Кіріспе

Celtis occidentalis, жалпыға ортақ hackberry ретінде белгілі, Солтүстік Америкада өсетін ірі жапырақты ағаш. Оны шырша, қант, бобвер, солтүстік шырша, американдық шырша деп те атайды. Қарапайым қайыңның бұтасы, қарағай және басқа да қайыңдардың бұтасынан, қабығы мен шыбық тәрізді қабығы арқылы оңай ажыратылады. Жапырақтары айқын асимметриялық және өрескел пішінді. Ол көктемде қызғылт-қызылдан қара-қызылға айналатын ұсақ жемістерді береді, олар көбінесе бірнеше ай бойы ағашта қалады. Қарапайым қайыңдықты қант балдырмен (Celtis laevigata) оңай шатастырады және оны кеңістігі мен тіршілік ортасы бойынша оңай ажыратуға болады. Сондай-ақ, қарапайым шыршаның жапырақтары қант шыршасына қарағанда кеңірек, үсті қалың болады.

Сипаттама

Қарапайым хакберри - орташа биіктіктегі ағаш. Оның батыс бөлігінде ағаштар әлі де тік ұшы бар, түбінде өте көлбеу өсіп келуі мүмкін. Шекарасы тісті (тісті), негізінен бүтін (тұқыр) негізінен басқа. Жапырақта үш жүйке бар, ортаңғы және негізгі тамырлар көрініс береді. Жапырақтары бүршік түрінде шығады, шеттері сәл созылып, ашық сары жасыл, қалың; толық өскенде жұқа, ашық жасыл, үстіңгі жағы дөрекі, төменгі жағы ашық жасыл. Күзде олар ашық сары түске айналады. Қабыршақтар жұқа, сәл саңылаулы, түкті. Стилистердің пішіні әр түрлі, сақиналы.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қарапайым хакберри Солтүстік Америкада Онтарио мен Квебектің оңтүстігінен, Жаңа Англияның кейбір бөліктері арқылы, оңтүстікке Солтүстік Каролинаға (Апалахия), батысқа солтүстік Оклахомаға және солтүстікке Солтүстік Дакотаға дейін таралған. Манитоба көлінің оңтүстік шетінде шағын оқшауланған бөлік бар. Хакберридің таралу аймағы қант балдырмен (Celtis laevigata) жапсырылады, сондықтан оңтүстіктегі екі түрдің де нақты таралу аймағын анықтау қиын. Шын мәнінде өте аз кездесетін болса да, оның батыс бөлігінде қарапайым хакберри кейде ұқсас қабығы бар кішірек торлы хакберримен (Celtis reticulata) шатастырылады. Ол көп түрлі мекендерде өседі, бірақ төменгі жерлерді және жоғары балшық тас топырақты жақсы көреді. Оның көлеңкеге төзімділігі жағдайларға байланысты. Жақсы жағдайда оның көшеттері жабық шатыр астында сақталады, ал қолайсыз жағдайда оны көлеңкеге төзбейтін деп санауға болады.

Экология

Жапырақтарын Pachypsylla туысына жататын төрт құрт жейді, олар ағашқа қатты зақым келтірмейді. Бірнеше жәндіктер мен саңырауқұлақтар ағаштың өлі бұтақтары мен тамырларын тез шірітеді. Кішкентай жидектерін көптеген құстар, мысалы, қарақұмық, кедр құс қанаттары, сүтқоректілер жейді. Тұқымдардың көпшілігін жануарлар шашыратады, бірақ кейбір тұқымдарды су да шашыратады. Ағаштың тұқымдасы көпшілікке, әсіресе, "көкжеміс император" мен "көкжеміс император" секілді бауыршақтардың личинкаларына тән.

Қорғау

Celtis occidentalis NatureServe 2016 жылдың 16 тамызында бағалаған. Бұл тексеру барысында олар оны "қауіпсіз" деп бағалады, G5 кең ауқымды аймаққа байланысты жойылу қаупі өте төмен және азаюына байланысты алаңдаушылық аз немесе мүлдем жоқ.

Өсіру және пайдалану

Хакберри ағашы ашық сары түсті, ауыр, жұмсақ, ірі түйірлі, мықты емес. Ол тез шіріп кетеді, сондықтан ағаш коммерциялық тұрғыдан қолайсыз, бірақ кейде қоршау мен арзан жиһаз үшін қолданылады. Хакберри тек кейде көше немесе ландшафт ағашы ретінде қолданылады, бірақ оның қалалық жағдайларға төзімділігі осы рөлге жақсы сай келеді. Сербиядағы Сомбор және Словакияның астанасы Братислава көше ағашы ретінде хакберриді (соңғы жағдайда жақын туысқан, бірақ Еуразиялық Celtis australis) кеңінен пайдалануымен танымал. Оның бұршақтай ұзын жидектері жеуге жарамды, олар қыркүйек айының басында піседі. Көптеген жемістерден айырмашылығы - жемістерде май, көмірсулар мен ақуыздан тұратын калория өте көп. Омаханың түпкүлкі американдықтары жидектерді жай жеп, ал Дакота оларды етке дәмдеуіш ретінде пайдаланып, тұқымдарымен бірге жақсы ұрып-соқты. Паунилер сондай-ақ, бақшадағы жидек жемістерін ұнтақтап, май қосып, құрғатылған жүгерімен араластырды.