Николаус Харнонкур: Австриялық дирижер және ерте музыканың шебері

Кіріспе

Австрия дирижері (1929–2016)

(6 желтоқсан 1929 – 5 наурыз 2016) – австриялық дирижер, тарихи негіздемелі орындауларымен танымал. Ол барокко дәуірінің музыкасына маманданған, бірақ кейіннен өзінің репертуарын классикалық және ерте романтикалық туындыларға дейін кеңейтті. Оның ең белгілі жазбаларының ішінде Бахтың 193 кантатасы бар, оны Гюстав Леонхардтпен бірге жазған. Бастапқыда классикалық виолончельші болған ол 1953 жылы өзінің жеке аспаптар ансамблі Concentus Musicus Wien-ді құрып, ерте музыка қозғалысының пионері атанды. 1970 жылдар шамасында Харнонкорт опера және концерттік қойылымдарды жүргізе бастады, көп ұзамай халықаралық симфониялық оркестрлерді басқарды және жетекші концерт залдарында, опера сахналарында мен фестивальдерде өнер көрсетті. 2001 және 2003 жылдары Венадағы Жаңа жылдық концертке дирижерлік етті. Харнонкорт сонымен қатар бірнеше кітаптың авторы, көбінесе орындау тарихы және музыкалық эстетика тақырыптарына арналған.

Ерте өмір

Иоганн Николаус Харнонкурт 1929 жылы Германияның Берлин қаласында австриялық азамат ретінде дүниеге келген. Оның австриялық анасы Ладислая графиня фон Меран, фон Брандховен баронессасы, Габсбургтер әулетінің эрцгерцогы Иоганнның шөбересі, император II Леопольдтің 13-ші баласы болғандықтан, ол Киелі Рим императорлары мен басқа да еуропалық патшалық әулеттердің ұрпағы еді. Әкесі Эберхард Харнонкурт, туғанда де ла Фонтейн графы д’Харнонкурт Унверзагт аталған,

Вена музыка академиясында Харнонкурт Пол Грүммер мен Эммануэль Брабекпен виолончельді оқыды, сонымен қатар виола да гамбаны да үйренді. Concentus Musicus Wien тобы дәуірлік аспаптарда орындауға арналған еді. Ол сол кезде виола да гамбада да, виолончельде де ойнады. «Телефункен» (кейін «Телдек») лейблі үшін Харнонкурт барокко репертуарын жазды, ол Генри Пёрселдің скрипкалық музыкасынан басталып, Бахтың «Музыкалық құрбандығы», Монтевердидің «Поппеяның тәж киюі» және Рамоның «Кастор мен Поллукс» сияқты шығармаларды қамтыды. «Концентус Музикус Виен» оркестрімен жазған соңғы туындыларының бірі Бетховеннің 4-ші және 5-ші симфониялары болды. Харнонкурт Вена симфониялық оркестрінен дирижер болу үшін кеткен. 1970 жылы Миланның «Ла Скала» театрында Монтевердидің «Улисс отанына оралуы» операсын қойып, дирижерлік дебютін жасады. 1971 жылы Харнонкурт дирижер Густав Леонхардтпен бірлесіп, И.С. Бахтың барлық кантаталарын жазу жобасын бастады. «Телдек» Бах кантаталары жобасы 1990 жылы аяқталды және тек ерлер хоры мен солистерден тұратын кантаталар циклы болды, тек 51-ші және 199-шы кантаталар әйел сопраноға арналған. Сондай-ақ ол Бахтың B минорындағы (1968) және Матай пассионының (1970) тарихи тұрғыдан негізделген алғашқы жазбаларын жасады. 2001 жылы Арнольд Шёнберг хорымен «Матай пассионының» мақтауға лайық және «Грэмми» сыйлығын жеңіп алған жазбасы шықты, онда Бахтың өзінің қолымен жазылған ноталардың толық жинағы CD-ROM-да қоса берілді. Бұл оның осы туындыны үшінші рет жазуы болды. Кейін Харнонкурт көптеген оркестрлермен қазіргі заманғы аспаптарда өнер көрсетті, бірақ тембр мен динамика сияқты мәселелерде тарихи нақтылықты сақтады. Ол репертуарын кеңейтіп, барокко туындыларын ойнауды жалғастырды, сонымен қатар Вена опера репертуарын да жақтап, дамытты. Ол Бетховеннің симфонияларын Еуропа камералық оркестрімен (COE) және Пьер Лоран Эмар мен COE-мен Бетховеннің фортепиано концерттерін жазды. Харнонкурт Вена филармониясының қонақ дирижері болды және оркестрмен бірнеше жазба жасады. 1987-1991 жылдар аралығында Вена мемлекеттік операсында Моцарт операларының төрт жаңа қойылымын жүргізді (1987–91: «Идоменей»; 1988–90: «Тілсым флейта»; 1989: «Серальдан қашқан әйел»; 1989–91: «Сонымен болсын»). 2001 және 2003 жылдары Вена филармониясының Жаңа жылдық концерттерін басқарды. 1992 жылы Харнонкурт Зальцбург фестивалінде Еуропа камералық оркестрімен концертте дирижерлік дебютін жасады. Келесі жылдары ол Еуропа камералық оркестрімен, Вена филармониясымен және Concentus Musicus-пен бірнеше концерттер өткізді. Харнонкурт фестивальдің ірі опералық қойылымдарының дирижері болды: «Поппеяның тәж киюі» (1993), Моцарттың «Фигароның үйленуі» (1995 және 2006), «Дон Джованни» (2002, Анна Нетребконың халықаралық аренадағы табысын белгіледі, және 2003) және «Титоның лалеменцасы» (2003 және 2006), сондай-ақ Пёрселдің «Король Артур» (2004). 2012 жылы Харнонкурт Янс Даниэль Герцогтың қойған «Тілсым флейтаның» жаңа қойылымын жүргізді. Харнонкурт 1975 жылы Амстердамдағы Концертгебу оркестрімен қонақ дирижер ретінде дебют жасады. Ол оркестрмен қонақ дирижер ретінде, соның ішінде бірнеше опералық қойылымдарда және жазбаларда қызмет етті. 2000 жылдың қазан айында Корольдік Концертгебу оркестрі (KCO) оны өзінің құрметті қонақ дирижері деп атады. KCO-мен соңғы рет 2013 жылдың қазан айында Брукнердің 5-ші симфониясын жетектеп шықты. Барокко мен классикалық дәуір репертуарынан тыс жазбаларға 2002 жылы Вена филармониясымен Брукнердің 9-шы симфониясын жаздыруы кірді. Қоса берілген екінші дискіде Харнонкурттың симфония туралы лекциясы, музыкалық мысалдар, соның ішінде аяқталмаған финалдан сирек естілетін фрагменттер бар. 2009 жылы Харнонкурт Гершвиннің «Порги мен Бесс» операсын жазды, ол Грацтағы тікелей өнер көрсетулерінен алынған. Ол Рудольф Бухбиндердің Вольфганг Амадей Моцарттың фортепиано концерттерінің 23-ші және 25-ші нөмірін жазуға көмектесті. 2015 жылдың 5 желтоқсанында, өзінің 86 жасқа толуына бір күн қалғанда, Харнонкурт өзінің веб-сайты арқылы зейнетке шығуын жариялады. «Дене күшім болашақ жоспарларымды тоқтатуды талап етеді», - деп жазды ол өзінің 86 жасқа толған күні Concentus Musicus Wien концерті бағдарламасына енгізілген қолмен жазылған хатында.

