Кіріспе

Медиаға көрермендердің қосымша аударма субтитрлерін қою практикасы

Фансаб (fan subtitled деген сөздің қысқартылған түрі) – шетелдік фильмнің немесе шетелдік телебағдарламаның, әдетте аниме немесе дораманың, жанкүйерлер аударған нұсқасы (ақы төленетін кәсіби мамандар жасаған ресми лицензияланған аудармадан өзгеше) және көбінесе түпнұсқа тілінен басқа тілге субтитрленген.

Процесс

Фансубтар жасау практикасы фансуббинг деп аталады, ал оны фансуббер жасайды. Фансубберлер көбінесе жұмысты бөлісу үшін топтарға бірігеді. Фансуббингпен жасалған материалдарды алғаш рет VHS және Betamax таспалары арқылы таратқан.

Дигисубтар

Интернет фан-суббингке жоғары деңгейдегі ынтымақтастыққа мүмкіндік береді, ал фан-суб командасының әрбір мүшесі тек бір ғана тапсырманы орындай алады. Эпизод Жапонияда тұңғыш рет көрсетілгеннен кейін 24 сағат ішінде аударма жасалады. Аударма мәтіні басталу және аяқталу уақыттарымен сәйкестендіріледі, бұл процеске «уақыттау» дейді, ол диалог айтылған кезде субтитрлердің пайда болуын және үнсіздік кезінде жоғалып кетуін қамтамасыз етеді. 1975 жылдың қарашасында видеокассеталардың пайда болуынан кейін «Астробой» анимесі АҚШ-та кеңінен тарала бастады. 1976 жылдың наурызында АҚШ-тағы телеарналар «Геттер Робо» сияқты супер робот шоуларын көрсетуге кірісті, ал видеомагнитофондардың болуына байланысты жанкүйерлер бұл шоуларды достарына көрсету үшін жаздыра алды. Фред Паттен 1976 жылы Лос-Анджелес ғылыми-фантастикалық қоғамында (LASFS) Sony Betamax технологиясын алғашқылардың бірі қолданған басқа жанкүйермен кездескенде анимемен алғаш танысқанын айтады. 1977 жылдың мамырында ол және бір топ жанкүйерлер Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы аниме клубын – «Карикатура/Фантазия ұйымын» (C/FO) құрды. 1977 жылдың қарашасында C/FO елдің басқа жапондық анимация жанкүйерлерімен хаттаса бастады, ал АҚШ-тағы шоулардың таралуы аймаққа қарай өзгеше болғандықтан, жанкүйерлер бір-біріне жетіспеген шоулардың таспаларын алмаса бастады. Сол кезде LASFS мүшелерінің көпшілігі әлемнің түкпір-түкпіріндегі әріптестерімен байланыста болды, сондықтан C/FO мүшелері Жапониядағы жанкүйерлермен, әдетте АҚШ әскери қызметкерлерімен «Жұлдызды жол» (Star Trek) және «Галактика үшін шайқас» (Battlestar Galactica) фильмдерін алмаса бастады. Әйгілі болғандай, АҚШ-тан немесе Жапониядан шыққан шоуларды екі аймақта да көруге болады, өйткені екеуі де хабар тарату үшін NTSC форматын қолданды. Бұл шоулар аударылмаған, бірақ жапондық анимациялар осылайша қарапайым болғандықтан, орташа көрермен сюжетті тек визуалды қатардан ғана түсіне алатын. 1979 жылға қарай жапондық анимацияның жанкүйерлері мен клубтары ғылыми-фантастикалық қозғалыстан бөлініп, олар көріп отырған медиаға «аниме» деп атауды бастады. Енді жанкүйерлердің таспаларды көшіріп, таратуына ешқандай заңдық немесе моральдық кедергі болмады. 1970 жылдардың соңынан 1980 жылдардың соңына дейін клубтар басқа қалаларда филиалдар ашып, кеңейе бастады және ұлттық және халықаралық деңгейге жетті. Фандомның өсуімен жанкүйерлер фандомды сақтап қалу керек пе, жоқ па, сияқты идеологиялық қақтығыстарды бастан кешіре бастады. Жанкүйерлер көшірмелер жасаған сайын таспалардың визуалды сапасы нашарлай бастады; 1980 жылдардың басында C/FO мүшелерінің кейбіреулері 15-тен 20-ға дейінгі буындағы өте нашар сапалы таспалар туралы хабарлады. 1980 жылдардың ортасынан соңына дейін жанкүйерлер бүкіл фильмдер үшін аудармаланған диалогтарды қамтитын буклеттерді (әдетте шығындарды жабу үшін 2-3 доллар) және анимеге арналған журналдарды жасауға кірісті. 2000 жылдардың ортасында көптеген фан-субтар IRC арналары, файлдарды сақтау қызметтері және BitTorrent арқылы таратылды. Соңғы жылдары көптеген фан-суб топтары IRC-ден BitTorrent-ке көшті. Арнайы аниме трекерлері соңғы шығарылымдарды табуды жеңілдетеді, ал топтардың көбінесе жаңа шығарылымдар туралы жаңартулар үшін өз веб-сайттары болады. CD-R және DVD-R-ге тәуелділік болмағандықтан файл өлшемі стандарттары бұрынғыдай қатаң емес.

