Дыбыстарды бейнелейтін сөздер

Кіріспе

Дыбыстарын сипаттайтын сөздерді имитациялайтын сөздердің санаты

Ономатопея (немесе сирек эхоизм) – бұл сөздің бір түрі немесе сөз жасау процесі, ол фонетикалық тұрғыдан сипаттайтын дыбысты еліктейді, ұқсайды немесе оның еске түсіреді. Көбінесе ономатопеяларға жануарлардың дыбыстары жатады, мысалы, дойқылау, мяу, арыстау, шырылдау. Ономатопея тілдерге қарай өзгеше болуы мүмкін: ол белгілі бір дәрежеде кең лингвистикалық жүйеге сәйкес келеді. Сондықтан сағаттың дыбысы әртүрлі тілдерде әртүрлі айтылуы мүмкін: ағылшын тілінде «тик-ток», испан және итальян тілдерінде «тик-так» (суретте көрсетілген), қытай тілінде «качи-качи», жапон тілінде «качи-качи», хинди және бенгал тілдерінде «тик-тик».

Этимологиясы мен терминологиясы

Ономатопея сөзі, ономатопея және ономатопоэя сияқты сирек кездесетін жазылу түрлерімен, ежелгі грек тілінен алынған ὀνοματοποιία, ономатопои́я деген құрама сөз, "атау жасау" деген мағынаны білдіреді. Ол ὄνομα, ónoma ("атау") және ποιέω, poiéō ("жасау") сөздерінен тұрады. Оның айтылуы /audio=en us onomatopoeia.ogg/, /ɒ//n//ə/, /m//æ//t//ə/'/p//iː//ə//, // /, /m//ɑː//t/ болып келеді. Сондықтан, дыбыстарды еліктейтін сөздерді ономатопеялық немесе ономатопоэтикалық деп айтуға болады.

Қолданылуы

Бақаның дауысын білдіргенде, әр түрлі бақа түрлері әртүрлі дыбыстар шығаратындықтан, жазуы әрқалай болуы мүмкін: ежелгі грек тіліндегі brekekekex koax koax (тек Аристофанның «Бақалар» комедиясында) ықтимал, батпақты бақалар үшін; Солтүстік Америкада кездесетін бақа түрлері үшін ағылшын тіліндегі ribbit; қарапақ бақа үшін ағылшын тіліндегі croak етістігі. Ағылшын тіліндегі тағы бірнеше көп қолданылатын мысалдар: hiccup, zoom, bang, beep, moo және splash. Машиналар мен олардың дыбыстарын сипаттау үшін көбінесе ономатопея қолданылады: автомобильдің дабылы үшін honk немесе beep beep, ал қозғалтқыш үшін vroom немесе brum. Электр тогының естілетін жарқылына байланысты туындаған жағдайды айтқанда, zap сөзі жиі қолданылады (және оның қолданылуы естімейтін кедергі әсерлерін сипаттауға дейін кеңейтілді). Адам шығаратын дыбыстар кейде ономатопея мысалы бола береді, мысалы, mwah сөзі сүйіспеншілік білдіру үшін қолданылады. Жануарлардың дыбыстарын білдіру үшін қаздақ (duck), мүйіз (cow), аулау немесе уыс (dog), арыстау (lion), мияу/мяу немесе мырылдау (cat), қылықтау (chicken) және мау (sheep) сияқты сөздер ағылшын тілінде әдетте қолданылады (зат есім және етістік ретінде). Кейбір тілдер ономатопеялық сөздерді өз құрылымына икемді түрде енгізеді. Бұл жаңа сөздерге айналуы мүмкін, сонда процесс ономатопея ретінде танылмай қалады. Мысалы, ағылшын тіліндегі bleat сөзі қойдың дауысын білдіреді: орта ғасырларда ол шамамен blairt (бірақ R әрпісіз) немесе blet деп айтылған, дауысы қазіргі айтылуынан гөрі қойдың дауысына көбірек ұқсаған. Керісінше, cuckoo сөзі, ғасырлар бойы құстың дауысына үнемі үйренуінің нәтижесінде, англосаксон дәуіріндегідей шамамен бірдей айтылуын сақтап қалған және оның дауыстылары furrow сөзіндегідей өзгермеген. Verba dicendi («айтылған сөздер») – ономатопеялық сөздер мен идеофондарды грамматикаға енгізу тәсілі. Кейде заттар өздері шығаратын дыбыстарына қарай аталса, мысалы, ағылшын тілінде оның дыбысына байланысты аталған әмбебап бекіткіш бар: zip (Ұлыбританияда) немесе zipper (АҚШ-та). Көптеген құстарға олардың дауыстары бойынша атау берілген, мысалы, бобвайт кескілемесі, веро, morepork, killdeer, chickadees және jays, куку, chiffchaff, whooping crane, whip poor will және kookaburra. Тамил және малаялам тілдерінде қағау үшін қолданылатын сөз kaakaa. Бұл әсіресе маори сияқты кейбір тілдерде кең таралған, сондықтан осы тілдерден алынған жануарлардың аттарында осы практика қолданылады.

