Кіріспе

Израильдегі білім беру жүйесі үш деңгейден тұрады: бастауыш білім (1-6 сынып, шамамен 6-12 жас), орта мектеп (7-9 сынып, шамамен 12-15 жас) және жоғары мектеп (10-12 сынып, шамамен 15-18 жас). Міндетті білім беру балабақшадан 10-сыныпқа дейін жүргізіледі. Мектеп оқу жылы 1 қыркүйекте (2 қыркүйек, егер 1 қыркүйек сенбі күні болса), бастауыш сынып оқушылары үшін 30 маусымда (29 маусым, егер 30 маусым сенбі күні болса), орта және жоғары сынып оқушылары үшін 20 маусымда (19 маусым, егер 20 маусым сенбі күні болса) басталады. Хареди иешивалары 1 Еллден басталатын тәуелсіз кестеге сәйкес келеді. Израиль мәдениеті жоғары білімді Израиль қоғамында жоғары ұтқырлық пен әлеуметтік-экономикалық мәртебеге қол жеткізудің кілті ретінде қарастырады. Мыңжылдықтар бойы ортағасырлық еуропалық антисемитизм еврейлерге жер мен егін шаруашылығына ие болуға тыйым салды, бұл олардың лайықты өмір сүру үшін мансап таңдауларын шектеді. Бұл көптеген яһудилерді білімге әлдеқайда жоғары сыйақы беруге мәжбүр етті, бұл оларға кәсіпкерлік және ақ жағалы кәсіби ізденістерді қамтитын басқа да мансап таңдауларына мүмкіндік берді. Бұл кәсіптер жоғары деңгейдегі ауызша, математикалық және ғылыми сауаттылықты талап ететін сауда, ғылым, медицина, заң, бухгалтерлік есеп және ақша несиелеу сияқты. Израиль қоғамындағы білім берудің маңыздылығына назар аударудың қазіргі заманғы тамыры кем дегенде 1880-ші жылдары қайта өрлеу және ағартушылық қозғалысынан бастап сионизмнің тамырына дейінгі еврей диаспорасынан басталады. Леванттағы яһуди қауымдастықтары бірінші болып міндетті білім беруді енгізді, оның үшін ұйымдасқан қауым, ата-анадан кем емес, келесі ұрпақтың білім алуына жауапты болды. Қазіргі еврей мәдениетінің күшті басымдығы, стипендия мен білімді насихаттау және зияткерлік ізденістерді дамытуға деген күшті бейімділігі, сондай-ақ елдің жоғары университеттік білім алу деңгейі Израиль қоғамының жоғары білімді қаншалықты жоғары бағалайтынын көрсетеді. Израиль халқы жақсы білімді, ал Израиль қоғамы білімді жоғары бағалайды. Білім беру еврей мәдениетінде және жалпы Израиль қоғамында негізгі құндылық болып табылады, көптеген Израиль ата-аналары өздерінің жеке жайлылықтарын және қаржылық ресурстарын құрбан етіп, балаларына мүмкіндігінше жоғары білім беру стандарттарын ұсынады. Израильдік яһудилер (жасы 25 және одан жоғарылар арасында) орта есеппен 11,6 жыл білім алады, бұл оларды әлемдегі барлық ірі діни топтардың ішіндегі ең жоғары білімділердің бірі етеді. Маариф христиандық араб секторларын "білім беру жүйесінде ең табысты" деп сипаттады, өйткені мәсіхшілер білім беру жағынан Израильдегі кез-келген басқа дінмен салыстырғанда жақсы нәтиже көрсетті. Орыс тілді отбасылардың исраилдік балаларының жоғары мектепте багрут деңгейі жоғары. Бұрынғы Кеңес Одағында туған иммигрант балалардың арасында багрут курсын тапсыру деңгейі Еуропаның ФСУ мемлекеттерінен келген отбасылар арасында 62,6% -ға жоғары, ал Орталық Азия мен Кавказдың ФСУ мемлекеттерінен келген отбасылар арасында төмен. 2014 жылы Израильдің барлық 12-сынып оқушыларының 61,5%-ы мектеп бітіру туралы куәлік алды. Израиль экономикасы негізінен ғылыми және технологиялық негізделгендіктен, еңбек нарығында жұмыс іздеу кезінде бәсекеге қабілеттілік алу үшін жоғары білім алуды, әсіресе ғылым мен инженерияға қатысты білім алуды талап етеді. 2012 жылы ЕОЫД елдері арасында (Жапониямен және Канададан кейін) 25 пен 64 жас аралығындағы 46 пайыз жоғары білім алғандар арасында екінші орынды иеленді. Сонымен қатар, 55-64 жас аралығындағы исраилдіктердің жоғары білімділігі басқа ЭЫДҰ елдерімен салыстырғанда екі есеге жоғары, ал ЭЫДҰ елдерінің орташа саны 25% болса, олардың 47% академиялық білімі бар. Ол ОЭСР елдерінің ішінде білім беру мекемелеріне жұмсалатын жалпы шығындар бойынша ЖІӨ-нің пайыздық үлесі бойынша бесінші орында тұр. 2011 жылы ел өзінің ЖІӨ-нің 7,3%-ын білім берудің барлық деңгейлеріне жұмсады, бұл Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 6,3%-ынан әлдеқайда көп және нәтижесінде 70 жыл ішінде елді өзгертуге және экономикасын тез өсіруге көмектескен білім беру жүйесін дамытуға көмектесті. Көптеген халықаралық бизнес лидерлері мен ұйымдар, мысалы, Microsoft компаниясының негізін қалаушы Билл Гейтс және технология гиганты IBM Израильді жоғары білім сапасы үшін мақтады, бұл Израильдің экономикалық дамуына ықпал етеді.