Құқықтық және этикалық мәселелер

Лондон Корольдік колледжінің лекторы Хэй Кён Ли аниме фансубберлері Джон Фиске сипаттаған жанкүйерлердің жалпы ерекшеліктерін көрсетеді деп мәлімдейді: фансубберлер анимеге деген терең құрметпен, оны басқа жанкүйерлермен бөлісуге деген ынтамен, көрермендермен қарым-қатынас құру сезімімен, топта бірлесіп жұмыс істеуге және аниме мәдениетін насихаттау арқылы жергілікті анимация индустриясын қолдауға деген күшті ниетпен жетеледі. Ли фансубберлерді аниме туралы білімдерін арттыратын, дағдыларын жетілдіретін және соңғы өнімді дамытатын шығармашылық қызметтерге қатысатындар деп сипаттайды. Алғашқы аниме клубы, Cartoon Fantasy Organization, және оның филиалдарының мақсаты анимеді насихаттау және тарату болды. Шон Леонард пен Ли 1970-80 жылдары басталған жанкүйерлер таратусыз аниме индустриясы 1990 жылдары қазіргідей дамымаған болар деген пікірде келіседі. Шон Леонард осы кезеңде фансубтарды контрабандадан ажыратады, фансубтер айтылмаған ережеге сәйкес келіп, контрабандалар пайда табуға ұмтылған. Көптеген фансубтер контрабандистерге жауап ретінде «Бұл тегін фансуб: сатуға, жалға беруге немесе аукционға қоюға болмайды» деген ескертуді қоса бастады және көрермендерді ресми көшірмелерді сатып алуға шақырды. Интернетке көшу фансуббинг қауымдастығының жаһандануына мүмкіндік берді; ағылшын тілі фансубберлер арасында басым тіл болып қала бергенімен, фансубтерді тұтыну бүкіл әлемде кеңейді. Фансубберлердің көзқарасының өзгеруі тұтынушылардың көзқарасының өзгеруінен де туындауы мүмкін: жанкүйерлер цифрлық дәуірде дереу қол жетімділікті талап ете бастады, ал кірудің төменгі бөгделігі DVD-ді сатып алуға және жинауға дайын емес кездейсоқ жанкүйерлердің пайда болуына ықпал етті. Жапондық авторлық құқық иелері де фансубтарға қарсы шаралар қолдана бастады. Жапондық авторлық құқық қоғамы JASRAC 2000 жылдары YouTube-тағы фансубтарды жоюды талап ете бастады, ал Media Factory және Nippon TV сияқты компаниялар өздерінің туындыларын жүктеу сайттарынан алып тастауды өтінді. Аниме индустриясының кейбір өкілдері әлі де фансубтарға оң көзқарас танытуда. Мысалы, Tokyopop-тың Стив Клекнер фансубтарды «қорқытудан гөрі құрметтейтін» деп сипаттады және фансубтар баспашыларға өз клиенттері қандай медианы көргісі келетінін анықтауға көмектесетінін айтты. Интеллектуалдық меншік заңгері Джордан Хатчер фансубтарды жағымды доджинси фанат мәдениеті мен «жазба және киноиндустриясы қатты сынаған кең ауқымды онлайн файлдар саудасының» арасындағы шекаралық құбылыс ретінде қарастырады. Заңгер Лоренс Лессиг мәдениетті қайта өңдеу – ремикс мәдени өсім үшін қажет екенін айтады