In the case of a frog croaking, the spelling may vary because different frog species around the world make different sounds: Ancient Greek brekekekex koax koax (only in Aristophanes' comic play The Frogs) probably for marsh frogs; English ribbit for species of frog found in North America; English verb croak for the common frog. Some other very common English language examples are hiccup, zoom, bang, beep, moo, and splash. Machines and their sounds are also often described with onomatopoeia: honk or beep beep for the horn of an automobile, and vroom or brum for the engine. In speaking of a mishap involving an audible arcing of electricity, the word zap is often used (and its use has been extended to describe non auditory effects of interference). Human sounds sometimes provide instances of onomatopoeia, as when mwah is used to represent a kiss. For animal sounds, words like quack (duck), moo (cow), bark or woof (dog), roar (lion), meow/miaow or purr (cat), cluck (chicken) and baa (sheep) are typically used in English (both as nouns and as verbs). Some languages flexibly integrate onomatopoeic words into their structure. This may evolve into a new word, up to the point that the process is no longer recognized as onomatopoeia. One example is the English word bleat for sheep noise: in medieval times it was pronounced approximately as blairt (but without an R component), or blet with the vowel drawled, which more closely resembles a sheep noise than the modern pronunciation. An example of the opposite case is cuckoo, which, due to continuous familiarity with the bird noise down the centuries, has kept approximately the same pronunciation as in Anglo Saxon times and its vowels have not changed as they have in the word furrow. Verba dicendi ('words of saying') are a method of integrating onomatopoeic words and ideophones into grammar. Sometimes, things are named from the sounds they make. In English, for example, there is the universal fastener which is named for the sound it makes: the zip (in the UK) or zipper (in the U. S.) Many birds are named after their calls, such as the bobwhite quail, the weero, the morepork, the killdeer, chickadees and jays, the cuckoo, the chiffchaff, the whooping crane, the whip poor will, and the kookaburra. In Tamil and Malayalam, the word for crow is kaakaa. This practice is especially common in certain languages such as Māori, and so in names of animals borrowed from these languages.

Мәдениеттер арасындағы айырмашылықтар

Әртүрлі мәдениеттегі адамдар белгілі бір дыбысты ұқсас естісе де, оны әртүрлі тілдерде әртүрлі дауыс тіркестері арқылы білдіреді. Мысалы, қайшының кескіні итальян тілінде "cri cri", испан тілінде "riqui riqui" деп айтылады.

2002 жылы DC Comics "Онотопоэя" атты зұлым кейіпкерді таныстырды, ол спортшы, жекпе-жек шебері және қару-жарақ сарапшысы. Ол дыбыстарды ауызша айтумен белгілі (яғни, тиісті оқиғаға сүйемелдеу үшін "crash" және "snap" сияқты ономатопеялық сөздерді қатты айту арқылы). Жарнама ономатопеяны есте сақтау мақсатында қолданады, соның арқасында тұтынушылар өнімдерін жақсы есте сақтайды, мысалы, Alka Seltzer-дің "Plop, plop, fizz, fizz. О, қандай жеңілдік!" деген әні, Сами Дэвис, Jr. екі түрлі нұсқада (биг-бэнд және рок) жазған.

Rice Krispies (Австралияда Rice Bubbles деп аталады) сүтке құйғанда "жапырақ, сырға, поп" деп дыбыстайды. 1930 жылдары суретші Вернон Грант Kellogg компаниясы үшін Snap, Crackle және Pop-ты гном сияқты таңбалар ретінде жасады. Жол қауіпсіздігі жарнамаларында да дыбыстар қолданылады: "clunk click, әр сапарда" (көлік есігін жапқаннан кейін қауіптік белбеуді бекіту; Ұлыбритания кампаниясы) немесе "click, clack, алдыңғы және артқы" (қауіптік белбеулерді қосудың дыбысы; Австралия кампаниясы) немесе "оны бекітіңіз" (қауіптік белбеудің дыбысы; McDonalds кампаниясы) немесе "бекітіңіз немесе айып төлеңіз" (қауіптік белбеуді бекіту дыбысы, қауіптік белбеуді пайдаланбаған жағдайда жол айыбы төлеу туралы түсіндіріледі; АҚШ Көлік департаментінің кампаниясы). Контейнердің ашылып-жабылу дыбысы Tic Tac-қа оның атын берді.

