Кіріспе

Хареди еврей дініндегі әйелдерге арналған бастауыш және орта білім беру басқа жерде.

Байс Яков (сондай-ақ Бейс Яков, Бейт Яков, Бет Якоб немесе Бейс Янкев; әдеби мағынасында, Яковтың үйі) – әлемнің түкпір-түкпіріндегі қыздарға арналған толық уақытты хареди еврей бастауыш және орта мектептерінің жалпылама атауы. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Краков қаласында Сара Шенир бастаған Байс Яков сол кезде еврей әйелдерінің біліміне революциялық көзқарас болды. Одан бері ол ортодоксалдық иудаизмде кең таралған мәртебеге ие болды, оның филиалдары едәуір халқы бар әрбір еврей қауымдастығында орналасқан. Көптеген мектептер Байс Яков атын алып жүргенімен, олар міндетті түрде байланысты емес, бірақ басқа себептермен де байланысты болуы мүмкін.

Тарих

Байс Яков қозғалысын 1917 жылы Польшаның Краков қаласында тігінші Сара Шенирер бастады. Алғашқы мектеп ғимараты пәтерлер ретінде сақталған, және ол қола тақтамен белгіленген. Ұлдар шедер және Талмуд Тора мектептеріне (кейбір жағдайларда ешиваларға) қатысқанда, сол кезде қыздар мен жас еврей әйелдері үшін ешқандай ресми еврей білім беру жүйесі болмаған. Шенирер қыздардың арасында ассимиляция деңгейінің жоғары екенін байқады, себебі олар еврей емес мектептерге барып, олардың үлкен секулярлық ықпалына ілескен. Сара Шенирердің пікірінше, жас еврей әйелдеріне толыққанды, мектептегі еврей білімін беру ғана осы құбылысқа қарсы тиімді күрес болатын. Ол өз мектебін ашып, басқа әйелдерді оқытушыларға дайындады және Еуропаның басқа қалаларында да осындай мектептер құрды. Ол Исроил Мейр Каганнан (Шофетц Хаимнің авторы) мақұлдау алды, ол заманауи жағдайлар әйелдерге Тораны оқытуға қатысты дәстүрлі тыйымдардан бас тартуды және оған рұқсат етілгенін мойындауды талап ететін респонсум шығарды. Шофетц Хаимнің мақұлдауынан кейін Польшадағы Байс Яков қозғалысы Агудат Исраилдың қамқорлығына алынды. Сонымен қатар, Шенирер хасидтік раввиндерден де мақұлдау алды, ең бастысы Белзер Реббе және Геррер Реббеден. Джудит Грунфельд Шенирерге көмектесуге көндірілді. Бастапқы Байс Яков – қыздарды оқытушыларға дайындау және Байс Яков қозғалысын тарату мақсатындағы семинария болды. Грунфельд 1924 жылдан 1929 жылға дейін семинарияны басқарды. Байс Яков қозғалысында білім алған қыздар оқуларын Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост кезінде психологиялық қолдау ретінде пайдаланды. Бастауыш және орта мектептерден басқа, Байс Яков жүйесінде жоғары білімнен кейінгі мектептер де бар, олар көбінесе «семинариялар» деп аталады. Олар әртүрлі курстарды ұсынады, әдетте бір жылдан үш жылға дейін созылады.

Этимология

Байс Яков атауы Қиямет кітабындағы бір аяттан келген. Еврей библиялық түсіндірмелерінде бұл аяттағы «Яқыптың үйі» деген тіркес еврей халқының әйел бөлігін білдіреді: Мұсаға «Яқыптың үйіне айт, сондай-ақ Израиль ұлдарына хабарла» деп бұйырылған, мұндағы параллель тіркестер әйелдер мен ерлер бөліктерін білдіреді деп түсіндіріледі.