At the Vienna Music Academy, Harnoncourt studied cello with Paul Grümmer and Emanuel Brabec, and also learned viola da gamba. The Concentus Musicus Wien was dedicated to performances on period instruments. He played the viola da gamba at this time, as well as the cello. For the Telefunken (later Teldec) label, Harnoncourt recorded Baroque repertoire, beginning with the viol music of Henry Purcell, and extending to include works like Bach's The Musical Offering, Monteverdi's L'incoronazione di Poppea, and Rameau's Castor et Pollux. One of his final recordings with the Concentus Musicus Wien was of Beethoven's Symphonies Nos. 4 and 5. One reason that Harnoncourt left the Vienna Symphony was to become a conductor. He made his conducting debut at La Scala, Milan, in 1970, leading a production of Monteverdi's Il ritorno d'Ulisse in patria. In 1971, Harnoncourt established a joint project with conductor Gustav Leonhardt to record all of J. S. Bach's cantatas. The Teldec Bach cantata project was eventually completed in 1990 and was the only cantata cycle to use an all male choir and soloist roster, with the exception of cantatas nos. 51 and 199, which were intended for a female soprano voice. He also made the first recordings in historically informed performance of Bach's Mass in B minor (1968) and St Matthew Passion (1970). In 2001, an acclaimed and Grammy Award winning recording of the St Matthew Passion with the Arnold Schoenberg Choir was released, which included the entire score of the piece in Bach's own hand on a CD ROM. This was his third recording of the work. Harnoncourt later performed with many orchestras performing on modern instruments, but retaining considerations for historical authenticity in terms of tempi and dynamics, among other issues. He also expanded his repertoire, continuing to play the baroque works, but also championing the Viennese operetta repertoire. He made a benchmark recording of Beethoven's symphonies with the Chamber Orchestra of Europe (COE), and recorded Beethoven's piano concertos with Pierre Laurent Aimard and the COE. Harnoncourt was a guest conductor of the Vienna Philharmonic and made several recordings with the orchestra. Between 1987 and 1991, he conducted four new productions of Mozart operas at the Vienna State Opera (1987–91: Idomeneo; 1988–90: Die Zauberflöte; 1989: Die Entführung aus dem Serail; 1989–91: Così fan tutte). He directed the Vienna Philharmonic's New Year's Day concerts in 2001 and 2003. In 1992, Harnoncourt debuted at the Salzburg Festival conducting a concert with the Chamber Orchestra of Europe. In the following years, he led several concerts with the Chamber Orchestra of Europe, the Vienna Philharmonic and the Concentus Musicus. Harnoncourt also served as the conductor for major opera productions of the Festival: L'incoronazione di Poppea (1993), Mozart's Le nozze di Figaro (1995 and 2006), Don Giovanni (2002, marking also Anna Netrebko's international breakthrough as Donna Anna, and 2003) and La clemenza di Tito (2003 and 2006), and Purcell's King Arthur (2004). In 2012, Harnoncourt conducted a new production of Die Zauberflöte staged by Jens Daniel Herzog. Harnoncourt made his guest conducting debut with the Concertgebouw Orchestra, Amsterdam in 1975. He continued as a guest conductor with the orchestra, including in several opera productions and recordings. In October 2000, the Royal Concertgebouw Orchestra (KCO) named him their Honorair gastdirigent (Honorary Guest Conductor). His final appearance with the KCO was in October 2013, leading Bruckner's Symphony No. 5. Other recordings outside of the baroque and classical era repertoire included his 2002 recording of Bruckner's Symphony No. 9 with the Vienna Philharmonic. An accompanying second CD contained a lecture by Harnoncourt about the symphony with musical examples, including the rarely heard fragments from the unfinished finale. In 2009, Harnoncourt recorded Gershwin's Porgy and Bess, taken from live performances at Graz. He was a conductor for the Rudolf Buchbinder's recording of Wolfgang Amadeus Mozart's Piano concertos No. 23 & 25. On 5 December 2015, one day before his 86th birthday, Harnoncourt announced his retirement via his website. "My bodily strength requires me to cancel my future plans," he wrote in a hand written letter inserted into the program on his 86th birthday of a concert by the Concentus Musicus Wien.

