Кіріспе

2006 жылғы Шығыс Тимор дағдарысы Шығыс Тимордың әскери элементтері арасындағы әскери бөлінуден басталып, бүкіл елде төңкеріс жасауға тырысу мен жалпы зорлық-зомбылыққа дейін кеңейді, оның орталығы - астана Дили. Дағдарыс бірнеше басқа елдердің әскери араласуына себепші болды және премьер-министр Мари Алкатиридің отставкасына әкелді.

Өмірбаян

Дағдарыстың сылтауы Шығыс Тимордың әскери құрамындағы дауды басқарудан туындады, өйткені елдің батыс бөлігіндегі сарбаздар елдің шығыс бөлігіндегі сарбаздардың пайдасына кемсітіліп жатыр деп мәлімдеді. Lorosae (шығыстағылар үшін Tetum) Индонезия билігіне қарсылық көрсеткен партизандық қарсылық қозғалысы Falintil-дің ең үлкен бөлігін құрады, ал 2002 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін F FDTL-дің ең үлкен бөлігін құрады. Керісінше, Лоромону (батыс үшін Тетум) қарсылық күресінде аз көрінді және әскери құрылымда аз қолдау тапты. Сонымен қатар, әскерилер мен полиция арасында да шиеленістер болды, олар көбінесе батыс елдерінен, сондай-ақ кейбір бұрынғы индонезиялық әскерилерден құралған. Сол себепті олар наурыз айында қайтып оралуға бұйрық алды, бірақ бұдан бас тартты және қызметтен босатылды. Кейіннен әскерилерге полиция қызметкерлері қосылды, оларды бастапқыда лейтенант Гастао Салсинья басқарды. Сыртқы істер министрі Хосе Рамос Хорта сәуір айының басында бұрынғы сарбаздардың шағымдарын тыңдау үшін комиссия құрылатынын мәлімдеген болатын, бірақ "Олар әрқайсысының жауапкершілігін анықтаған кезде, жағдай бойынша жағдайды ескере отырып, олар әскерге қайтарылмайды" деп қосты. Әскерлер мен үкіметке шабуыл жасаудың артында саяси себептер тұрды. Қатыгездік пен өлтіруді бастағандар премьер-министр мен Фретилин көшбасшысы Мари Алкатиридің орнын алмастыратын сол кездегі президент Ксанана Гусмаоға адалдықтарын жариялады.

Зорлық-зомбылық

24 сәуірде бұрынғы әскерилер мен олардың жақтастары, негізінен жұмыссыз жастар, Дили астанасының көшелерімен шеруге шықты. Бастапқыда бейбіт жүріс ел шығысынан келген адамдар басқаратын базарға шабуыл жасағанда, зорлық-зомбылыққа айналды. Рейндо әскерге кірген соң, Дилидің оңтүстік-батысындағы төбелерде орналасқан Айлеу қаласына қоныс аударды. Сол жерде ол әскери полициямен бірге тауларға апаратын жолды күзетіп тұрды. Дилиден қашып келген бейбіт тұрғындар жақын маңдағы шатырлы қалаларда немесе астананың шетіндегі шіркеулерде қоныстанды. Бір католик монастырі ғана 7000 адамға Қызыл Крест көмегін көрсетті. 9 мамырда премьер-министр Мари Алкатири 28 сәуірден бастап орын алған зорлық-зомбылықты "демократиялық институттарды тосқауылдау, олардың жұмыс істеуіне кедергі келтіру мақсатымен" болған төңкеріс деп сипаттады. БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштері Шығыс Тимордан 2005 жылғы 20 мамырда, ал БҰҰ Шығыс Тимордағы кеңсесінің (UNOTIL) әкімшілік қызметкерлері мен полиция қызметкерлері 2006 жылғы 20 мамырда кетуге тиіс еді, бірақ 11 мамырда олардың мерзімі кем дегенде маусымға дейін ұзартылды. Бұл шешім Сыртқы істер министрі Рамос Хортаның БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарына Хьюман Райтс Вотч пен АҚШ Мемлекеттік департаменті мәлімдеген Шығыс Тимор полициясының адам құқықтарын бұзу туралы айыптауларды тергеуді сұрауымен қатар келді. 12 мамырда Австралия Премьер-Министрі Джон Говард Шығыс Тимор үкіметінен ресми көмек сұрауы болмаса да, Австралия күштері көмек көрсетуге дайын екенін, HMAS Kanimbla және HMAS Manoora десанттық көлік кемелері солтүстік суларға дайындалып жатқанын мәлімдеді. Қауіпсіздік комитеті (ҚР ҚК) 2015 жылғы 23 мамырда болған қақтығыста бір FDTL сарбазы қаза тауып, бес адам жараланды. Сыртқы істер министрі Рамос Хорта 24 мамырда Австралия, Жаңа Зеландия, Малайзия және Португалия үкіметтеріне әскери көмек туралы ресми өтініш жіберді. Сол күні FDTL сарбаздары қарулы күштердің бастығы генерал Таур Матан Руактың атысты тоқтату және қауіпсіз өту туралы уәдесіне бағынбай, қарусыз 10 полиция қызметкерін өлтіріп, тағы 27 адамды жарақаттады.