Әдептілік имитациясы

Әлемнің көптеген тілдерінде дыбырқұбылыстық сөздер таза естілімді құбылыстардан тыс нәрселерді сипаттау үшін қолданылады. Жапон тілінде мұндай сөздер жиі сезімдерді немесе заттар мен ұғымдар туралы метафоралық өрнектерді білдіру үшін пайдаланылады. Мысалы, жапон тіліндегі "barabara" сөзі заттың дұрыс еместігін немесе бөлінуін көрсету үшін қолданылады, ал "shiiin" – абсолюттік тыныштықтың дыбырқұбылыстық түрі (ағылшын тілінде сөйлейтін адам шырылдаған шыртты немесе тыныш бөлмеде түскен түйіршікті немесе жөтел естігендей болуы мүмкін). Албан тілінде "tartarec" сөзі асыққан адамды сипаттау үшін қолданылады. Ағылшын тілінде де "bling" сияқты терминдермен қолданылады, ол алтын, хром немесе құнды тастар сияқты заттардағы жарықтың жылтылдауын сипаттайды. Жапон тілінде "kirakira" сөзі жылтыраған заттарды білдіреді.

Бұқаралық ақпарат құралдарындағы мысалдар

Джеймс Джойс «Улисс» (1922) романында есікті қағуды білдіретін ономатопея сөзін ойлап тапқан. Ол «Оксфорд ағылшын сөздігінде» ең ұзын палиндромдық сөз ретінде тізімделген. Рой Лихтенштейннің 1963 жылғы «Уам!» туындысы – поп-арттың ерте мысалы, ол жарқыраған қызыл және сары жарылыстармен зымыранмен соққыласатын екі ұшақты бейнелейтін комикс өнерінің көшірмесін ұсынады. 1960 жылдардағы «Бэтмен» телесериалында «уам!», «пау!», «бифф!», «кранч!» және «заундс!» сияқты комикс стиліндегі ономатопеялық сөздер ұрыс сахналарында қолданылды. Ubisoft-тің «XIII» ойыны атыс, жарылыс және өлтіруді білдіретін «бам!», «бум!» және «!» сияқты комикс ономатопеялық сөздерін пайдаланды. Ойын бойына комикс стилі көрінеді және оның негізгі тақырыбы болып табылады, ал ойын сол аттас комикстің бейімделуі болып табылады. Америкалық танымал әнші-автор Джон Прайннің «Ономатопея» әніндегі хор ономатопеялық сөздерді қамтиды: «Банг! тапанша атылды», «Крах! терезе қирады», «Оу! жаның шықты». «КерПлунк» мармар ойынының аты ономатопеялық сөзден алынған, ол бірнеше таяқтар алынған кезде мармардың құлауын білдіреді. «Nickelodeon» мультсериалының атауы «KaBlam!» соққының дыбысын білдіретін ономатопеялық есім болуы мүмкін. «Харпер аралы» телесериалының әр бөлімінде кейіпкер өлген кездегі дыбысты имитациялайтын ономатопеялық атау берілген. Мысалы, «Банг» атты эпизодта кейіпкер атып, қаза табады, ал «Банг» атыс дыбысын имитациялайды. «Mad Magazine» карикатурашысы Дон Мартин, өзінің шамадан тыс суреттерімен танымал болған, суреттерінде шығармашылық комикс стиліндегі ономатопеялық дыбыс эффекттерін жиі қолданды (мысалы, пернетақтадан қағаздың жыртылуының дыбысы). Жанкүйерлер әр дыбысты және оның мағынасын тізімдеп, «Дон Мартин сөздігін» құрастырды.