Білім беру бағыттары

Израиль мектептері төрт түрлі жолға бөлінеді: мемлекеттік зайырлы (Мамлахти), мемлекеттік діни (Мамлахти дати), тәуелсіз діни (חרדי Харди немесе חינוך עצמאי Ḥinuch Atzmai) және араб. Ата-аналардың белгілі бір топтарының философиясын көрсететін жеке мектептер де бар (Демократиялық мектептер) немесе олар шет елдің оқу бағдарламасына негізделген (мысалы, Израильдегі Америка халықаралық мектебі). Израильдік балалардың басым көпшілігі мемлекеттік мектептерге барады. Мемлекеттік діни мектептер православиелік сектордың (негізінен діни сионист / қазіргі православие) жастарына қызмет көрсетеді, олар яһудилік зерттеу бағдарламаларын ұсынады және дәстүр мен салт-дәстүрді атап көрсетеді. Хинух Атцмай мектептері Тораны зерттеуге толығымен назар аударады және зайырлы пәндер бойынша өте аз ұсынады. Араб секторындағы мектептер араб тілінде оқытады және араб тарихы, діні мен мәдениетін ерекше атап өтетін оқу бағдарламасын ұсынады. Хареди және араб секторларындағы мектептерге баратын оқушылардың үлесі өсуде; 2009 жылы жарияланған демографиялық зерттеуге сәйкес, харедилер мен арабтар 2030 жылға қарай Израильдің бастауыш мектептеріндегі халықтың 60% құрайды. Израильде көптеген адамдар харемиттердің негізгі білімнің жоқтығын және жұмыс күшінде төмен қатысуын әлеуметтік проблема ретінде қарастырады. Жоғары білім беру кеңесі 2012 жылы белгілі бір мамандықтарға назар аударған харемимдердің білім алуы үшін тиісті негіздемелер құру үшін келесі бес жылда 180 миллион шекел инвестиция салатындығын жариялады. Израильдің Білім министрлігінің 2014 жылғы статистикасы хареттік оқушылардың тек 22 пайызы ғана мектептегі емтихан тапсыратынын көрсетеді, өйткені православиелік ешивоттар негізгі пәндерді елемейтіндіктен. Хареди оқушыларының 8 пайызы емтихан тапсырады. Хайфа университетінің ағартушылық саласының құрметті профессоры, 2006 жылғы Израиль сыйлығының иегері Мириам Бен Перец: "Исраилдік студенттердің саны артып келеді, олардың білімінің негізі жоқ, негізгі білімдері жоқ. Израильдің кейбір хареттік ешиваларында білім алған исраилдіктер "Өзгерістер үшін жол" (LFC) ұйымын құрды. Бұл ұйым Израильдің міндетті білім беру туралы заңын орындамағандығы үшін үкіметке шағымдануға тырысады. 1984 жылы еврей және араб оқушыларының бір сыныпта бірге өмір сүрген алғашқы біріктірілген мектептерді Неве Шаломның тұрғындары салған. Бүгінде бұл мектеп мемлекет тарапынан қолдау табады. 1997 жылы Hand in Hand: Израильдегі еврей-араб білім беру орталығы арқылы Иерусалим мен Ғалилеяда тағы екі біріктірілген мектеп ашылды (Ғалилея еврей-араб мектебі). 2010 жылы Израильде Неве Шаломды қоса алғанда, бес интеграцияланған мектеп болды.