Қатысу

"Астют" операциясы - бұл халықаралық әскери реакцияның атауы. Австралия қорғаныс күштері басқарған және Австралияның 3-бригадасының бригадирі Майкл Слэйтердің командалығымен операцияға төрт елдің күштері қатысады.

Австралия

Австралия Премьер-Министрі Джон Говард 24 мамырда Австралия әскерлері Шығыс Тиморға жіберілетінін, әскердің құрамы мен қатысу шарттары алдағы бірнеше күн ішінде келісілетінін мәлімдеді. Шығыс Тиморға жіберілген бұл әскерлер Соломон аралдарына жіберілген 400 австралиялық әскердің 260-ы кері қайтумен тұспа-тұс келді. Қалған 140-ты Жаңа Зеландия мен Фиджи күштері қолдады. Малайзия бұған дейін 500 адам жіберуді жоспарлаған болатын. 23 маусымға дейін Дилиде полиция мен әскери күштерден 333 малайзиялық адам болды. Малайзияның екі әскери кемесі (KD Mahawangsa және KD Sri Indera Sakti) 3 маусымда Дилиге келіп, Малайзия әскерлерінің жабдықтарын, соның ішінде бронетранспортерлерді тасымалдайтын. Әскерлер жергілікті тұрғындардың тілі - тетум тілінің негізгі қағидаларын үйреніп, өздерін бейбітшілдікті сақтаушылар ретінде таныстырды. Малайзия әскерлері келіп жеткенде Шығыс Тимордағы елшіліктерді, порттарды, электр станцияларын, мұнай қоймаларын және ауруханаларды қорғады. Дипломатиялық анклавтардың қауіпсіздігі бірінші кезекте қарастырылды. Бұған дейін Шығыс Тимор президенті Ксанана Гусмао Малайзиядан Шығыс Тимор мен Индонезия шекарасын күзетуді және елден қашып кетуші азаматтарды болдырмауды сұрады. Алайда Малайзия бұған келіспеді. Маусымның ортасында Малайзия Шығыс Тиморға 250 полиция қызметкерін жіберу жоспарын жариялады. Малайзия полициясы жергілікті полиция күшін төрт жыл бұрын оқытты.

Жаңа Зеландия

2006 жылдың 25 мамырында Жаңа Зеландияның премьер-министрі Хелен Кларк кез-келген күш-жігерді жұмсамастан бұрын Шығыс Тимордың Жаңа Зеландиядан қандай қолдауды қажет ететіндігі туралы қосымша ақпарат сұраған. Ол "Бір топтың таласына түсіп, бір жақты ұстап тұрмау өте маңызды" және "Біз сөйлесіп жатқан уақытта Қауіпсіздік Кеңесінің консультациялар өткізетінін ескеру маңызды" деді. 26 мамырда Жаңа Зеландия 42 әскерді орналастырды, ал екінші контингент 120 әскерді 27 мамырда Крайстчерчтен шығып, Таунсвиллге, Квинслендке, шығыс Тиморға жіберілді. Премьер-министр Кларк әскерлер австралиялық команданың қажеттілігіне қарай орналастырылатынын айтты.

