның қалың жапырағы әрдайым жасыл болып, көзге түсіп тұрады. Лимонадты сумакқа жақын және онымен будандасады.
Rhus ovata, commonly known as sugar bush or sugar sumac, is a shrub or small tree found growing in the canyons and slopes of the chaparral and related ecosystems in Southern California, Arizona, Baja California and Baja California Sur. It is a long lived plant, up to 100 years, and has dense evergreen foliage that make it conspicuous. It is closely related to and hybridizes with the lemonade sumac.
Морфология
Бұл өсімдік биік, кең ағаш тәрізді бұтадан бастап ұсақ ағашқа дейін, биіктігі дөңгелек түрінде болады. Жас кездегі қалың бұтақтары қызғылт түсті болады. Жапырағы 1030 мм ұзындығы бар жапырақшаға ілінеді. Жапырақтары 3 - 8 см ұзындығы бар, ені шамамен бірдей, кеңінен овативті немесе кеңінен эллипстік, орта жамбасында бүлінген, терілі, безді пішіні бар. Жапырақтың ұштары өткірден аккуминацияға дейін, ал жапырақтың шеттері бүтін. Гүлдері кішкентай, ені 1 см-ден кем, 5 ақтан қызғылт түсті жапырақшалардан және 5 қызғылт сепальден тұрады. Олар гинодиоздық және өз-өзіне үйлесімсіз. Кейбір өсімдіктерде тек қана әйел гүлдері болуы мүмкін, басқалары бисексуал гүлдері бар гермафродит болуы мүмкін, ал кейбіреулерінде еркек стерильді әйел гүлдері мен бисексуал гүлдері біріктірілуі мүмкін. Гүлдері қазіргі маусымдық бұтақтардың соңында бұтақ гүлшоғырында топталған. Гүлжапырақтың бұтақтары қатты, ал бранцелеттері 2 мм-ден аз. Жемісі қызғылт түсті, түкті және жабысқақ, ұзындығы 35 мм, диаметрі 68 мм, жалпақ пішінді, тас тәрізді эндокарппен қоршалған бір тұқым шығарады. Еркек тұқымсыз өсімдіктер көбірек жеміс береді.
Филогенез және будандастыру
Рхус тұқымдасының 20-дан астам түрі Солтүстік Америкада, Еуропада және Азияда кездеседі. Көптеген белгілерге негізделген филогенетикалық талдаулар Rhus ovata-ны Rhus integrifolia, лимонадтық сумакпен бірге Styphonia бөліміне орналастырды. Екі өсімдік те олардың жақын туыстары болып табылады және олардың таралу аймағы бір-бірімен жабысып жатқан жерде будандасады, бұл жабысу әдетте жағалаудағы тауларда болады. Лимонадты сумак теңіз жағалауы мен аралдарда батысқа таралған, ал қант бұтасы әдетте ішкі және шығысқа қарай кездеседі, екеуі де кездесетін жерде араласқан. Гибридтер екі түрге де бірдей тозаңдырғыштардың келуінің нәтижесінде пайда болады. Гибридтерде екі түрдің арасындағы аралық морфологиялық белгілер бар. Зерттеулер түрлер аралық айқасудың тек 19% ғана тұқым беретінін, түрлер ішіндегі айқасулар көрсеткен 61% мен 73% -ға қарағанда, құнарлылығы әлдеқайда төмен екенін көрсетті. Гибридтердің төменгі төлдеуі олардың ата-аналарынан дене шынықтыру қабілетін жоғалтып алғанын көрсетеді, бұл екі түрдің арасында кейбір үйлесімсіздік бар екенін көрсетеді. Гибридтер тұқымсыз болса да, қант бұтасының популяциясы генетикалық әртүрліліктің жоғары деңгейіне ие. Бұл түр Аризонаның Моголлон жиегінде де кездеседі. Өсімдік тау етегіндегі каньонның беткейлерінде, көбінесе шапарраль және оған байланысты экожүйелерде кездеседі. Олар құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер, тіпті Колорадо