Израиль оқушыларының құқықтары туралы заң

2000 жылғы Израиль оқушыларының құқықтары туралы заң оқу орындарына қабылдау кезінде немесе оқудан шығару кезінде, жеке оқу бағдарламаларын құруда немесе бір оқу орнында жеке сыныптарды өткізуде діни себептер бойынша студенттерді кемсітуге тыйым салады және оқушылардың құқықтары мен міндеттерін қарастырады. Заңға Израиль студенттері мен жастар кеңесі толық қолдау көрсетті.

Бағрут (Бағрут)

Израильдегі жоғары мектептер студенттерді Израильдің бакалавриат емтиханына (багрут) дайындайды. Бұл әр түрлі академиялық пәндерді қамтитын емтихандар, олар әдетте қиындық деңгейі жоғарылайтын бірден беске дейін (кейде 10-ға дейін) бірліктерде (yehidot limud) оқылады. Міндетті оқу пәндерінен (иврит тілі, ағылшын тілі, математика, киелі кітап, тарих, мемлекеттік білім және әдебиет) өту белгісі бар, кем дегенде 21 бірлік бойынша сынақтан өткен және кем дегенде бір 5 бірлік емтиханын тапсырған студенттер толық оқу куәлігін алады. 2006-2007 жылдары Израильдің 12-сынып оқушыларының 74,4%-ы багрут емтиханын тапсырды, ал тек 46,3%-ы ғана мектеп бітіру туралы куәлік алды. Араб және друз секторларында бұл көрсеткіш тиісінше 35,6% және 43,7% құрады. Багрут сертификаты мен Багрут баллдары көбінесе элиталық әскери бөлімшелерге қабылдауды, академиялық институттарға қабылдауды және жұмыс перспективаларын анықтайды. Төменде Израильдің Орталық статистика бюросының мәліметтері бойынша (магистратураны 2002 жылы бітіргендер) Израильдің ірі қалаларында мектеп бітіргендердің пайыздық үлесі көрсетілген кесте берілген. Израильдегі әлеуметтік мәселелер бойынша ой-сананы қалыптастырушы Adva орталығы, берілген дипломдардың 15%-ы Израиль университеттеріне оқуға жарамсыз деп есептейді. Христиан арабтары, әдетте, мұсылмандар мен друздарға қарағанда және еврей білім беру жүйесіндегі барлық студенттермен салыстырғанда, мектептегі емтихандарда ең жоғары табысқа ие болды. ЭЫДҰ мәліметтері бойынша, Израиль студенттерінің орташа жасы 27 жастан сәл жоғары.