Білім беру әдісі

Бүкіл әлемдегі Байс Яков мектептерінің білім беру саясаты көбінесе хареди иудаизмі мен Агудат Израиль қозғалысының саясатына сәйкес келеді. Израиль мен диаспорадағы хареди қауымдастықтары арасындағы айырмашылықтарға байланысты, Израиль, Америка және Еуропаның Байс Яков мектептері арасында көзқарас пен философияда шағын өзгешеліктер бар. Израильдің Байс Яков мектептері оқу бағдарламасының зайырлы мазмұнына көбінесе аз мән береді, ал Солтүстік Америка мен Еуропадағы қыздар көбінесе кең ауқымды зайырлы білім алады. Ірі қалаларда бірнеше Байс Яков мектептері болуы мүмкін, олардың әрқайсысының философиясында шағын айырмашылықтар болады, әдетте бұл зайырлы білім беруге берілетін маңызға және/немесе зайырлы құндылықтарға бейімделуге байланысты. Оқушылар киім талаптарын сақтауға немесе цниут (сұлулық) ережелеріне сәйкес киім киюге міндетті. Мектептердегі формалар әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе ұзын плисселі юбка, оксфорд жейдесі және свитер немесе худиден тұрады. Мектептердің басты мақсаты – оқушыларды жақсы еврейлер, әйелдер, мамандық иелері және аналар ретінде отбасы мен қоғамға пайдалы болуға дайындау. Зайырлы білім кейде математика, ғылым, әдебиет және тарих сияқты пәндер бойынша мемлекеттік біліктілік талаптарын көрсетеді.

Оқу бағдарламасы

Америкадағы хасидтік емес Байс Яков мектептерінің көпшілігі таңертең яһудилік пәндерді, ал түстен кейін жоғары білімге дайындық бағдарламасын – әлемдік пәндерді оқытады. Яһудилік зерттеулерге Хумаш (Тораның бес кітабы), Невиим (Пайғамбарлар) және Еврей Киелі кітабының басқа бөлімдерін оқу, сондай-ақ еврей тілін, яһуди тарихын және практикалық халахты (иудей заңын) зерттеу кіреді. Халахты кейде тікелей мәтіннен, ал кейде классикалық халах көздерінің тұжырымдамасы ретінде оқиды. Ортодоксалдық иудаизмнің негізгі қағидаларының бірі – еврей комментарийлерісіз жазба Тораны толық түсіну мүмкін емес. Сондықтан Байс Яков мектептерінде Танах осы тәсілмен оқытылады. Басты назар Тораның ең көрнекті түсіндірушісі саналатын Рашиға аударылады. Байс Яковтың оқу бағдарламасы ерлерге арналған иешивалардан өзгеше, онда оқудың негізгі бөлігі Талмудты құрайды. Байс Яков мектептеріндегі қыздар әдетте Талмудтың мәтінінен заңды оқымайды, бірақ оның заңдық емес бөлімі – аггаданы (уағыз-насихаттар) зерттей алады. Бұл көптеген қазіргі ортодоксалдық еврей күндізгі мектептерінің тәсілінен өзгеше, оларда әйелдерге Талмудты оқыту көбірек кеңейтілген.

Орналасқан жерлер

Аумақтық филиалдар православиелік яһудилер көп тұратын Солтүстік Америка қалаларының көпшілігінде бар, соның ішінде Нью-Йорк, Бостон, Монреаль, Майами, Чикаго, Детройт, Атланта, Лос-Анджелес, Балтимор, Денвер, Сент-Луис, Торонто, Лейквуд, Пасаик, Монси. Байс Яков типті мектептер Израильдің көптеген қалаларында кездеседі, сондай-ақ Еуропадағы ірі еврей орталықтарында, мысалы Лондон, Манчестер, Антверпен, Париж, Экс-ле-Бен және Мәскеуде, әрі әлемнің басқа да еврей орталықтарында, оның ішінде Йоханнесбург, Буэнос-Айрес, Сан-Паулу және Мельбурн қалаларында да бар. Соғысқа дейін Польшаның 260-тан астам қаласы мен кентінде олар орналасқан, ал орталық мұғалімдер семинариясы Краков қаласында болған.