Португалия

Португалияның сыртқы істер министрі Фрейтас до Амарал 24 мамырда 120 Республикалық гвардияның алғашқы орналасуын жариялады. World Vision Australia бас атқарушы директоры, преподобный Тим Костелло 27 мамырда жағдайды бағалау үшін Дилиге баратынын, жер аударылған азаматтарға көмек көрсететінін мәлімдеді. Ол сондай-ақ World Vision компаниясының бір қызметкері қаза тапқаны туралы хабарларға алаңдаушылық білдірді. Австралия әскерлері бандиттерді бір-бірінен ажыратуға тырысқан кезде шабуылға ұшырады, ал олар бейбіт тұрғындарға қауіпсіз жерге қашып кетуіне көмектесті. Австралиялықтар оқ атудан бас тартты, керісінше, оларға қарай алға басып, "тапсырмалар мен қауіп-қатерлерді айқайлап" бандиттерді жігерлендірді. Құтқарылған азаматтар жақын маңдағы БҰҰ ғимаратына апарылды. Әскерлерді басқаратын майор топтардың шабуылдарын үйлестіру үшін ұялы телефондарды пайдаланғанын, бірақ шабуылдар халықаралық әскерлер келіп, қаланы толықтай қауіпсіздегеннен кейін тоқтап қалуы мүмкін екенін айтты. Австралияның қорғаныс министрі Брендан Нельсон Шығыс Тимор билігі халықаралық күштердің іс-қимылы ережелерін кеңейтуі керектігін айтты, оларға бандиттермен күресу үшін полиция өкілеттігін беру керек, "Бізге қажет полиция стратегиясы Дилиде полиция қызметіне қатысты саяси басшылық болуы керек".

Мемлекеттік кеңес отырысы

29-30 мамырда Президент Ханана Гусмао жергілікті қоғамдастық басшыларынан құралған Мемлекеттік кеңеспен дағдарыстық келіссөздер өткізді. Ұлттық парламентті таратуға президентке уәкілеттік бере алатын Кеңес, Гусмао мен премьер-министр Алкатиридің өткен аптадағы зорлық-зомбылық күшейгеннен кейінгі алғашқы кездесуі болды. Кездесуге сондай-ақ Сыртқы істер министрі Рамос Хорта (ал Катириді жұмыстан шығарса, Рамос Хорта уақытша премьер-министр болып тағайындалуы мүмкін деген болжамдарға алып келді), Дили епискобы, ЮНОТИЛ өкілі Сукехиро Хасегава және БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның жеке өкілі Ян Мартин қатысты. 30 мамыр күні кешке қарай, Кеңес отырысынан кейін және өзінің кабинетімен төтенше кездесуден кейін Гусмао 30 күн бойы төтенше жағдай жариялайтынын жариялады. Осы уақыт ішінде Гусмао, Бас қолбасшы ретінде, әскери және полиция күштерінің жалғыз командасы болады және халықаралық күштермен жеке үйлестіріледі, ал бандиттік зорлық-зомбылыққа қарсы күрес үшін ішкі және халықаралық күштер полиция өкілеттіктерін арттырады. Алайда, төтенше жағдай режиміне сәйкес, Алкатири өкілеттігі шектеулі болса да, қызметінде қалады. Гусмао бақылауға алу туралы шешімнің Алкатиримен "жақын ынтымақтастық" арқылы қабылданғанын айтты, бірақ кейбір үкімет мүшелері, соның ішінде Сыртқы істер министрі Рамос Хорта дағдарыстың кейбір себептерін тікелей Алкатириге жүктеді. 1 маусымда Гусмао Біріккен Ұлттар Ұйымының бас кеңсесіне жақын босқындар лагеріне барып, адамдарға "Сіздер жасай алатын ең жақсы нәрсе - үйлеріңізге оралу" деп айтты және оларды қауіпсіздік мәселесін өз қолдарына алмауға шақырды. Сол күні ішкі істер министрі Роджерио Лобато мен қорғаныс министрі Роке Родригес отставкаға кетті. Лобато дағдарысты саяси емес, зорлық-зомбылықпен күресетін үкімет қарсыластарына жүктеді. Бұдан кейін сыртқы істер министрі Рамос Хорта қорғаныс министрлігін қолға алды, ал Малайзия сыртқы істер министрі Сайед Хамид Альбар Рамос Хортаны саяси тұрақтылыққа қол жеткізу мақсатында жаңа лауазымында күшті әрекет етуге шақырды, сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының үлкен рөлге қайта кірісуге дайын болуы керектігін атап өтті.