Басқа елдермен салыстыру

Жоғары оқу орнынан кейінгі жоғары оқу орындарында жақсы орынға ие болғанына қарамастан, Израиль студенттер үшін Норвегия мен Мексика сияқты елдерге қарағанда аз қаражат жұмсайды. Кейбір шенеуніктер тесттердің жоғары баллдары Израильдің жоғары білімді ел екенін дәлелдейді дегенді сынға алды, стандартталған тесттердің баллдары хареди және арнайы білім беретін студенттерді алып тастайды, сондықтан олар дәл бейнеленбейді. Израильдік мұғалімдер үлкен сыныптармен, төмен жалақымен және төмен моральмен күресуге мәжбүр. Осыған қарамастан, Израиль 25 пен 64 жас аралығындағы адамдардың жоғары білім алу пайызы бойынша ЭЫДҰ елдері арасында екінші орында тұр (Жапониямен тең және Канададан кейін): 46%, ЭЫДҰ орта есеппен 32%. Теңсіздік - бұл проблема, ол Израильдің халықаралық сынақтардағы нәтижелерінде көрініс тапқан. 65 елден келген жарты миллион оқушы қатысқан PISA сынақтарында Израиль оқу қабілеті бойынша 33-ші, ал математика мен ғылым бойынша 40-шы орында тұрды. Тек Тайваньда ғана ең жақсы және ең нашар оқушылардың арасында үлкен айырмашылықтар болды.

Араб секторы

Израиль Білім берудегі кемсітушілікке қарсы конвенцияға қол қойды және оны 1961 жылы ратификациялады. Израиль соттарында бұл келісім заң мәртебесіне ие. Израиль араб азшылығы үшін араб білім беру жүйесін қолданады, араб студенттеріне араб тілінде өздерінің тарихы мен мәдениеті туралы білім береді. Алайда, яһуди білім беру жүйесіне көбірек қаражат беріледі деген пікірлер бар. Араб білім беру жөніндегі бақылау комитетінің мәліметінше, Израиль үкіметі әр араб студентіне жылына орта есеппен 192 доллар, ал еврей студентіне 1100 доллар жұмсайды. Сондай-ақ, Израильдің араб азаматтарының оқуды тастау көрсеткіші еврей азаматтарының деңгейінен екі есе жоғары (12 пайыз бен 6 пайыз). Сонымен қатар, 2005 жылы араб секторында 5000 сыныптың жетіспеушілігі байқалды. 1999 жылы араб және еврей білім беру салалары арасындағы алшақтықты жою мақсатында Израильдің білім министрі Йосси Сарид арабтарға білім беру бюджетінің 25% -ын, олардың халық санындағы үлесінен (18%) артық бөлінетінін уәде етіп, оң іс-қимыл саясатын жариялады. Сондай-ақ, министрлік араб академиялық колледжінің құрылуын қолдайтынын айтты. 2001 жылы Хьюман Райтс Вотч ұйымының баяндамасында мемлекеттік араб мектептеріндегі оқушылардың мұғалімдердің аздығына, мектеп құрылысының жеткіліксіздігіне, кітапханалар мен демалыс орындарының жоқтығына байланысты төмен білім алғаны айтылған. Яһуди мектептері жақсы жабдықталған, кейбіреулерінде кинорежиссерлік студиялар мен театр бөлмелері бар. 2009 жылы Еврей университетінің білім беру мектебінің профессоры Сорел Кахан араб орта мектептеріндегі арнайы қажеттіліктері бар студенттерге арналған студенттерге арналған орташа бюджет бөлу бес есе төмен болды деп мәлімдеді. 2007 жылы Израиль Білім министрлігі араб қауымдастықтарындағы мектептерге қаржы бөлуді ұлғайту жоспарын жариялады. Министрліктің бір өкілі: "Бұл процесстің соңында көп ақша аз білімді және табысы аз отбасылардан шыққан оқушыларға бағытталады, негізінен араб секторында". Білім министрлігі оқу орындары арасындағы олқылықтарды жою және орта мектепте оқуға жарамды оқушылардың санын арттыру үшін бес жылдық жоспар дайындады. 2009 жылғы бір есепте жоғары білім алуда араб студенттеріне кедергілер 5000-нан астам адамның жақын маңдағы Иорданияға оқуға көшуіне әкелгені көрсетілген. Израильдегі Азаматтық құқықтар қауымдастығы және түрлі ғалымдар еврей исраилдіктері мен араб исраилдіктері арасындағы білім алудағы үлкен айырмашылықтарды және араб мектептерінің жеткіліксіз қаржыландырылуын сынға алды. Білім министрлігі 2010 жылдың сәуірінде алдағы оқу жылында ұсынылған оқу бағдарламасына азаматтық, демократиялық құндылықтар немесе еврей-араб өмір сүруі кірмейтінін және сионисттік және еврей құндылықтарына көбірек назар аударатынын мәлімдеді. 2010 жылы араб елдерінің компьютерлік ғылым мұғалімдерінің саны 50%-ға өсті. Араб секторында технология сабақтарын оқытатын оқытушылардың саны 165%-ға, ал математикадан сабақ беретін оқытушылардың саны 171%-ға өсті. Араб мектептерінде физика мұғалімдерінің саны 25%-ға, химиядан 44%-ға, биологиядан 81,7%-ға өсті. 2012 жылы Жоғары араб бақылау комитетінің баяндамасына сәйкес, араб қауымдастықтарында 6,100 сынып және 4000 мұғалім жетіспейді. Христиан арабтары, әдетте, мұсылмандар мен друздарға қарағанда, сондай-ақ еврей білім беру жүйесіндегі барлық студенттермен салыстырғанда, мектептегі емтихандарда ең жоғары табысқа ие болды.

