Кіріспе

Кейбір типтік элементтер: батыр жартылай аю, жартылай адам болып дүниеге келеді; ол қару алады, әдетте ауыр темір таяқ, және саяхатта; ол екі немесе үш серігімен байланысады. Қалада батыр қарсыласын жеңіп, оны шұңқырға дейін қуып жетеді, жер асты әлемін ашып, үш ханшайымды құтқарады. Қасындағылар оны шұңқырға тастап, ханшайымдарды өздерімен бірге алып кетеді. Батыр қашып кетеді, серіктерін тауып, олардан арылады. Ол үштіктің ішіндегі ең әдемі ханшайымына үйленеді, бірақ патшаның белгілі бір сынақтарынан өтпейді. Бұл кейіпкер "испаниялық және франкофондық дәстүрдегі ең танымал ертегі типтерінің" бірі деп айтылады. Францияда көптеген нұсқалар бар, көбінесе Жан де л'Орс немесе осыған ұқсас кейіпкердің атын сақтайды. Еуропадағы "Джонға" сәйкес келетін аттар: Ян де л'Орс; Джоан де л'Ос (немесе); Хуан дель Осо, Хуан эль Осо, Хуанито эль Осо, Хуаннило эль Осо (xwan (d) el ˈoso, xwaˈnito el ˈoso; niʎo); Джованни дель Орсо (dʒoˈvanni delˈlorso), Ян он ваз houarn (Бретон); Медведко богатырь (орыс). Бұл аңыз жаңа әлемге де тарады, мысалы, француз Канадасынан, Мексикадан және т.б.

Сыртқы келбеті

Бірнеше француз нұсқалары Жан де л'оурдың бүкіл денесін шашымен жауып тұрғанына нақты тоқталады. Бір газкондық нұсқада Ян л'Орсеттің "бұл адамның пішінімен салыстырғанда, басы аюдыкіне ұқсас үлкен еді" деп жазылған. Мексика нұсқасының (Хуан эль Осо) бірінде батыр белден жоғары адам, белден төмен аю. Салыстыру үшін, "Авар құлағы" ертегісінде басты кейіпкердің құлақтары аюға ұқсайды. Жан де л'Орс - Анри Карнойдың нұсқасында (1885) аю ананың тәрбиелеген әдемі тастап кеткен бала. Осыған ұқсас, Жан де л'Орс - бұл жесір әйелдің асырап алған әдемі баласы. Карнойдың басқа нұсқасында (1885 жылы, -мен суреттелген), бірақ бұл, баланың шығу тегі туралы өзгертілген әңгімені қоспағанда, Гипполит Бабудың (1862) ертеректе берген әңгімесіндей: Екі мәтінде де ол періштеге қараған, көк көзді бала ретінде суреттеледі. Жан-Клод Пертузе өзінің "Жанның біздің Жан туралы әңгімесі" (1988) атты суретте Жанның басын жоғары қарай дөңгелек аю құлақтарымен бейнелейді.

Тарихы

"Жохан аю" 301 типті немесе "Үш ұрланған ханшайым" типті болып саналады. ATU 301 және Жан де л'Орс, ATU 650 ("Қуатты Ханс"), ATU 302 ("Тұмшақтың жұмыртқадағы жүрегі") және ATU 554 ("Шүкіршілік жандар") ертегі түрлері бір рет бір әңгімеден құралған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе түпнұсқалық әңгіме әртүрлі ертегі түрлеріне бөлінді.

Косквиннің нұсқасы

Лотарингиядан шыққан нұсқасын 1886 жылы Эммануэль Косквин басып шығарды (Деларюның 9-шы нұсқасы ретінде). Оның ағылшынша аудармасы Стит Томпсонның "Жүз сүйікті халық аңыздары" (1968) жинағында жарық көрді. Сюжеттік желі жоғарыда түйінделген солдаттың нұсқасына өте ұқсас, көптеген айырмашылықтар бар, олар атап өтіледі: Батырдың анасы аю тұтқындағанға дейін жүкті болған, бірақ жартылай адам, жартылай аю болып туған; бала кезінде Жон аю есімі берілген; үш теміршінің қолында шәкірт, құмыра 500 фунт. Үш серігі: Жан де ла Мюль ("Жохан Милл") диірмен тасымен квойт ойнайды (түпнұсқа: палитралар), Аппуи Монтагн ("Тауды ұстаңыз") және Торд Чен ("Ок Твистер"). Бұл жерде ол - (өлшемін өзгертпейтін) алып, ол өзінің кезегінде қамалда тұрған кез келген серігіне шабуыл жасайды (яғни, басқалар аң аулаған кезде үйді ұстап отырған адам; бұл жеребе арқылы таңдалады). Екі жолдас өздерінің сәтсіздігі үшін ас үйдегі түтінді айыптайды. Жүніс алыпты екіге бөліп, жояды. Ол жер асты әлемін таяқпен еденге соғып табады; Ол арқанға ілінеді; Төменде, батырдың хабаршысы - жұлдыз (фея); батыр үш ханшайымның бөлмесіне жетуден бұрын екі бөлмедегі кішкентай шайтандарды жояды; жолдастары батырды көтеріп жүрген арқанды босатады. Батырдың Астық әлемнен қашуы "жоғарыдағы жерге апаратын жол" формуласымен белгілі бір дәрежеде, бірақ ерекшелігі - пери оған артындағы кішкентай жарыққа артына қарамауға ескертеді (жарық жоғалып кетпеу үшін және оны ештеңе көре алмау үшін). Батыр кейін жолдастарынан ханшайымдарды қайтарып алады, бірақ оларды үйлеріне жібереді. Бұл да ерекше үлгі; Джон сол кезде патшалыққа шақырудан бас тартады, және ханшайымдар оны ұмытқаннан кейін ғана өз еркімен патшалыққа кіреді. Үш шарды қайталаудың формулалық сынағы ханшайымдардан алынған шарлар арқылы шешіледі, бірақ бұл нұсқада әрқайсысы асыл тастар, алмас және изумрудтан жасалған әшекейленген шар.

