Хедер – еврейлік бастауыш мектебі, негіздерін, иврит тілін үйретеді. 18 ғасырға дейін Еуропада кең таралған. Тек ұлдар оқитын, қыздар аналарынан білім алатын.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһуди дінінің дәстүрлі мектебі және еврей тілі.
Traditional school of Judaism and Hebrew
Хедер (хеб. חדר, мағынасы – ‘бөлме’; идишше айтылуы: khéyder) – яһудизмнің негіздері мен еврей тілін оқытатын дәстүрлі бастауыш мектеп.
A cheder (, lit. 'room'; Yiddish pronunciation: khéyder) is a traditional primary school teaching the basics of Judaism and the Hebrew language.
Тарих
18 ғасырдың соңына дейін чедерлер Еуропада кеңінен таралған. Сабақтар меламед деп аталатын мұғалімнің үйінде өтетін, оның жалақысын яһуди қауымы немесе ата-аналар тобы төлейтін. Әдетте, сабаққа тек ұлдар ғана қатысатын, ал қыздарды аналары үйде оқытатын. Ақша жетіспесе және қауым көп мұғалімді ұстауға шамасы келмесе, барлық жастағы ұлдар бір топта оқытылатын. Дәстүр бойынша, ұлдар үш жасқа толғаннан бастап еврей алфавитін үйрене бастаса да, көбінесе 5 жасында чедер мектебіне баратын. Еврейше оқуды үйренгеннен кейін, олар бірден Тораны зерттеуді бастайтын, Леуіліктер кітабынан бастап. Әдетте, 7 жасында Мишнаны, ал Талмудты (Мишна, Гемара және қосымша түсіндірмелер) Мишнаны толық меңгергеннен кейін оқыта бастайтын. Осы күрделі пәндерді оқытудың негізгі әдістері бір-біріне дауыстап оқу және жаттап алу болды. 13-14 жасқа келгенде, меламедтің соғымшы, әнші немесе тіпті қабір қазушы болуы жиі кездесетін жағдай еді. Сондай-ақ, кейбір меламедтер оқушылардың сабақ ақысын көбірек төлеуі үшін оларды ертерек келесі деңгейге көшіруге рұқсат ететіні айтылды. Хаскала идеалдарына адал сыншылар жүйенің студенттердің тілдік және рухани оқшаулануына, соның салдарынан еврейлердің қоғамға сіңісіп, азаттыққа қол жеткізуіне кедергі келтіретінін айтып, оны толығымен сынға алды. Олар жергілікті тілде қосымша сабақтар беруді және кәсіби білім беруді кеңейтуді ұсынды. Бұл идеяларды 18 ғасырдың соңында реформалық мектептер немесе Фрайшулен ("еркін мектептер") құрған неміс яһудилері іске асырды. Бұл және міндетті білім беруді енгізу ақырында, кем дегенде неміс тілді елдерде, чедер жүйесінің жойылуына әкелді, бірақ ол Шығыс Еуропада Холокостқа дейін сақталды.
Cheders were widely found in Europe before the end of the 18th century. Lessons took place in the house of the teacher, known as a melamed, whose wages were paid by the Jewish community or a group of parents. Normally, only boys would attend classes girls were educated by their mothers in their homes. Where money was scarce and the community could not afford to maintain many teachers, boys of all ages would be taught in a single group. Although traditionally boys start learning the Hebrew alphabet the day they turned three, boys typically entered cheder school around the age of 5. After learning to read Hebrew, they would immediately begin studying the Torah, starting with the Book of Leviticus. They would usually start learning the Mishnah at around seven years of age and the Talmud (Mishnah, Gemara, and additional commentaries) as soon they had mastered the Mishnah. Reading out loud to each other and rote learning were the main techniques used to teach these complicated studies. At the age of 13 or 14, It was fairly commonplace for a melamed to be a butcher, singer or even a gravedigger. It was also argued that some melameds would let pupils advance to the next level of learning too early because advanced pupils had to pay more money for their lessons. Critics committed to the ideals of the Haskala criticized the system as a whole, claiming it resulted in linguistic and spatial isolation for its students and therefore impeded the integration and emancipation of the Jews. They proposed additional lessons in the local language and a more secular vocational education. These ideas were put into practice at the end of the 18th century by German Jews who founded Reform schools or Freischulen ("free schools"). This and the introduction of compulsory education eventually led to the dissolution of the cheder system, at least in Germanophone countries, although it continued to exist in Eastern Europe until as recently as the Holocaust.
21 ғасыр
Қазіргі заманғы православиелік яһуди қауымдастықтарында, кейде отбасылар яһудилік салт-дәстүрлерін қатаң сақтамайтын жағдайда, chadarim (cheder сөзінің көпше түрі) әдеттегі сабақтан тыс уақытта қолданылады. Бұл жерде, яһуди емес мектептерге баратын яһуди балалары яһуди діні мен дәстүрлерінің негізгі білімдерін алады, иврит тілін оқуды үйреніп, қарапайым иврит сөздерін түсіне алады. Осы қауымдастықтарда, балаларға бар мицва кезінде Торадан үзінді оқуға және қыздарға осы қауымдар ұйымдастыратын бат мицва рәсіміне қатысуға рұқсат беру үшін, чедерге тұрақты қатысу жиі талап етіледі. Консервативті және реформалық яһуди қауымдастықтары, көбінесе зайырлы және ассимиляцияланған, ұқсас бағдарламаға ие болуы мүмкін, бірақ олар оқытатын нәрселерге қатысты көбірек жеңілдік көрсетеді. Жабық православиелік яһуди қауымдастықтарында "хедер" термині жеке бастауыш күндізгі мектепті білдіреді, онда діни білімге баса назар аударылады, ал екінші деңгейде оқытылатын зайырлы білім де маңызды. Бұл мектептер Еуропа мен Америкадағы хареди қауымдастықтарында күнделікті оқу бағдарламасы міндетті болғандықтан, олардың арасында кеңінен таралды, сондықтан тіпті хареди (ультра-православиелік) мектептері де кең, бірақ беткей ғана дүниежүзілік білім береді. Израильде заңмен бекітілген оқу бағдарламасы болмағандықтан, мектеп пен чедер арасындағы айырмашылық көбінесе жасалмайды, өйткені көптеген хареди мектептері тек зайырлы білімнің өте қарапайым деңгейін оқытады.
In more Modern Orthodox Jewish communities, sometimes where the family are not necessarily strict about their Jewish observance, chadarim (plural of cheder) are sometimes attended outside normal school hours. There, Jewish children attending non Jewish schools can pick up some rudimentary knowledge of the Jewish religion and traditions, learn how to read Hebrew and understand some basic Hebrew vocabulary. In these communities, regular attendance at cheder is often a prerequisite for boys being allowed to read a portion from the Torah for their bar mitzva, and for girls to participate in a bat mitzva ceremony that these communities might arrange for them. Conservative and Reform Jewish communities, which are generally secular and assimilated, might have a similar program, but are more relaxed with regards to what they teach. In more insular Orthodox Jewish communities, cheder is a term used to mean a private primary day school where the emphasis is placed on religious study and a secondary emphasis is placed on secular knowledge which is also taught. These are increasingly popular within Haredi communities in Europe and America where a core curriculum is obligatory, so even Haredi (ultra Orthodox) schools tend to offer a fairly broad if superficial secular education. In Israel, where there is no legal core curriculum, the distinction between school and cheder is rarely made, as most Haredi schools teach only a very rudimentary level of secular knowledge.