шөлінің шетінде, Пенинсулярлік таулар тікұшақтарының шығыс етегінде кездеседі. Олардың басымдылық беретін топырақ түрлері гранитті және шөгінді материалдардан алынған жақсы сусыздалған ортаны қамтиды, бірақ сілтілі топырақтарды емес. Рхус түрлерінің жемістері мен тұқымдарын әдетте құстар мен сүтқоректілер шашыратады, ал туысқан Рхус integrifolia-да көптеген жануарлар тіпті бұтадан құлағанға дейін жемістерді шашыратады. Евритомидтер личинкалары жабайы табиғаттағы құлаған тұқымдардың 50% -ға дейін болуы мүмкін, бірегей личинкалар тұқымдарды жеп, бүкіл ішкі бөлігін жеп, кету кезінде шығыс тесігін қалдырады, ол байқалуы мүмкін. Жемістермен өзара әрекеттесетін басқа да жәндіктер - кеміргіштер мен құстар, олар да тұқымдарды жейді немесе шашыратады. Кейбір кеміргіштер, мысалы, қара аяқты жыртқыш, өсімдіктің қабығын алып тастап, жалмап, бүкіл бұтақтарды жалаңаш қалдырады. Шәкәр бұтасының бөлшектері жыртқыш құс ұясында азық-түліктің кішігірім бөлігін құрайды.
Этноботаника
Rhus ovata) - бұл тұқымның жапырақтарынан шай жасап, суық тигенде және жөтелде Кахуилла халқының дәрісі болған. Сондай-ақ, жас жемістерді шикі, кептірілген немесе ұнтақталған күйінде жеу арқылы тамақ ретінде де пайдаланылған. Кахуиллалар бұтақтағы гүлдерді қайнатып, жейді. Растамалық құрттың құрамында урушиол бар екендігі туралы расталмаған мәліметтер бар. Рхус өсімдіктерінде флавондар, карданолдар, бихалкондар, микробқа қарсы қасиеттері бар химиялық заттар бар екені расталды, ал R. ovata экстрактінің жоғары концентрациясы бактерияға қарсы қасиеттерге ие екені дәлелденді, олар Стафилококк сияқты грам оң бактериялардың өсуіне кедергі келтіреді, бірақ E. coli немесе саңырауқұлақтар сияқты грам теріс бактериялар емес. Кумейяй өсімдікін әртүрлі мақсатта пайдаланады, соның ішінде азық-түлік, дәрі-дәрмек, отын немесе құрылыс материалы ретінде. Олар жемістерді жеп, оларды әр түрлі жолмен дайындайды. Олар піскен кезде пісірілуі немесе тостқа шалынады және пиноле сияқты тағамға айналуы мүмкін. Ал басқаша айтқанда, жемістерден қабықта пайда болған қантты пайдаланып, лимонадқа ұқсас тәтті және қышқыл дәмді қоспаны пісіріп, ішуге болады. Өсімдіктің дәрілік қолданылуы негізінен әйелдердің репродуктивтік жүйесіне әсер ететін ауруларды емдеуге арналған. Жапырақ пен сабақтары кесілгеннен кейін, шай дайындалады, ол босану кезінде әйелдерге анестезия ретінде әсер етеді. Сол сияқты емді ұйқысы немесе босануы кезінде жануарларға да қолдануға болады, бірақ инфузия жапырақтардан жасалса. Тұқымдар жеуге жарамсыз.
Өсіру
Rhus ovata құрғақшылыққа төзімді өсімдік болғандықтан, күн сәулесі мол, су аз жерде жақсы сумен суармалы топыраққа ұнайды. Ол формалды қораптық кесуге жақсы жауап бермейді; алайда, жауын-шашынды азайту немесе жасу үшін қажет болған жағдайда, жаңа базалық өскіндер үшін негіздің астынан төменгі сатыға дейін көктемгі кесу жүргізіледі. Өсімдік эрозияны жақсы қадағалайды. Скарфикация қызу сумен немесе пеште 100 °C температурада 5 минут бойы немесе тұқымдарды күкірт қышқылында 3-5 минут бойы батыру арқылы жүзеге асырылады. Алдын ала өңдеусіз жаңа тұқымдардың 5% -дан азы өседі.