Кіріспе

Б.з.д. 2-мыңжылдықтағы Вавилония империясы

Ежелгі Вавилон империясы немесе Бірінші Вавилон империясы шамамен б.з.д. 1894–1595 жылдар аралығында болды. Ол үшінші Ур әулетінің құлауымен және одан кейінгі Исин-Ларса кезеңімен Сумер билігінің аяқталуынан кейін пайда болды. Вавилонның бірінші династиясының хронологиясы пікіртал тудырады; Бабыл патшаларының А тізімі және Бабыл патшаларының В тізімі бар, соңғысында патшалық мерзімдер көбінесе ұзағырақ көрсетілген. Осы хронологияда А тізімінің жылдары кеңінен қолданылғандықтан қолданылады.

Бірінші династияның шығу тегін іздеудің қиындықтары

Бірінші Вавилондық династияның бастауын анықтау қиын, себебі Вавилон қаласының өзіндегі жер асты суларының жоғары деңгейіне байланысты толық сақталған археологиялық материалдар өте аз. Ұзақ жылдар бойы сақталған деректерге патшалық және құрбандық жазулары, әдеби мәтіндер мен жылдар тізімі сияқты жазбалар жатады. Экономикалық және құқықтық құжаттардағы ақпараттың шамалы болуы Бірінші Вавилондық династияның экономикалық және әлеуметтік тарихын толық көрсетуді қиындатады, бірақ әдебиетте бейнеленген тарихи оқиғалар мен жылдар тізімінің болуы хронологияны құруға мүмкіндік береді.

Династияның алғашқы патшалары

Қолда аз дәлелдер болғандықтан, Сумуабумнан Син мубаллитке дейінгі патшалардың биліктері туралы көп нәрсе белгілі емес – олар аккадтықтар емес, аморлықтар екенінен басқа. Бірақ, олардың аумақты көп кеңейте алмағаны белгілі. Аморлық патша Хаммураби билікке келгенде, оның әскери жеңістері империя үшін көбірек жерлерді жеңіп алуға мүмкіндік берді. Дегенмен, Вавилон Ассирия арасындағы бірнеше маңызды күштердің бірі ғана еді. Вавилонды Шамши-Адад I, ал Ларсаны Рим-Син I биледі. Бұл әулеттің алғашқы патшасы Сумуабумның еңбектерінің арасында Дилбат пен Кишті басып алып, Вавилон аумағын кеңейтуге жасаған тырыстары бар. Оның ізбасары Сумуалаилум, Сумуабум бастаған Вавилон қабырғасын аяқтады. Сумуалаилум Киштегі көтерілістерді жеңіп, Казаллуді қиратты, тіпті Ниппурды қысқа мерзімге (ұзаққа соқпаса) бақылауға алды. Сабиум, Апил-Син және Син мубаллит патшалықтары туралы ақпарат аз, олар басып алынған жерлерді басқаруды жалғастырды, қабырғаларды нығайтты және каналдар салуды бастады. Алайда, Син мубаллит Рим-Син I-ді жеңіске ұшыратып, Вавилонды одан әрі шапшыншылықтан қорғағанымен танымал. Син мубаллит кейіннен патшалықты ұлы Хаммурабиге тапсырды.