Дилидегі азаматтық тәртіпсіздіктер

31 мамыр күні түнде, ел астанасы Дилиде бандиттер базар мен бірнеше үйді өртеп жіберді. 2 маусымда бірнеше сағат бойы азық-түлікпен айналысуды күткен 1000-ға жуық адам Дилидегі мемлекеттік қоймаға шабуыл жасап, компьютерлік жабдықтар, жиһаздар мен басқа да заттарды алып, оларды азық-түлікпен айырбастады. Қоймада болған австралиялық сарбаздар полиция өкілеттігінің жоқтығынан тонауды тоқтата алмады, олар португал полициясын шақырса да, қойма іс жүзінде бос болды. Сол күні 500-600 адам Үкімет үйінің алдында тағы да наразылық білдіріп, премьер-министр Алкатиридің отставкасын талап етті. Демонстрацияға қарсылық көрсету үшін келген Шығыс Тимор полициясының бір тобын австралиялық әскерлер тоқтатып, іздестірді. Олар көшедегі барлық қаруды алып тастау саясатының бір бөлігі ретінде олардың жалғыз қаруын, бірнеше банка қымыз спрейін тәркіледі. Сұхбаттасуларда Слейтер Реинадодан берілуін немесе келіссөздерге қатысуын сұрамағанын айтты, өйткені жағдай талқылауға дайын емес еді, өйткені барлық топтар қатысуға дайын емес еді. Слейтер кейбір зорлық-зомбылық ұйымдастырылған сияқты екенін және ол зорлық-зомбылықты жоспарлағандарды табу үшін әскерилер, полиция, үкімет және Реинадомен бірлесіп жұмыс істегенін айтты. 2 және 3 маусым түнінде тонау және топтық зорлық-зомбылық Дилидегі тағы оншақ үйді қиратты және халықаралық күштер орналасқан Дили мен әуежай арасындағы негізгі жолды уақытша жабуға мәжбүр болды, бірақ Австралия мен Малайзия күштері тез арада жолды қамтамасыз етті. Дегенмен, Дилидің орталығында да тәртіпсіздіктер тоқтап, сауда аймақтары қайта ашылды, кейбір зақымданған ғимараттар мен дүкендер жөнделді. Алайда, бұл көліктің ішінде ешқандай зорлық-зомбылық болған жоқ, тек кейбір адамдар Коморо аралынан өтіп бара жатқанда тастар лақтырып тастады. Бұл бір репортер "халық күшін көрсету" деп сипаттаған наразылық акциясына қолдау көрсеткенін көрсетеді. Жиналғандар премьер-министр Алкатиридің отставкасын талап етіп, сонымен қатар президент Гусмауға қолдау білдірді. Кейінірек Гусмао кеңсесінің сыртындағы көлік үстінен жиналған халыққа былай деді: "Маған Шығыс Тиморға бейбітшілік әкелуге рұқсат етіңіз, содан кейін біз басқа мәселелерді