Батырдың шығу тегі

Жан де л'Орс көбінесе ана мен аюдың баласы. Алайда, кейбір нұсқаларда оның шығу тегі анық анықталмаған, яғни оның анасы тұтқындалғанға дейін жүкті болып, содан кейін оны тудырады, бірақ ол жартылай аю, жартылай адам болып дүниеге келеді (жоғарыда Коскиннің нұсқасы). Профессор Майкл Мераклис арыстан мен аюдың әйелді ұрлап, осы "өмір сүру келісімінен" туған батырдың оқиғасы "әңгімедегі алғашқы түрін" сақтауы керектігін айтты, өйткені ол адамдар мен жануарлар мифтік ортақ өткенде еркін қарым-қатынас жасай алатын ежелгі және бастапқы түсінікке қайтарылады. Осыған ұқсас, Орталық Азия, Кавказ және Сібірдегі жануарлар туылған батырдың түрлерін талдау арқылы ресейлік ғалымдар аю тотемді немесе ата-баба фигурасын білдіреді және адамның (үйленген әйел немесе үйленген ер адам) жануармен кездесуі тотем / ата-бабаның орнында, орманда болады деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, карелдік зерттеулер әйелдерді ұрлаушы жануардың өте көне сипаты бар екенін мойындайды, мүмкін тотемдік естелік және аю орыс, карел, вепсия және ингрия нұсқаларында 650А типті "Иван, аюдың құлағы" ертегісінде көбірек кездеседі. Француз филологы Жан Бутьер 301 типті румындық нұсқаларын халықаралық аңыздармен салыстыра отырып, докторлық диссертациясында "ерекше (әсіресе Батыс) " батыр әйел мен аюдың арасындағы одақтан туындайды деп болжады, бірақ басқа жерлерде, "әсіресе Шығыста" батыр - бұл мысықтың, есектің немесе тіпті сиырдың ұлы. Екінші жағынан, этнолог Джон Биерхорст [de] Bear's Son повесінің екі түрлі түрін көрді: біреуі - әдеттегі повесті өте жақын ұстанатын еуразиялық, ал екіншісі - америкалық (түпкүлкі), "Британдық Колумбияға, іргелес Юконға және оңтүстік Аляскаға тиесілі", сонымен қатар The Girl Who Married the Bear немесе The Bear Mother деп аталады.

Батырдың қаруы

Оның таяғының салмағы 500 фунттан (мысалы, Коскиннің екі толық нұсқасы) 10,000 фунтқа дейін (Карной редакциясы) Прованс нұсқасында. Қамыстың салмағы тіпті 100 000 фунт болуы мүмкін, Бреттандағы "Жез таяқтың Ивы" деп аталатын туыс әңгімесінде, бірақ бұл әңгімеге батырдың аюмен байланысты шығу тегі жоқ, және Делару сипаттаған топқа жатады. "периферияда", француз әңгімелерінің негізгі тобынан ерекшеленуі керек, оған өкілдік үлгісі (әскерлер нұсқасы) кіреді. Батырдың "Жохан темір таяқ" болғаны туралы басқа да мысалдар бар, ол өзінің таяғының атымен аталған (мысалы, Жан Батон де Фер, Нивренің аңыздарының қолжазба жинағынан), бірақ бұл аңызда да аюдың шығу тегі ашылмайды. Бриттаниядан Жан-ау-батон де-фер де бар, мұнда кейіпкер ананың құрсағында 3 жыл болады. сондай-ақ аударма және бритон тіліндегі түпнұсқа нұсқасы, Жан а ла Бар де Фер, яғни Янн хез Хоарн. Кейде таяқ темірден емес, үлкен - кішкентай дуадан жасалады.