Тіл білімі

Тілдің маңызды құрамы – оның кездейсоқтығы және сөз нені білдіре алатыны, себебі сөз – адам жасаған дыбыс, оған мағына берілген. Сөздің мағынасын оның қалай естілетініне қарай анықтау мүмкін емес. Дегенмен, ономатопеялық сөздерде бұл дыбыстар азырақ кездейсоқ болады; олар табиғаттағы басқа нысандардың немесе дыбыстардың еліктеуімен байланысты. Табиғи дыбыстарды еліктейтін дауыстық дыбыстар міндетті түрде мағынаға ие болмайды, бірақ символдық мағынаға ие болуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі осындай дыбыстық символизмнің мысалы – «sn» әрпімен басталатын сөздердің қолданылуы. Бұл сөздердің барлығы мұрынмен байланысты дегенді білдірмейді, бірақ біз белгілі бір деңгейде дыбысқа байланысты символизмді танимыз. Ономатопея тілдің бір қыры болғанымен, ол тіл шеңберінен тысқары да шығуы мүмкін. Лингвистикада ономатопея – тілдің контекстінде түсіндіріліп, әдетте дыбыстың еліктеуі арқылы қайта жаңғыртылатын дыбыстың байланысы немесе символизмі. Бұл сөздің бір түрі. Өзіндік анық емес термин саналғандықтан, ономатопеяны жіктеуде бірнеше түрлі анықтамалық факторлар бар. Бір жағынан, ол тілдің дауыстық дыбыстарын пайдалана отырып, қандай да бір дауыссыз дыбысты еліктеу ретінде анықталады, мысалы, араның «buzz» дыбысымен еліктелетін гуылды. Екінші жағынан, бұл жаңа сөз жасау құбылысы ретінде сипатталады. Ономатопея фонологиялық жағынан идеяны бейнелеу мағынасында жұмыс істейді, процесте тікелей мағыналы сөзді құрамайды. Сөздің дыбысының немесе фонеманың символдық қасиеттері ортадағы дыбысқа байланысты және бір тілдің фонетикалық қорымен шектеледі, сондықтан көптеген тілдерде бірдей табиғи дыбыс үшін әртүрлі ономатопеялар болуы мүмкін. Тілдің дыбыс мағынасына байланысты, сол тілдің ономатопеялық қоры пропорционалды түрде өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тілі сияқты тілдерде дыбыстар туралы сөз болғанда, көбінесе символдық бейнелеу аз болады, сондықтан ағылшын тілінде жапон тілі сияқты тілге қарағанда дыбыс еліктеуінің көлемі кішірек, ал жапон тілінде тілдің дыбыстарына байланысты символдық бейнелеудің мөлшері әлдеқайда жоғары.

A key component of language is its arbitrariness and what a word can represent, as a word is a sound created by humans with attached meaning to said sound. No one can determine the meaning of a word purely by how it sounds. However, in onomatopoeic words, these sounds are much less arbitrary; they are connected in their imitation of other objects or sounds in nature. Vocal sounds in the imitation of natural sounds does not necessarily gain meaning, but can gain symbolic meaning. An example of this sound symbolism in the English language is the use of words starting with sn Some of these words symbolize concepts related to the nose (sneeze, snot, snore). This does not mean that all words with that sound relate to the nose, but at some level we recognize a sort of symbolism associated with the sound itself. Onomatopoeia, while a facet of language, is also in a sense outside of the confines of language. In linguistics, onomatopoeia is described as the connection, or symbolism, of a sound that is interpreted and reproduced within the context of a language, usually out of mimicry of a sound. It is a figure of speech, in a sense. Considered a vague term on its own, there are a few varying defining factors in classifying onomatopoeia. In one manner, it is defined simply as the imitation of some kind of non vocal sound using the vocal sounds of a language, like the hum of a bee being imitated with a "buzz" sound. In another sense, it is described as the phenomena of making a new word entirely. Onomatopoeia works in the sense of symbolizing an idea in a phonological context, not necessarily constituting a direct meaningful word in the process. The symbolic properties of a sound in a word, or a phoneme, is related to a sound in an environment, and are restricted in part by a language's own phonetic inventory, hence why many languages can have distinct onomatopoeia for the same natural sound. Depending on a language's connection to a sound's meaning, that language's onomatopoeia inventory can differ proportionally. For example, a language like English generally holds little symbolic representation when it comes to sounds, which is the reason English tends to have a smaller representation of sound mimicry than a language like Japanese, which overall has a much higher amount of symbolism related to the sounds of the language.