шешеміз". Кейде жылап тұрып, "Қазір басты назарда тұрған нәрсе - адамдарды өртеп, қаруды атуды тоқтату" деген. Конвой қала орталығын айналып өтіп, бейбіт жолмен тарады. Австралияның қорғаныс министрі Брендан Нельсон Шығыс Тимордың сот жүйесі көшедегі зорлық-зомбылық бандиттерінің проблемасын табысты шеше бастағанын айтып, "Біз адамдарды ұстап, сот алдына алып барамыз, егер олар кінәлі деп табылса, онда оларды одан әрі ұстап тұрады" деді. 8 маусымда бұрынғы ішкі істер министрі және Алкатиридің одақтасы Роджерио Лобато (бір апта бұрын отставкаға кеткен) Алкатиридің нұсқауы бойынша азаматтық милицияны жалдап, қаруландырып, Алкатиридің қарсыластарын "жоюға" тырысқаны туралы мәлімдеме болды. Топтың құрамында отызға жуық азамат бар, олардың қару-жарағы "18 автомат, 6000 дана оқ-дәрі, екі көлік және киім-кешек" болған. Топтың басшысы, командир Раилос, олардың бүлікші сарбаздардың барлығын өлтіру туралы нұсқаулары бар екенін айтты, бірақ Дилидегі қарулы ұрыста топтың бес адамын жоғалтқаннан кейін "азаматтарды қаруландырудың құны барлық тарапта қантөгіс пен өлім екенін бағалай бастады" және Президент Гусмауға берілуге дайын болды. Алкатири бұл мәлімдемелерді қатаң түрде жоққа шығарып, оның үкіметі бейбіт тұрғындарды қаруландырған жоқ деп мәлімдеді. Сыртқы істер министрі Рамос Хорта да "біздің премьер-министрдің азаматтық тұрғындарды қаруландыратынына сену қиын" деп айтты. 9 маусымда көтерілісшілердің алғашқы басшысы лейтенант Гастао Салсинья командир Раилостың мәлімдемесін қайталап, Лобатоның полиция қару қоймасынан ұрланған 200 мылтықты азаматтарға таратқанын айтты. Ол сондай-ақ 28 сәуірде, дағдарысты туғызған әскерилер мен көтерілісшілердің арасындағы қақтығыстың күні, Алкатириге адал сарбаздар 60 бейбіт тұрғындарды атып өлтірді, содан кейін оларды Дилидің сыртындағы жаппай қабірге қойды. Бұл арада Дилидегі зорлық-зомбылық, ара-тұра орын алып жатқан оқиғаларға қарамастан, азайған көрінеді, өйткені халықаралық бейбітшілікті сақтаушылар қаладағы қауіпсіздікті қамтамасыз етуді жалғастырды. 16 маусымда бүлікші сарбаздар бір аптадан астам келіссөздер жүргізілгеннен кейін халықаралық әскери күштердің қорғауы үшін қаруларын беруге дайын болды. Глено мен Мобис л�...