Хаммурапи патша

Хаммурапи кейбір ежелгі мәтіндерде «Хаммурапи» деп те аталады, оның ішінде бірнеше негізгі вавилондық хаттар бар. Бұл аморлық есімдерде жиі кездесетін құбылыс. (Осы дәуірдегі тағы бір аморлық «Дипилираби» «Дипилирапи» деп те аталады.) Хаммурапи кодексі – тарихтағы ең көне жазба заңдардың бірі, Таяу Шығыстағы ең әйгілі көне мәтіндердің бірі және ежелгі әлемнің ең танымал артефактілерінің бірі – алғашқы Вавилон әулетінен шыққан. Кодекс 2,25 метрлік диорит стелаға клинописьмен жазылған. Оның жоғарғы бөлігінде вавилондық патшаның күн құдайы Шамаштан патшалықты қабылдауы бейнеленген, ал төменгі бөлігінде жазба заңдар жинағы орналасқан. Мәтіннің өзі Хаммурапинің билікке қалай келгенін және өзінің мемлекетінің аумағында әділдікті қамтамасыз ету үшін заңдар жиынтығын қалай жасағанын түсіндіреді, бұл оған құдайлар берген міндет екенін баса көрсетеді. Хаммурапи кодексте жазылған заңдарды ұсынғаннан бұрын: «Мәрдук құдайы маған елдің халқына лайықты мінез-құлыққа жету үшін әділ жолдар көрсетуді бұйырды, мен ел үшін шындық пен әділдікті жария еттім және халықтың игілігін арттырдым», – дейді. Содан кейін ол қылмыстар үшін әділ жазалар туралы заңдарды егжей-тегжейлі түсіндіреді және халқының сақтауы тиіс ережелерді ұсынады. Хаммурапи патша Вавилонды б.з.д. 1792 жылдан 1750 жылға дейін басқарды. Ол билікке келген кезде империя Вавилонның маңындағы бірнеше қаладан – Дилбат, Сиппар, Киш және Борсиппадан тұрды. 1762 жылға қарай Хаммурапи Ешнуннаның күшті күштерін жеңіп, оның жақсы орналасқан сауда жолдарын және олармен байланысты экономикалық тұрақтылықты мұраға алды. Көп ұзамай Хаммурапи әскері Ассирияны және Загрос тауларының бір бөлігін басып алды. 1761 жылы Вавилон Мариді басып алып, бұл үшінші династияның Ур билігінде болған Месопотамияның барлық аумағын құрады. Хаммурапи патшалық құрған отызыншы жылы Рим-Син I-ден Ларсаны басып алып, Ниппур, Ур, Урук және Исин сияқты өркендеген қалалық орталықтарды бақылауға алды. Хаммурапи Оңтүстік Месопотамияны бағындырып, Вавилонды өзінің империясының орталығы ретінде орнатуының арқасында бірінші вавилондық әулеттің ең көрнекті патшаларының бірі болды. Вавилон одан кейін мың жылдан астам уақыт бойы Месопотамияны үстемдікке алды. Жақын маңдағы Мари мемлекетінің патшасы Зимри Лим қазіргі тарихшылар үшін маңызды рөл атқарады. Ол Хаммурапи билігінде бірінші вавилондық әулеттің тарихы мен дипломатиясын сипаттайтын көптеген тарихи жазбаларды жасады. Вавилонның археологиялық қазбаларындағы Хаммурапинің мұрағаттарын табу мүмкін болмады, өйткені оның қалдықтары жер асты суларының астында сазға айналды. Бірақ Зимри Лимнің Маридегі сарайында хаттар мен басқа да мәтіндерді қамтитын мұрағат сақталған. Бұл құжаттар Хаммурапи сарайды өртеп жібергендіктен сақталды, осылайша материалды көміп, оны сақтап қалды. Сирия мен Месопотамиядағы патшалықтарда соғыс жиі болғандықтан, сол дәуірдегі құжаттардың көп бөлігі әскери істерге қатысты болды. Бұл құжаттарға патшалардың елшілері жазған хаттар, қақтығыстар, қасиетті серттер, келісімдер мен мемлекеттер арасындағы шарттар кірді.

