Кіріспе

Ауфеис ('/aʊ//f//aɪ//s/ OWfysse) (неміс тілінде "өстіңгі мұз") - мұздың қабатталған массасы сияқты қабатталған масса, мұз температурасы төмендеу кезінде жер асты немесе өзен суының бірінен соң бірі ағынынан пайда болады. Мұздың бұл түрін үстіне құю, мұздықтар деп те атайды.

Құрылу

Ауфеис қыс мезгілінде арктикалық және субарктикалық ортадағы өзендер мен өзен аңғарларында жиналады. Мұз бөгеттерінің артында өзен суларының көтерілуімен немесе жер асты суларының ағылуымен қалыптасады. Соңғы механизм қатты тоңазытқандықтан, биік градиентті альпілік ағыстарда басым. Жер асты суларының ағыны мұз арқылы бұғатталады, бұл тұрақты жағдайды бұзады және жергілікті су деңгейінің төмендеуіне әкеледі, бұл ағыны жағалау бойымен және бұрын қалыптасқан мұздың үстінде пайда болғанға дейін. Бірінен соң бірі өсіп, кеңейіп, ~25+ км2 аумаққа және 6+ м қалыңдыққа жетуі мүмкін. Өзен ауфеисі өзен арнасының көлденең қима ауданы қыс мезгілінде мұз жинақталғанда жергілікті шектеледі. Мұндай шектеулер немесе "шаю нүктелері" ірі көлемде ағып кетуіне және гидростатикалық қысымның жергілікті өсуіне әкеледі, бұл судың бастапқы мұз қабатына жарықтар арқылы жоғары көтерілуіне әкеледі. Бұл судың ағып кетуі кейін мұз қабаттарын пайда етіп, мұз қатып қалады, осылайша ауфеис терминінің шығу тегі түсіндіріледі. және 6+ м қалыңдығы бар. Мысалы, Сагаванирктөк өзенінің су ағызуында ғана қысқы ауфеистің жиынтық ауданы 102-ден 103 км2-ге дейін.

Әсері

Ауфеистің қабырғалары өзен арналарын бөгеп, көктемгі су тасқыны мұз айналасына ағып кетуімен олардың су тасқыны жазықтарын кеңейте алады. Ауфеистерді зерттеуге негізінен мұз қаптауының инженерлік проблемаларының көптігі себеп болды (мысалы, су бұру және жолдарды су басу). Ауфеистер тіпті жаз айларында да демалыс қайықтарына айтарлықтай қауіп төндіреді, олар өздерін мұз қабырғаларының арасында тұтқындап қалуы немесе өзен ағысының ауфеистердің астына тартылуы мүмкін. Ауфеис бөгеттерінің бұзылуы өзеннің төменгі жағында кенеттен су тасқынын туғызуы мүмкін. Омыртқалар еріген кезде "ауфеис глидесі" түрінде із қалдырады".

Қалалық салқындату

2011 жылдың соңында Моңғолияда жасанды наледтерді пайдалану мен сақтауды Моңғолияның ыстық жазда Улан-Баторды салқындату және энергияны көп қажет ететін ауа баптауды азайту тәсілі ретінде сынақтан өткізу жоспарланды.

Пайда болуы

Өзен ауфеилері Арктиканың криосферасында, әсіресе солтүстік Аляска мен Сібірде кең таралған. Шығыс Сібірде ауфейлер налед деп аталады, 2015 жылы 30 км3 суды қамтитын ~ 50,000 км2 жиынтық ауданы бар 10 000 ауфей құжатталған. Ауфеидің жапырақтары Аляскада, Ресейде және Моңғолияда кездеседі. 2000-2015 жылдар аралығындағы спутниктік суреттерді талдау климаттың өзгеруіне байланысты Аляскадағы көптеген өзендердің мұздықтарының көлемі мен ұзақтығы азайып кеткенін көрсетті.