Басшылықтың өзгеруі

22 маусымда президент Гусмао ұлттық теледидар эфирі арқылы президенттік қызметінен кететінін, егер премьер-министр Алкатири де отставкаға кетпесе, кететінін айтты. Ол бұған дейін Алкатириге өзіне деген сенімін жоғалтып алғанын айтып, өзінің эфирінде "Фретилин таңдау керек, Мари Алкатириден үлкен дағдарыстың, мемлекет, заң және демократия құрбандықтары туралы жауапкершілікті алуын сұраңыз" деді. Бұл мәлімдеме Алкатиридің кеңсесінен шыққан, Алкатиридің 22 маусым күні таңертең премьер-министр ретінде белсенді рөлінен бас тартуға ниетті екендігі туралы хабарларға сәйкес жасалды. Хабарларда Алкатиридің тағы бір айға ресми түрде премьер-министр болып қалуы жоспарланған, бірақ оның орнына екі орынбасар тағайындалатындығы айтылған. Гусмаоның хабарландыруынан кейін оның бірнеше мың жақтастары Дилиде наразылық білдіре бастады, олар оның отставкаға кетпеуін сұрады. 23 маусымның түстен кейін екі-үш мың адам жиналды. Гусмао сол күні іс жүзінде отставкаға кетпеді, және шынымен де наразылық білдірушілерге конституциялық міндеттерін орындайтынын мәлімдеді, бұл оның отставкаға кетпейтінін білдіреді. Алкатири өзінің партиясы Фретилин қаласа ғана отставкаға кететінін айтты, ал 25 маусымда Фретилин басшыларының кездесуі Алкатиридің премьер-министр мәртебесін растады. Оған жауап ретінде сыртқы істер және қорғаныс министрі Хосе Рамос Хорта "үкімет дұрыс жұмыс істемегендіктен" қызметінен кетті, деп мәлімдеді оның өкілі. Келесі күні, 26 маусымда тағы сегіз министр отставкаға кетуге қауіп төндірді, Рамос Хорта телефон арқылы қоңырау шалып, бас тарту туралы әңгімелесе бастаған кезде, ол бұқаралық ақпарат құралдарына: "Сізге өтінемін, біз баспасөз конференциясын тоқтатамыз, өйткені ол қазір маңызды емес. Сізді Премьер-Министрдің резиденциясына шақырамыз. Ол хабарландыру жасағысы келеді". Ол жерде Алкатири өзінің отставкаға кетуін жариялады: Елдегі қазіргі жағдай туралы терең ойланып, барлық мүдделерден жоғары біздің ұлтымыздың мүдделері екенін ескеріп, елімізге әсер ететін дағдарысқа қатысты жауапкершілікті өз мойныма ала отырып, дағдарыстың тереңдеуіне ықпал етпеуге бел буғандықтан, Тимор халқының бейбітшілік пен тыныштықта өмір сүруге лайық екендігін мойындап, Fretilin-тің барлық белсенділері мен қолдаушылары осы ұстанымды түсінеді және қолдайтынына сеніп, мен РДТЛ үкіметінің премьер-министрі лауазымынан отставкаға шығуға дайын екенімді мәлімдеймін, Республика Президенті. Мари Алкатири. Австралияның премьер-министрі Джон Ховард "көршілес қиындықтарды шешу, тұйықталуды шешу" процесіне байланысты отставкаға кетуіне риза екенін айтты. Алкатиридің отставкасынан кейін Рамос Хорта премьер-министрлікке қарсылық білдіру үшін отставкасын қайтарып алды және оны 2006 жылдың 8 шілдесінде президент Гусмао премьер-министр етіп тағайындады.

Салдарлар

Дағдарыс Шығыс Тимордың саяси көрінісіне әсер етті. 2006 жылдың 11 мамырында Сыртқы істер министрі Хосе Рамос Хорта Демократиялық партияның басшысы Фернандо Ласама тәртіпсіздікке ықпал еткенін айтты. Ол сондай-ақ, басқа да партияларды зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздікті сайлауда пайдаланбауға шақырып, "барлық партияларды біртұтастықты таратуды, халықты қорқытып немесе қауіп төндіруді қалағандар 2007 жылғы сайлауда халықпен сайланбайтынын білуге шақырды". 2006 жылдың тамызында әскерлер елдің кейбір жерлерінен кері шегерілді және көтерілісшілердің басшысы Альфредо Реинадо Дилидегі Бекора түрмесінен қашып шықты. 2006 жылдың 2 қазанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Тәуелсіз арнайы тергеу комиссиясы бірқатар ұсыныстар жасады, соның ішінде бірнеше адамды соттауға кеңес берді. Ол ішкі істер министрі Роджерио Лобато, қорғаныс министрі Роке Родригес және қорғаныс күштерінің бастығы Таур Матан Руак дағдарыс кезінде азаматтарға қару беруде заңсыз әрекет еткенін анықтады.

Құжаттамалық фильмдер

Breaking the News (2011) 53 минут, бұл дағдарысты қамтитын жергілікті және шетелдік журналистер туралы. Фильм түсірілімі 2010 жылы аяқталды, ал деректі фильмнің пост-өндірісі 2011 жылы аяқталды.