Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы еврей білімінің тарихы 20 ғасырдан бұрынғы АҚШ тарихымен бірдей көне; ол АҚШ-тың жалпы еврей тарихының бір бөлігі. Бұл тарих Нью-Йорктегі алғашқы еврей қауымының тарихымен басталады. Осы қауымға қарасты мектепте еврей тілінен бөлек, басқа да пәндер оқытылды. Бұл Америкадағы ең алғашқы жалпы білім беретін мектептердің бірі болды; мұнда кедей балалар ақысыз білім алды. Діни білім беру алғашқы синагогтардың көпшілігінде ұйымдастырылды. Америкалық еврейлер көбінесе жалпы білім алу үшін діни емес мектептер мен колледждерге жүгінді. Мысалы, 1772 жылы Пенсильвания университетіне еврей студент қабылданды. Дегенмен, ескі қауымдар мемлекеттік білім беру жүйесі толығымен орнағанға дейін, жиі түрлі пәндер бойынша жүйелі оқыту жүргізді. Мұндай мектептер көбінесе қауымдар ұстаған діни мектептерге қосымша болып табысты. 1838 жылы Филадельфияда қауымдық байланысы жоқ жалпы жексенбілік мектеп ашылды, бұл Ребекка Гратцтың күш-жігерінің нәтижесінде болды, ол 1864 жылға дейін оның директоры және президенті қызметін атқарды. Бұл – ел бойынша тараған, қауымдық қызметтен толығымен тәуелсіз білім беру жұмысын ұйымдастыруға бағытталған қозғалыстың бастауы болды.

Тегін мектептер

Сол жылы Шарлстон қаласында, Оңтүстік Каролина штатында ұқсас мектеп ұйымдастырылды; келесі жылы Ричмондта, Вирджиния штатында; 1845 жылы бұл қозғалыс Нью-Йоркке тарады, оны бірінші болып Эмануэль қоғамы қолға алды, бірақ Шеарит Израиль қауымы 1808 жылдан бері еврей мектеп жүйесін құрып келген. 1848 жылы Филадельфияда еврей білім беру қоғамы құрылды – бастапқыда жалпы білім беретін мектеп, қарапайым сыныптардан бастап гимназия деңгейіне дейін, сонымен қатар еврей тілі мен еврей діні бойынша білім берді. 1864 жылы Нью-Йоркте еврей еркін мектептер қауымдастығы тіркелді; және АҚШ-тың әртүрлі штаттарында әр қаладағы түрлі қауымдардың балаларын бірдей білім беру жүйесіне біріктіретін тегін діни мектептерді ұйымдастыруға бағытталған қозғалыс біртіндеп тарады. Бұл мектептер көбінесе бұрыннан бар жекеменшік мекемелерді ығыстыру мақсатында құрылды. Оларды көбінесе ерікті мұғалімдер оқытты; олардың ерекшелігі – оқытуды әдетте туған жердегі адамдар жүргізді және ағылшын тілінде, ал қауымдық мектептердегі оқыту неміс тілінде болды.

Теологиялық институттар

Соңғы кезге дейін, яһуди дәстүрінде жоғары білім беруді ұйымдастыру мүмкін болмады. Дегенмен, 1840 жылы талантты және ойлы Мордехай М. Ноа Америка Құрама Штаттарында яһуди колледжін құруды ұсынды. Оның жобасына жауап келмеді. 1855 жылы И.М. Уайз Цинциннатиде «Сион колледжі» деген атпен теологиялық колледж ашуға тырысты, бірақ ол да сәттілікке жете алмады. 1867 жылы білімді және кәсіпкер Исаак Лизер Филадельфияда Маймонид колледжін құрды. Колледж жалпы білім беруге бағытталған, бірақ яһуди пәндеріне ерекше мән берілуі тиіс еді. Пенсильвания университетімен ынтымақтастық орнату жоспарланды, және бұл колледждің Еврей білім беру қоғамы құрған білім беру жүйесінің шыңы болуы керек еді. Алайда, колледж өз заманынан озып кетті және бірнеше жылдан кейін жабылды. Одан кейін шамамен жиырма жыл өткен соң ғана раввиндер мен мұғалімдерді даярлайтын алғашқы оқу орны құрылды. Бұл 1875 жылы Америка еврей қауымдарының одағымен құрылған және негізінен И.М. Уайздың ықпалымен ашылған Цинциннатидегі Еврей одағы колледжі болды. Колледж үздіксіз жұмыс істеп келеді және теориялық тұрғыдан партиялық бағытталмағанмен, Америкадағы реформалық бағыттың өкілі саналады. Бұл колледжді бітірген түлектер елдің ірі қалаларындағы қауымдарды басқарады. 1905 жылы колледж президенті – қасиетті доктор К. Колер, ал он профессор мен бірнеше оқытушы жұмыс істейді. 1886 жылы Нью-Йоркте раввиндер мен мұғалімдерді даярлайтын және қауымның православиелік бағытын көрсететін Еврей теологиялық семинариясы құрылды. 1901 жылы оқу орны қайта ұйымдастырылып, доктор С. Шехтер президенттік лауазымға тағайындалды. Сонымен қатар, семинарияға мол қаржы жұмсалды және 1903 жылы Джейкоб Х. Шиффтың сыйы ретінде жаңа ғимарат салынды. Кітапханасы, негізінен судья Майер Сулцбергердің сыйы, еврейлік кітаптардың ең ірі жинақтарының бірін қамтиды. 1895 жылы Гиман Гратцтың Микве Израиль қауымына сенімгерлікпен тапсырған қаражатымен Филадельфияда Гратц колледжі құрылды, ол еврей мектептері үшін мұғалімдер даярлауға арналған. Гратц колледжінің алғашқы президенті – атақты еврей педагогы Мозес Аарон Дропси болды. Семит зерттеулерін дамытуға жұмсалатын ең ірі қаражат – 1905 жылы Филадельфиялық Мозес А. Дропсидің «иврит және оған жақын тілдер мен олардың әдебиеттері, сондай-ақ раввиндік білім мен әдебиеттер» саласында білім беру үшін еврей колледжін құруға қалдырған мұрасы. Бұл мұраның құны шамамен 800 000 долларға бағаланады. Америка Құрама Штаттарында әртүрлі қауымдармен байланысты және дербес жұмыс істейтін Еврей жастар қауымдары (ЕЖҚ) және басқа да білім беру сипаты бар қоғамдар құрылды. Олар көбінесе кішкентай кітапханаларды ұстап, дүниежүзілік және діни тақырыптар бойынша дәріс курстарын ұйымдастырады. 1893 жылы бүкіл елде филиалдары бар Еврей Чаутауква қоғамы құрылды, ол тұрақты мектептер мен колледждерге Америкадағы Университет кеңейту қозғалысы сияқты қатынаста болды. Еврей әйелдер кеңесі өз мүшелері арасында білім беру жұмысына белсенді қатысады. 1886 жылы американдық яһудилердің реформалық бағыты Цинциннатиде сенбілік мектептердегі білім берудің біркелкілігі мен бекітілген әдістерін дамыту мақсатында Еврей сенбілік мектептер одағын құрды. 1900 жылы АҚШ-та 415 еврей білім беру ұйымы болды, оның ішінде 291-і қауымдарға қосылған діни мектептер, онда 1127 мұғалім жұмыс істеді және шамамен 25 000 оқушы білім алды. Сондай-ақ, негізінен ірі қалаларда 11 000 оқушы мен 142 мұғалімді қамтитын 27 еврей тегін мектебі болды.