және Жапониядағы доджиншиді ремикстерге рұқсат берудің жарқын мәдени индустрияға қалай үлес қосатынының мысалы ретінде келтіреді. Алайда, Хатчер фансубтар осы типтегі ремикстің орнына түпнұсқаға адал болуға ұмтылатындықтан осыған ұқсамайды дейді. Сонымен қатар, Хатчер фансубтар түпнұсқалық мәдени өніммен бәсекелеседі, өйткені олар ресми аудармаларға деген нарықтық қажеттілікті алмастыруға мүмкіндік береді, осылайша файлдарды өзара алмасу туралы пікірталасқа ұқсас жағдай тудырады. Хатчер авторлық құқық заңы фансубтарды қолдамайды дейді. Берн конвенциясы, халықаралық авторлық құқық шарты, оның қол қойған елдері, соның ішінде Жапония, авторларға аударма жасауға эксклюзивті құқық береді. Хатчер фансубтар Жапонияның ішкі авторлық құқық заңдарының ерекшеліктеріне байланысты Жапонияда «потенциалды» заңды болуы мүмкін екенін айтады, бірақ фансубтардың мақсатты аудиториясы жапондық емес нарық. Алайда, Хатчер АҚШ-тағы авторлық құқық заңы – фансубтардың заңдылығы туралы онлайн-талқылаулардың көпшілігі үшін анықтамалық шеңбер – аудармаларды туынды өнім ретінде қарастыратынын атап өтеді. 2002 жылы Киото анимациясының президенті Хидэаки Хатта фансуб тобына аниме OAV Munto-ның заңсыз таралуын тоқтатуды сұрап хат жіберді. Фансуб тобы келісіп, таратуды тоқтатты. Бұл Жапониядан тыс жерде қол жетімді емес аниме атауын фансуббингке қарсы тоқтату және тоқтату хаты арқылы жасалған алғашқы заңдық әрекет болды. Алайда, кейіннен Central Park Media АҚШ-та атауға лицензия бергені расталды. 2003 жылы Anime Junkies деп аталатын фансуббинг тобы Ninja Scroll телесериалдарының лицензиары және продюсері Urban Vision-мен қақтығысқа түсті. Urban Vision Anime Junkies-ке лицензиялық материалды орналастыруды тоқтатуды сұрайтын хат жіберді, бірақ Anime Junkies өтінішті орындамады және Urban Vision-ге теріс жауап берді. Anime News Network редакторы Кристофер Макдональд фансуббинг қауымдастығының этика кодексін атап өтті және Anime Junkies-тің әрекеттеріне байланысты жанкүйерлер оларды қолдамауын сұрады. 2004 жылдың 7 желтоқсанында Media Factory өкілеттігімен жұмыс істейтін Токио заң фирмасы AnimeSuki аниме BitTorrent каталогына және Lunar Anime және Wannabe Fansubs фансуб топтарына барлық ағымдағы және болашақ фансуббинг өнімдерін тоқтатуды сұрап хаттар мен электрондық хабарламалар жіберді. 