Гендерлік статистика

8-12 сыныптарда оқуды тастау көрсеткіші еркектерде әйелдерге қарағанда жоғары. 2011 жылы оқуды тастау көрсеткіші төмендеді, бірақ ерлер арасында әлі де жоғары болды, 4,5% ерлер мен 1,7% әйелдер оқуды тастады. Сонымен қатар, орта мектептің емтихандарын тапсыру деңгейі әйелдер үшін 62%, ерлер үшін 51% құрады. Университеттер мен колледждерде оқитын әйелдердің саны да жоғары; 2011-2012 жылдары академиялық мекемелердегі студенттердің 56,7% -ы әйелдер болды. 2012 жылы магистрлік бағдарламаларға үміткерлердің 59,3%-ы және докторлық бағдарламаларға үміткерлердің 52,4%-ы әйелдер болды. Алайда, Израиль профессорларының 81% -ы ер адамдар. Сонымен қатар, инженерлік, электрлік, физикалық, математикалық, компьютерлік және жаратылыстану ғылымдары сияқты салаларда ерлер басым, бірақ инженерлік, биомедициналық, өндірістік және экологиялық инженерлік сияқты кейбір салаларда әйелдер көп. Әйелдер көбірек білім беру және еңбекпен емдеу сияқты гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарды зерттейді.

Мұғалімдердің мәртебесі

Жылдар бойы мемлекеттік бюджетті қысқарту өз зардабын тигізді. Израиль 1960 жылдары ғылым мен математика бойынша халықаралық рейтингтерде алдыңғы орында тұрған, бірақ 2002 жылғы зерттеуде 41 елдің 33-іне дейін төмендеді. Израиль мұғалімдерінің жалақысы басқа өнеркәсіптік елдерге қарағанда төмен, әсіресе басқа дамыған елдерге қарағанда сабақ беру сағаттарының аздығына байланысты (сағаттық жалақы ЭЫДҰ стандарттарына ұқсас), Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының зерттеуіне сәйкес. 2004 жылы Шломо Доврат бастаған үкімет тағайындаған Доврат комиссиясы Израиль білімін жақсартудың кілті көбірек ақша емес, сапалы оқыту деген қорытындыға келді. Ұсыныстарға мектеп директорларына сапасы төмен мұғалімдерді жұмыстан босату және жақсыларын жоғары жалақымен марапаттау құқығын беретін реформа кірді. Бұл қадамдарды Израиль мұғалімдер одағы тоқтатты, олар ұзақ уақыт бойы мектептерде шабуыл жасап, негізінен ұсынылып отырған реформаларды тоқтатты.