Тілдің дамуы

Ежелгі грек философиясында ономатопея тілдің қаншалықты табиғи екеніне дәлел ретінде қолданылған: тілдің өзі бізді қоршаған әлемдегі табиғи дыбыстардан туындаған деген теория қалыптасқан. Дыбыстардағы символизм осыдан пайда болған деп саналды. Кейбір тіл білімі мамаларының пікірінше, ономатопея адам тілінің алғашқы түрі болуы мүмкін. Дамудың бастапқы кезеңінде баланың айту әрекеттері, оның қоршаған ортасында кеңінен қолданылатын тілдің фонетикалық диапазонындағы белгілі дыбыстар мен дауыс жолының шығара алатын дыбыстардың толық спектрі, яғни «жайылымды» ономатопея арасында ауытқып келеді. Бұл сөздер төрт санатқа бөлінеді: 擬声語; Giseigo: тірі организмдер, соның ішінде адамдар шығарған дыбыстарды еліктеуге арналған. (мысалы, ит үрлегенде «ван ван») 擬音語; Giongo: жансыз заттардан шыққан табиғаттағы дыбыстарды еліктейді. (мысалы, қатты жаңбыр үшін «zā zā») 擬態語; Gitaigo: естілмейтін сыртқы әлемнің күйлерін сипаттайды. (мысалы;) 擬情語; Gijōgo: психологиялық жағдайларды немесе денелік сезімдерді сипаттайды. (мысалы, «kuta kuta» – шаршау) Алғашқы екеуі тікелей ономатопея ұғымына сәйкес келеді, ал соңғы екеуі ономатопеяға ұқсас, себебі олар бір ұғымды анықтамалық емес, миметикалық және перформативтік тұрғыдан көрсетуге бағытталған, бірақ ономатопеядан айырмашылығы, олар тек дыбыстарды ғана еліктемейді. Мысалы, «шиинто» – бір нәрсенің үнсіздігін білдіреді, дәл сол сияқты ағылшын тілді адам «clatter, crash, bang!» деп айтып, шулы жағдайды бейнелейді. Осы «бейнелеу» немесе «перформативтік» аспект ономатопеямен ұқсастықты құрайды. Кейде жапон ономатопеясында қайталап айтылатын сөздер кездеседі. שקשק shikshék – «шу шығару, сыбдыру» дегенді білдіреді.

Араб тілі

Араб тілінде жазылған Құранда дыбырларды бейнелеудің мысалдары келтірілген. Шамамен 77 701 сөздің ішінде тоғыз сөз дыбырға ұқсас сөздер болып табылады: үшеуі – жануарлардың дыбыстарын көрсетеді (мысалы, маңырау), екеуі – табиғаттың дыбыстарын (мысалы, дауыл), ал төртеуі – адамның дыбыстарын (мысалы, сыбырлау немесе зарлау) көрсетеді.

Албан тілі

Албан тілінде дыбыстарын еліктейтін көптеген заттар мен жануарлардың атаулары бар. Мұндай ономатопоэялық сөздерге мыналар жатады: шкрепсе (тіккіштер) – тіккіш басының үйкелісінен және тұтануынан шығатын ерекше дыбысқа байланысты; туке (күлсақтан) – үстелге қойылғанда шығаратын дыбысты еліктейді; ши (жаңбыр) – құйылатын жаңбырдың үнемі қайталанататын дыбысына ұқсайды; кукумжачке (ұсақ сұлуқұс) – оның "куку" деп естілетін дыбысына байланысты; фурче (щетка) – оның сыбдырлайтын дыбысы үшін; шапка (тақтап кигізілетін аяқ киім) – оның дыбыстық ерекшелігіне байланысты; пордхе (қатты ішек газдары) және фенде (тыныш ішек газдары).

Үнді-урду

Хинди және урду тілдерінде "бак бак", "чурх чурх" сияқты дыбырқұбылыстық сөздер бессiз сөздерді білдіру үшін қолданылады. Дыбырқұбылыстық сөздердің қимыл-қозғалысты бейнелеу үшін пайдаланылатын басқа мысалдары: "фатафат" (бір нәрсені жылдам жасау), "дак-дак" (жүректің тез соғуымен қорқынышты білдіру), "тип-тип" (ағып тұратын кранды білдіру) және т.б. Жануарлардың немесе заттардың қозғалысы кейде "бхин бхин" (үй шыбығы үшін) және "сар сарахат" (жиһазға сүйреп немесе одан жылжытатын матаның дыбысы) сияқты дыбырқұбылыстық сөздермен бейнеленеді. "Хушр-фушр" - сыбырлау. "Бхаунк" - қауға салу.