2006 жылдың 27 шілдесінде испандық аниме компаниясы Selecta Visión өкілеттігімен жұмыс істейтін заң бөлімі Frozen Layer аниме BitTorrent және фансуббинг сайтына компания лицензиялаған барлық ағымдағы және бұрынғы анимелерді фансуббингтен және жариялаудан тоқтатуды сұрап тоқтату және тоқтату хаты жіберді. Иесі келісіп, 2013 жылға дейін Испанияда лицензияланған барлық анимелер лицензияның мәртебесіне қарамастан сайттан тыйым салынды. Сингапурда аниме дистрибьюторы Odex 2007 жылдан бері Сингапурдегі интернет-пайдаланушыларды іздеп, заңдық шаралар қолдануда. Бұл пайдаланушылар BitTorrent протоколы арқылы фансубталған анимелерді жүктеген деген күдік бар. Odex пайдасына интернет-провайдерлерге абоненттердің жеке ақпаратын ашуға қатысты сот шешімдері шығарылды, нәтижесінде бірнеше жүктеушілерден Odex-тен заңдық шаралар туралы хаттарды алды және кемінде 3000 доллар (2000 АҚШ доллары) сомасында соттан тыс келісімдер жасады, ең жас адамның жасы тоғыз болды. Бұл әрекеттер жергілікті аниме қауымдастығы тарапынан даулы деп танылды және компанияға сын айтылды, өйткені жанкүйерлер оларды қатал деп санайды. 2007 жылдың 18 мамырында Anime News Network Польша және Германия полициясы Napisy.org фансуббинг сайтының қызметін тоқтатып, оған қатысты кемінде 9 адамды ұстағанын хабарлады. Бұл рейд Польшалық фонографиялық индустрия қоғамы (ZPAV) ұйымдастырды, ал неміс билігі сайтты, ол осы юрисдикциядағы серверлерде орналасқан, жапты. 2013 жылдың мамырында сот ісі жабылды, өйткені прокурорлар айыпталушылардың әрекеттерінің заңсыздығын білмегендігіне байланысты айыптамаларды түсіріп тастауға шешім қабылдады. Napisy.org сайты қазіргі уақытта жабық және заңды контентті көруге болатын сайттарды көрсетеді. 2007 жылдың 19 мамырында испандық ұйым Federación Anti Piratería (FAP) Wikisubtitles.net веб-сайтына және оның веб-провайдері Bluehost-қа сайтты жабуды талап ететін тоқтату және тоқтату хаты жіберді, өйткені иелері басқалардың контентімен пайда табуда, авторлық құқық заңдарын бұзуда. Вебмастер келісіп, сайт жабылды. Алайда, вебмастер веб-сайттың бастапқы кодын жариялады. Одан бері Wikisubtitles бастапқы кодын пайдаланатын Addic7ed, Subtitulos.es және Wikisubs сияқты веб-сайттар пайда болды. 2013 жылдың 9 шілдесінде шведтік авторлық құқықтарды қорғау агенттігі Intrångsundersökning швед және ағылшын тіліндегі Undertexter.se веб-сайтының серверлерін тәркіледі, бұл сайт бірнеше фильмдер мен сериалдардың фансуб сценарийлерін қамтиды. 2016 жылы веб-сайттың иесі Эуген Арчи шведтік авторлық құқық заңын бұзды деген айыппен сотталды және авторлық құқықты бұзды деп танылды, ал Аттунда аудандық соты оны сынаққа жіберді. Одан әрі, ол сайт арқылы жиналған жарнама және қайырымдалық түсімдерінен 217 000 шведтік крона (27 000 доллар) төлеуге міндетті. 2016 жылдың 21 қыркүйегінде Жапонияның Киото префектуралық полициясы екі қытайлық компания қызметкерлерін, Лян Вангты және Ванйи Янды сәрсенбі күні ұстады.