Кіріспе

Итальян тілшісі және сөздік жазушысы Яков Микалья (Jacobus Micalia) (31 наурыз 1601 - 1 желтоқсан 1654), хорват тілшісі және сөздік жазушысы. Ол сол кездегі Неаполь патшалығының қарамағындағы Песчичи (Апулия) қаласында дүниеге келген. Ол өзін "славян тіліндегі итальян" деп атаған.

Өмір

Микалья Гаргано түбегіндегі Peschici деген шағын қалада дүниеге келді. Алты ғасыр бұрын (970 ж. шамасында) хорват босқындары қоныстанған және сол жылдары Венециямен және Далмация жағалауындағы қала мемлекеттермен (Рагуза Республикасы сияқты) жемісті сауда жасаған. Бұл туралы Джанноне былай деп жазады: "Сципио Джанноне (оның әкесі) 1677 жылы Ишителлада Лукреция Микальяға, Матео Микальяның қызы Пешичи мен Изабелла Сабателлоға үйленді. Хорват тілін білгендіктен, Микалья иезуиттер орденімен Рагуза Республикасына жіберілді. Бұл Контрреформация уақыты еді және католик шіркеуі Балқан елдерінде де өз билігін қалпына келтіргісі келді. Төрт жыл бойы (1630-1633) Рагузадағы иезуит колледжінде грамматикадан сабақ берді. Ол жерде ол Эммануэль Альварестің (De institutione grammatica pro Illyricis accommodata, 1637) есімімен "Иллирия студенттері үшін латын грамматикасын" жазды. Бірнеше жылдан кейін, 1636 жылы Микалья Хорватияның қажеттіліктері үшін латын әліпбиін реформалауды ұсынған сенімнің таралуы жөніндегі қасиетті қауымға хат жолдады. Ол сол мәселені өзінің хорват тіліндегі "Иеміздің дұғасы туралы Құдайды сүйетін ойлар, періштелік дәрігер қасиетті Томастың кітаптарынан алынған" (Братислава, 1642) атты еңбегінің "Славян орфографиясы туралы" тарауында талқылаған. 1637-1645 жылдары Банат аймағындағы (қазіргі Румыния) Тимишоарадағы католиктер арасында миссионер болды. Ол Италияға оралып, 1645 жылдан бастап сол қалада қайтыс болғанға дейін Лоретодағы Базилика делла Санта Касада славян тілдерінде мойындаушы болды.

Сөздік

Микальяның ең үлкен еңбегі - словен тілінің сөздігі және словен тілінің сөздігі. Ол алғаш рет 1649 жылы Лоретода басылды, бірақ баспа машинасы жақсару керек болғандықтан, 1651 жылы Анконада басылып бітті. Сөздік иезуиттердің жобасы болды, ол протестанттық реформациямен және одан да көп Балқандағы мұсылман дінінің прогрессімен күресу құралы болды. Бұл алғашқы хорват тіліндегі сөздік болды, ол хорват тілі ("иллириялық" немесе "словен" деп аталады) бастапқы тіл ретінде (осы сөздікте ол хорват, словен және иллириялық терминдерін синонимдер ретінде қарастырады). Айта кетерлігі, Микалья өзінің сөздігінде хорват тілін "иллириялық" немесе "словен тілінде", ал итальян тілін "латын тілінде" атайды. Сөздіктің кіріспесінде "латын" арналуы, итальян тілінде оқырманға арналған жазба (Al benigno lettore), латын және хорват тілдеріндегі әліпби мен орфографияның тұсаукесері (Od ortographie jezika slovinskoga ili načina od pisanja) және хорват тіліндегі итальян грамматикасы (Grammatika Talianska) бар. Микалья алғы сөзінде босния диалектісін таңдағанын түсіндіреді, өйткені "барлығы босния тілі ең әдемі деп айтады" ("Ogn'un dice che la lingua Bosnese sia la piu bella"). Босния тілі жергілікті оңтүстік славян тілдерінің штокав диалектісі ретінде анықталады. Негізінен студенттер мен жас иезуиттерге оқытуға арналған сөздікте шамамен 25000 сөз бар. Бұл сөздіктің шежіресі Штокавиа диалектісі, кейбір Чакавиа бөліктері, тіпті Кайкавиа лексикасы кіру немесе синоним ретінде. Мәдени тұрғыдан алғанда, Микальяның шығармашылығына Фаусто Веранцио мен Бартоломео Кассионың бұрынғы шығармалары әсер етті. Ол хорват лексикографтарының шеңберіне (олардың ішінде Францискандар Дивкович, Тома Бабич және Ловро Шитович) Хорватияда да, Босния мен Герцеговинада да әсер етті. Оның еңбегі қазіргі хорват тілінің дамуы мен стандартталуына ықпал етеді.