Кіріспе

Нагината (なぎなた, 薙刀) – жапондық ұзақ сапты қару және дәстүрлі жапондық қылыштардың (нихонто) бірнеше түрінің бірі. Нагинатаны феодалдық Жапонияның самурайлар класы, сондай-ақ ашигару (жаяу әскерлер) және сохей (жауынгер монахтар) бастапқыда қолданған. Нагината – жапон ақсүйектерге жататын әйел жауынгерлердің – онна мушаның ерекше қаруы. Нагинатаны қылыш түрі деп қате түсіну жиі кездеседі, ол шын мәнінде ұзақ сапты қару.

Сипаттама

Нагината – ағаштан немесе металдан жасалған таяқ, ұшында бір жақты қисық пышақ орналасқан. Катанаға ұқсас, нагинатада көбінесе қошхираға (ер-жайға) орнатылған кезде, пышақ пен білік арасында дөңгелек қол сақшысы (цуба) болады. Нагинатаның 30 см-ден 60 см-ге дейінгі қалыңдығы дәстүрлі жапон қылыштарының қалыңдығымен бірдей жасалады. Оның ұзын сабы (накаго) білікке енгізіледі. Пышақ алынып тасталады және білік пен сабындағы тесіктен (мекуги ана) өтетін ағаш тірек (мекуги - 目釘) арқылы бекітіледі. Сабының ұзындығы 120 см-ден 240 см-ге дейін (47,2 дюймнен 94,5 дюймге дейін) және овал пішінде болады. Сапқа пышақ орналасқан жері тачиучи немесе тачиуке деп аталады. Тачиучи/тачиуке металл сақиналармен (нагината догане немесе семегане) және/немесе металл қаптармен (сакава) күшейтіліп, арқанмен оралады (сан дан маки). Саптың ұшында ауыр металлдан жасалған қақпақ (ишидзуки немесе хирумаки) болады. Қолданылмаған кезде пышақ ағаштан жасалған қынымен жабылады. Тағы бір болжам бойынша, нагината Хэйан дәуірінің соңында тачидің сабын ұзарту арқылы дамыған, бірақ қай теория дұрыс екені белгісіз. Нагинатаның алғаш рет Хэйан дәуірінде (794–1185) пайда болғаны қабылданған. Хончо Секиде 1150–1159 жылдары Хэйан дәуірінің соңында жинақталған мәліметтерде Минамото но Цунемицу өзінің қаруы нагината екенін айтқан. Хэйан дәуірінің басында шайқастар көбінесе ат үстінде юми (ұзын садақ) қолданылып жүргізілді, бірақ Хэйан дәуірінің соңында жаяу шайқастар көбейе бастады және нагината да майданда қолданыла бастады. Нагинатаның бағалы болуының себебі – жақын шайқаста жаудан қашықтықты сақтайтын қару болғандығы. Генпей соғысын баяндайтын «Хейке туралы әңгімеде» әр түрлі ұзындықтағы нагинаталар қолданылғанын көрсететін ō нагината (үлкен нагината) және ко нагината (кішкентай нагината) сияқты сипаттамалар бар. Алайда, Карл Фрайдейдің сөзіне сүйенсек, Хэйан дәуірінде нагинатаны белгілеудің әртүрлі тәсілдері болған және нагинатаның ең алғашқы физикалық дәлелі Камакура дәуірінің ортасында табылды, сондықтан оның алғаш пайда болған уақыты нақты емес. Нагината мен сохейдің байланысы да толыққанды түсініксіз. 13 және 14 ғасырлардың соңындағы суреттерде сохейлер нагинатамен бейнеленген, бірақ оған ерекше мән берілмеген сияқты: қарулар монахтармен бірге жүретін көптеген қарулардың бірі ретінде көрсетілген, оларды самурайлар мен қарапайым халық та қолданған. Бұрынғы кезеңдердегі нагината қарулы сохейлердің суреттері осы оқиғадан кейін көп ғасырлар өткен соң жасалған, сондықтан олар сохейді басқа жауынгерлерден ажырату үшін нагинатаны символ ретінде қолданған болуы мүмкін, ал оқиғаны дәл бейнелеуге тырыспаған. Онин соғысынан кейін (1467–1477) Муромачи дәуірінде ірі масштабты топтық шайқастар басталды, онда ашигару (жаяу әскерлер) жаяу және жақын аралықта шайқасты, ал яри (жебе), юми (ұзын садақ) және танегасима (жапондық мылтық) негізгі қаруларға айналды. Бұл нагината мен тачиді майданда қолданудан шығарды, олар көбінесе нагамаки және қысқа, жеңіл катанамен алмастырылды. Эдо дәуірінде (1603–1867) нагинатаның сабын жиі кесіп, катана немесе қысқа қылышқа айналдырған; вакизаши. Тактикалық өзгерістерге байланысты одачи, тачи, нагината немесе нагамакидің сабын кесіп, оны қысқа катана немесе вакизашиге ауыстыру тәжірибесі 磨上げ; суриаге деп аталады және сол кезде Жапонияда кең таралған. Жапонияда қылыштар туралы: «Нагината немесе нагамакиді өзгерту арқылы жасалған қылыш кесуде нашар болмайды» (薙刀(長巻)直しに鈍刀なし) деген мақал бар. Бұл мақалдың мағынасы – нагината мен нагамаки нақты шайқасқа арналған жабдық, өнер туындылары немесе құдайларға арналған сыйлықтар емес, және олардан жасалған қылыштардың өткірлігі мен беріктігі соғыс алаңында дәлелденген. Бейбіт Эдо дәуірінде қару-жарақтардың шайқасқа қатысудағы құндылығы төмендеді және олардың жауынгерлік өнер мен өзін-өзі қорғау үшін маңызы артты. Нагината абыройлы әйелдердің мәртебелі символы және өзін-өзі қорғау құралы ретінде қабылданды, нәтижесінде «нагината – әйелдер қолданатын негізгі қару» деген бейне қалыптасты. «Жыны» ауыстырылуы мүмкін. Олар жиі сынған немесе зақымдалған кезде, оларды тез ауыстыруға болады, сапқа таспамен бекітіледі. Корию практикушілері қолданатын нагината бір бөлік ағаштан жасалған сап пен пышақтан тұрады және дискі пішіндес сақшысы (цуба) болуы мүмкін. Оны кихон йо деп атайды.