Хаммурапиның мұрагерлері

Хаммурапидан кейінгі патшалар туралы да аз мәлімет бар. Самсуиллунадан Самсудитанаға дейінгі патшалардың билік құрған кезінде болған оқиғалар туралы жазбалар өте сирек. Дегенмен, Самсуиллунаның Рим Син II-ні жеңгені белгілі, бірақ ол Бабылдың басып алған жерлерінің көп бөлігін жоғалтты – Хаммурапи билігінен қалған Бабыл өзегінде ғана билігі қалды. Самсуиллунадан кейінгі патшалар да ұқсас алапаттықтарға тап болды. Бірінші Вавилондық династия империя аумағы мен қаржысын жоғалтып, зор құлдырауға ұшырағандықтан аяқталды. Анатолиядан тысқары жерлерге кеңеюге тырысқан хетттердің шабуылдары Бабылдың қирауына әкелді. Содан кейін 1570 жылдан 1154 жылға дейін билік құрған Кассит дәуірі Бірінші Вавилондық әулетті басып озды. Бабыл құлаған кезде касситтер бұл аймақта бір жарым ғасырдан бері болды, кейде Бабылдың мүддесін қолдап, кейде қарсы тұрды.

Бабыл тарихындағы күн мен астрономия

Күн ежелгі Бабыл патшалығында маңызды рөл атқарған. Шамаш Күн, әділдік және болжам жасау құдайы еді, бұл Хаммураби кодексінде айтылған. Мәтінде былай делінген: «Аспан мен Жердің ұлы төрешісі, барлық тірі жандарға әділ жол көрсеткен, менің сенімімді қосқан құдай Шамаш, оның патшалығын жоқ қылсын!» Шамаш Хаммурабиге әсер еткені саналады және ол құдай ретінде Шамаш атқаратын рөлге сәйкес, жердегі әділдік заңдарын орындайтын ұғымды білдіреді. Қазіргі Ираннан табылған Чоға Гаване тақташаларының жаңа аудармасы (б.з.д. 1800 жылға дейін) Бабыл мен қазіргі Иранның орталық Загрос және Диала аймағындағы, қазіргі Исламбадтың тау аралық аңғарында орналасқан Чоға Гаване қаласы арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Хеттілердің Мурсилис I басшылығымен (Самсудитана Бабыл билеген кезеңнің соңында) Бабылдың құлауы туралы мәтінде қос тұтылу туралы айтылады, бұл дұрыс вавилондық хронология үшін өте маңызды. Ай мен Күннің тұтылуы Шиману (Сиван) айында болған. Ай тұтылуы б.з.д. 1659 жылдың 9 ақпанында сағат 4:43-те басталып, 6:47-де аяқталған. Ол көрінбеген, бұл жазбаға сәйкес келеді және ай тұтылу кезінде де болғандығын көрсетеді. Күн тұтылуы б.з.д. 1659 жылдың 23 ақпанында сағат 10:26-да басталып, ең жоғары нүктесі сағат 11:45-те, ал сағат 1:04-те аяқталған.

Аммисадуканың Венера тақташалары (яғни саз тақташаларындағы бірнеше көне нұсқалар) да жақсы белгілі, олар туралы көптеген кітаптар жарық көрген. Оқиғаларына қатысты бірнеше даталар ұсынылған, бірақ көптеген ескі дереккөздердегі даталар ескірген және дұрыс емес сияқты. Тағы да қиындықтар бар: Венера планетасының 21 жылдық егжей-тегжейлі бақылаулары осы патшаның билік ету кезеңімен сәйкес келуі мүмкін немесе келмеуі мүмкін, өйткені оның есімі аталмайды, тек Алтын тақтың жылы ғана көрсетілген. Кейбір дереккөздерде, олардың кейбіреулері шамамен бір ғасыр бұрын жарық көрген, түпнұсқа мәтінде Венераның аймен жасырылуы туралы айтылған. Алайда, бұл қате түсінік болуы мүмкін. Қазіргі есептеулер планетаның бақылауларының статистикалық ықтималдығына негізделген Вавилонның құлауына б.з.д. 1659 жылды қолдайды. Қазіргі қабылданған орташа хронология астрономиялық тұрғыдан қарағанда тым төмен.