Оқулық

Иерусалимдегі Еврей университетінің тіл және білім саласының профессоры Нурит Пелед Эльхананның мақаласына сәйкес, Израильдегі оқулықтар арабтардың жағымсыз бейнесін насихаттайды. Мектеп оқулықтарын бақылаушы ұйым - Бейбітшілік әсерін бақылау орталығы бұл тұжырымға қарсы шығып, оның мәлімдемесін саяси және бұрмаланған деп атады. 2000 жылы жарияланған баяндамада Бейбітшілік әсерін бақылау орталығы жалпы мемлекеттік желідегі және діни мемлекеттік желідегі оқулықтарда стереотиптерді жоюға және бірге өмір сүру мен өзара құрметке негіз құруға шынайы күш-жігер жұмсалды деп мәлімдеді. Араб мәдени қауымдастығының 2011 жылғы есебінде Израиль мектептеріндегі 3-9 сынып оқушыларына берілген араб тіліндегі оқулықтарда көптеген қателер бар екені анықталды. Бұл есеп барлық пәндер бойынша оқулықтарды зерттеуге негізделген. Тарих оқулықтарын зерттеген доктор Джордж Мансур араб палестиналықтарының Израильде болуын елемейтінін және араб мәдениетін төмен бағалайтынын айтты.

Шабуылдар

Израиль мектептері мен университеттері жылдар бойы оқытушылар, кейде студенттер тарапынан бірнеше рет ереуілге ұшырады. 2007 жылғы Израиль студенттерінің ереуілі 2007 жылдың сәуірінде үкіметтің оқу ақысын көтеру туралы шешіміне және 2001 жылғы Виноград комитетінің оны 25% -ға төмендету туралы ұсынысын іске асырмауына наразылық білдіру үшін басталды. Үш аптадан кейін университеттер оқуларына қайта оралмаған студенттерге семестрді қайтадан тапсыруды ескертті. Студенттік басшылар студенттерді оқу ақысын көтеруден босатуға мүмкіндік беретін келісімді қабылдамады. Кейбір студенттер аштық ұрысын бастады. Шабуыл 14 мамырда студенттік көшбасшылар Шохат реформасын жүзеге асыруды қабылдағаннан кейін аяқталды. Орта және орта мектеп мұғалімдері бір жарым ай бойы жұмыс істемеді. Олардың талаптары арасында жалақыны 8,5% көтеру, сыныптардың санын 30 оқушыға дейін қысқарту және оқу күнінің ұзындығын ұлғайту болды. 2008 жылдың 10 шілдесіне дейін оқу жылы ұзартылды.

Марапаттар мен мойындау

Жыл сайын муниципалитеттер білім беру саласындағы үздік бастамалары мен жетістіктері үшін марапатталуы мүмкін. Израиль Білім және мәдениет министрлігінің 2012 жылғы Білім беру сыйлығы Ариэль, Ашдод, Йокнеам, Маале Адумим, Сафед және Кириат Биалик муниципалитеттеріне берілді. Бұл қалалардың білім беру желілері бірегей жобалары, иммигранттарды қабылдаудың тиімділігі, студенттерді күшейту, білім берудегі көшбасшылық, жоғары сапалы оқыту, кәсіпкерлікті және инновацияны ынталандыру және әртүрлі мектеп тұрғындарының үздік деңгейін арттыру үшін аталды.