Қазіргі қолданысы

Нагинатаны қарсыласты соққылау, ұрып-соғу немесе ілмектеп ұстау үшін қолдануға болады, бірақ олардың салыстырмалы түрде теңдестірілген салмақ орталығының арқасында, олар көбінесе айналып, кең радиусты қамтиды. Иілген пышақ қарудың жалпы ұзындығын ұзартпай, ұзақ кесу бетін қамтамасыз етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, нагинатаны жаяу әскерлер соғыс алаңында кеңістік жасау үшін жиі қолданған. Олардың қылышқа қарағанда бірнеше артықшылықтары бар. Олардың жеткізілу қашықтығы ұзақ, бұл иесіне қарсыластардың жете алмайтындай қашықтықты сақтауға мүмкіндік береді. Қарудың салмағы соққылар мен кесулерге күш қосты, тіпті қарудың салмағы көбінесе кемшілік деп есептелсе де. Шафтағы салмақ (ишидзуки) және шафттың өзі (эбу) шабуылда да, қорғаныста да қолданылуы мүмкін. Нагинатаны қолдану өнері нагинатадзюцу деп аталады. Бүгінгі таңда нагинатамен жаттығулар көбінесе жаңартылған формада, атап айтқанда, гэндай будо деп аталатын атарашии Нагината ("Жаңа Нагината") түрінде жүзеге асырылады, ол аймақтық, ұлттық және халықаралық федерацияларға біріктірілген, жарыстар өткізеді және дәрежелер береді. Нагинатаны қолдану Будзинкан және Суйо Рю, Тендо Рю сияқты кейбір корю мектептерінде де үйретіледі. Нагинатамен айналысатындар уаги, оби және хакама киеді, бұл кендомен айналысатындар киетінге ұқсас, бірақ уаги көбінесе ақ түсті болады. Жекпе-жек үшін богу деп аталатын қорғаныс жабдығы киіледі. Нагинатадзюцуға арналған богуға тізе сақшылары (脛当) қосылады, ал қолғаптарда (小手) кендода қолданылатын миттен сияқты қолғаптардан айырмашылығы, бөлек саусақ бар.