Стириарте

Харнонкорт 1985 жылы оның туған қаласы Грацпен байланысын нығайту мақсатында құрылған «Стириарте» классикалық музыка фестивалінің орталық тұлғасы болды. Ол 31 жыл бойы фестивальдің бағдарламасын жасады. Іс-шаралар Грац қаласының және айналасындағы өңірлердің әртүрлі жерлерінде өтті.

Жеке өмір

Харнонкорт әйелі Элиспен барокко музыкасын тарихи негізде орындауға деген ортақ қызығушылығы арқылы танысып, Concentus Musicus Wien ұйымын бірлесіп құрды. Харнонкорт 2016 жылдың 5 наурызында Зальцбургтің солтүстік-шығысындағы Санкт-Георген-им-Аттергау ауылында дүние салды. Оның жесірі Элис, үш ересек баласы, жеті немересі және үш шөбересі одан кейін өмір сүрді. Элис 2022 жылдың шілде айында қайтыс болды.

Жазбалар

Николаус Харнонкорт, Франс Брюгген, Леопольд Стастный, Герберт Тахези. Иоганн Себастьян Бах: Гамба сонаталары — соль мажордағы трио сонатасы. Виола да гамба: Якоб Стайнер; Виолончель: Андреа Кастагнери; Флейта: А. Гренсер; Клювник: Мартин Сковронек жасаған итальяндықтардан үлгі алынған. Таңба: Telefunken. Николаус Харнонкорт, Густав Леонхардт, Леонхардт Консорты (оркестр), Концентус музыкус Вена (оркестр), Алан Кертис, Аннеке Ульттенбош, Герберт Тахези. Иоганн Себастьян Бах: Клавесин концерттері BWV 1052, 1057, 1064. Скрипка, континуо, клавесин. Жазушы: Teldec. Николаус Харнонкорт, Еуропа камералық оркестрі. Франц Шуберт. Симфониялар. Жазушы: Ica Classics. Николаус Харнонкорт, Рудольф Бухбиндер (фортепиано). Вольфганг Амадей Моцарт. Пианино концерттері № 23 және № 25. Пол МакНалти жасаған Уолтер фортепианосының көшірмесінде орындалды. Жазушы: Sony. Николаус Харнонкорт, Еуропа камералық оркестрі, Пьер Лоран Аймар (пиано). Людвиг ван Бетховен. Пианино концерттері № 1–5. Жазушы: Teldec Classics. Николаус Харнонкорт, Еуропа камералық оркестрі, Гидон Кремер (скрипка), Марта Аргерич (пиано). Шуман: Пианино концерті және скрипка концерті. Жазушы: Teldec Classics.