Кіріспе
1912 жылы 22 мамырда Реланоның екінші шайқасы - Мексика революциясының Паскуал Орозконың басшылығындағы көтерілісші күштер мен генерал Викториано Хуертаның басшылығындағы үкімет әскерлері арасындағы Чиуауа штатының Релано темір жол станциясында болған шайқас. Бұл шайқас сол жылдың наурыз айында Рельяноның бірінші шайқасында басқа үкімет әскерін жеңген Ороско үшін сәтсіздік болды.
Өмірбаян
Порфирио Диаз режимін құлатудан кейін, оған өзі де қатысқан, Паскуаль Орозко Франсиско Мадероның Мексиканы басқаруына қанағаттанбады. Мадеро Венустиано Каррансаны қорғаныс министрі, ал Абрахам Гонсалесті Чиуауа губернаторы етіп тағайындағанда, оның жеке амбициялары да бұзылды. Нәтижесінде 1912 жылы наурыз айында Ороско Мадероға қарсы көтеріліс жасағанын ресми түрде жариялады. 1912 жылы 24 наурызда Ороско оны тұтқындауға жіберілген генерал Хосе Гонсалес Саластың федералдық әскерін Рельяно темір жол станциясының жанында жеңді. Бұл оның көтерілісінің биік нүктесі болды, өйткені ол Мадероға адал болған Панчо Вилла қорғаған Паррал қаласынан басқа барлық Чиуауаны басқарып отырды. Орозко қалаға шабуыл жасады. Вилла Парралдан кері шегінуге мәжбүр болғанымен, оның қасарысқан қарсыласы Викториано Хуертаның басшылығымен басқа федералды армия үшін солтүстікке қарай Чиуауаға жол салып, Орозкомен тағы да бетпе-бет келу үшін маңызды қала берді. Вилла Солтүстік дивизияның қолбасшысы болған Хуертаға қосылды және оның қол астында болды.
Шайқас
Хуерта мен Вилланың күштері мен Оросконың көтерілісшілері арасындағы алғашқы қақтығыс Коахуила штатының Торреон қаласының солтүстігіндегі Конехос темір жол станциясында болды. Онда федералды күштер колорадолардың бірнеше шабуылдарын (Оросконың ізбасарлары қызыл тулары арқылы белгілі болды) сәтті теріске шығарып, оларды кері қайтарып жіберді. Орозконың адамдары үш пушкасын тастап кетеді, бұл соңынан басталатын шайқаста маңызды рөл атқарады. Артын қорғап, Мадеродан қосымша күш-жігер алғаннан кейін (оның қайта орналасуы Морелоста да бүлікші болған Эмилиано Сапатаға қысымды жеңілдетті) Хьюерта теміржол бойымен Оросконы қуып, солтүстікке қарай қозғала бастады. Релланоның бірінші шайқасында сияқты, Ороско әскерлері федералды күштерді баяулау үшін кері шегінгенде темір жолды жарып тастады. Реллано станциясына келгеннен кейін, Хуерта Виллаға жауларды сынап көру үшін бірнеше зондтық шабуыл жасатты. Орозконың адамдары оларды оңай сүртіп тастағанмен, олар өздерінің позициясын және шығыс төбеде артиллериялық қолдау жоқ екенін көрсетті. Нәтижесінде 22-ші күні түнде Хьюерта Виллаға төбені басып алуға бұйрық берді, ал федералды артиллерия әскерлердің қозғалысын жасыру үшін көтерілісшілердің екі позициясын да атып тастады. Вилланың орнын алмастырғаннан кейін Хуерта өзінің артиллериясын жаңадан басып алынған позицияға көшірді. Каньонның шығыс қыры батыс қырынан жоғары болғандықтан, федералистер осы жерден Ороцчисталарға артиллериялық оқты жаудыра алды. Көтерілісшілер төбені қайта алуға тырысты, бірақ артиллерия атысына тап болып, кері шегінді. Хуерта көтерілісшілерді оқ атуды жалғастырды, ал келесі күні таңертеңгі сағат 9:45-те ол ат әскерінің шабуылға түсуін бұйырды, олар бірнеше сағат ұрыстан кейін көтерілісшілерді өздерінің позицияларынан қуып шықты. Онда Оросконың динамитпен (локо-локо немесе машина-лока) толтырылған локомотивисі болды, содан кейін ол кіріп келе жатқан федералды әскерлерге қарсы жіберді. Бұл жолы ол өз адамдарына артында тұрған темір жолды қазып алуға бұйрық берді, Хьюерта оны қуып жетуге асығады, сондықтан ол тиісті сақтық шараларын қолданады деп үміттенді.
Upon arriving at the Rellano station, Huerta had Villa make several probing attacks to test the enemies. Although these were easily repulsed by Orozco's men, they revealed their positions and the fact that the eastern hill lacked artillery support. As a result, on the night of the 22nd, Huerta ordered Villa to take the hill, while the federal artillery shelled both rebel positions to hide the troops' movements. As soon as Villa succeeded Huerta moved his artillery to this newly captured position. Since the eastern hill of the canyon was higher than the western, from this spot the federals were able to rain down artillery fire on the Orozcistas. The rebels attempted to retake the hill, but faced with artillery fire were beaten back. Huerta continued to shell the rebels, and at 9:45 the following morning, he ordered a cavalry charge which after a few hours' fighting, dislodged the rebels from their positions. There, Orozco had a locomotive filled with dynamite (the loco loco or the máquina loca), which he then sent against incoming federal troops. This time, he ordered his men to mine the rail tracks behind them, in the hope that Huerta would be too eager to pursue him to take proper precautions.
Салдары
Оросконың Рельяноның екінші шайқасындағы жеңісі оның көтерілісін аяқтады. Жеңімпаз Хуерта 8 шілдеде Чиуауа қаласын қайтадан басып алды, шілдеде Сиуад Хуарес қаласын қайтадан басып алды және Абрахам Гонсалесті губернатор етіп қайта қойды. Орозконың өзі АҚШ-қа қашып кетеді. Жас генерал Альваро Обрегон Чиуауа мен Сонорадағы колорадолардың қалдықтарын тазалады. Ұзақ мерзімді әсердің бірі - бұл Хуертаны федералды армия штабының батыры етті және Мадероны қарулы күштерге шығындарды екі есеге көбейтуге мәжбүр етті. Бұл Мадероның әскерге қарыздар болуының бастамасы болды, ол өз кезегінде оған қарсы әрекет жасады. Бұл Февраль айында Гуертаның Мадероға қарсы төңкерісіне, Мадероның өлтірілуіне және революцияның келесі кезеңіне әкелді. Бір қызығы, Мадероның құлдырауынан кейін Ороско өзінің бұрынғы қарсыласы Хуертаны қолдады. Хьюерта жеңілгеннен кейін екеуі де АҚШ-қа қашып кетеді. Ороско 1915 жылдың тамызында Мексикаға жасырын түрде қайтып оралуға тырысқанда қаза тапты.
Пайдаланылған әдебиеттер
Фрэнк Маклинн, "Вилла және Запата. Мексика революциясының тарихы", Basic Books, 2000, Фридрих Кац, "Панчо Вилланың өмірі мен заманы", Стэнфорд университетінің баспасы, 1998, Рене Де Ла Педраха Томан, "Латын Америкасының соғыстары, 1899 1941", Макфарланд, 2006, Роберт Л. Шеина, "Латын Америкасының соғыстары: кәсіби солдаттың дәуірі, 1900 2001, V.2", Брейзи Инк., 2003, .