Батырдың серіктері

Қуатты кейіпкер саяхатта екі (немесе одан да көп) бірдей күшті серіктермен кездеседі: есімі ағаш түріне ("Ағаш бұрқасын") байланысты адам және басқасы тау жынысы немесе таспен байланысты қабілеттері бар ("Ағашты бұзушы"). Румын ғалымы Петру Караманның (ro) айтуынша, Шығыс Еуропаның және славян тілдерінің нұсқаларында олар "Дугина", "Дубина", "Вернидуб", "Вертодуб" немесе "Вирвидуб", "Горьня", "Вернигора", "Вертогор" немесе "Валигора" деп аталуы мүмкін. Польша аңызындағы батыр ағайындылар Валигора мен Видрудаб да осы семантикалық өріске жатады. Батыс Еуропада олар француздық "Торд Чен" және "Аппье Монтанье" (немесе "Либои" және "Траншемонтанье") және неміс "Баумдрехер" және "Штейнзеррайбер" батырларына сәйкес келеді. Ағылшын ғалымы А. Х. Вратислав Вертогорды "Овертурн төбе" деп, ал Вертодубты "Овертурн дуы" деп аударды. Британдық ғалым Уильям Ралстон Шедден Ралстон Vertodub-ды "Ағашты алушы" деп, Vertogor-ды "Тауды тегістеуші" деп аударды. Ол сондай-ақ Вертодубты неміс Баумдрехерімен (немесе Холцкруммахермен) және Вертогорды өзінің Steinzerreiber (немесе Felsenkripperer) әріптесімен салыстырды. Бұл таңбалар роман тілдерінің нұсқаларында да бар. Георгий Калинеску румын ертегілеріндегі екі аналогты көрсетті: Sfarma Piâtra және Strimba Lemne. Португал тілінде олар "Arrinca pinheiros" ("Арналарды жылатады") және "Abaixa montes" ("Тұздықтарды талқандайды") деп аталады. Башқұрттардың ертегілерінде басты кейіпкер (тәуелсіз күшті адам) екі немесе одан да көп серіктермен кездеседі: Тау батыр (немесе Гора Батыр, орысша gora, 'тау') деген адам, тауларды жылжытуға жеткілікті күшті, ал басқасы Урман батыр немесе Имян батыр (немесе Лес Батыр, орысша les, 'орман') деп аталады, ол дуал ағаштарын көтеріп жүруге жеткілікті күшті.

Қалдықтың қауіп-қатері

"Қырылы" қамалдағы батырымыздың қарсыласы әдетте - бұл алып немесе жай ғана алып болуға қабілетті жәндік (немесе кішкентай адам), немесе кейбір жағдайларда ол шайтан болуы мүмкін. Жер асты әлемінде жау ретінде шайтанның (немесе шайтанның) әскері кең таралған, бірақ шайтан (дар) батырдың хабаршысы немесе екеуі де болуы мүмкін. Филиппинде жинаған нұсқаларын кестеге салып, жалпы аңыздарды қарастырғаннан кейін, профессор Дин Фэнслер батырдың жолдастарын ұрып-соққан жұлдыз немесе шайтанмен күресуі туралы оқиға "Жохан аю" типіндегі барлық халық аңыздарында кездесетінін" атап өтті.

Төменгі әлемдегі ханшайымдарды құтқару

Америка аңызшыларынан жиналған аңыз түрінің көптеген нұсқаларын жариялаған фольклоршы Уильям Бернард Маккарти барлық нұсқаларда ханшайымдарды жер асты дүниесінен құтқару әңгіменің негізгі бөлігі болып көрінгенін атап өтті. Сол сияқты, Роберт Баракат AT 301 типті ертегі 6 эпизодқа бөлінуі мүмкін екенін атап өтті, олардың екеуі "жұмбақ принцессалар" (эпизод No. 3) және "Қыздарды құтқару" (эпизод No. 4) қараңыз.

Жер астындағы жаңа оқиғалар

Көптеген нұсқаларда батырды ханшайымдар ескертеді немесе өзі екі жануарды (екіз немесе қошқар) бірін ақ, екіншісін қара түсті деп табады. Ақ жануар оны жер бетінде көтере алады, қара жануар оны жер асты әлеміне алып кетеді. Ол осы ақпаратты ұмытып кеткендіктен немесе шығу жолын іздеп жүргендіктен қара жануарға мініп, жер астындағы ғажайып әлемге түседі. Көбінесе, ол оны басқа патшалыққа апарады, онда айдаһар барлық су көздерін бұғаттап, төлем ретінде қызды құрбандыққа шалуын талап етеді (әңгіме түрі ATU 300, "Аждаһалар өлтіруші"). Француз салыстырмалы зерттеушісі Эммануэль Косквин монографиясында грек, түрік, армян ертегілерінде қара және ақ жануарлардың пайда болғанын және 1709 жылы Антуан Галланға Ханна Дияб айтып берген әңгімені атап өтті. Ол бұл оқиғаның екінші жер асты дүниесінің соңғы оқиғасы ретінде пайда болғанын атап өтті. Профессор Майкл Мераклис бұл оқиға грек тіліндегі нұсқаларда "әдеттегідей" болып, "көптеген анатолиялық нұсқаларда" кездесетінін айтты. Бұл оқиға "кейбір яһуди аудармаларында" да кездеседі, бұл туралы ғұлама Хеда Ясон яһудилердің шығыс аңыздарының жинағын зерттей отырып, растайды. Профессорлар 丁乃通 және Джозеф Szövérffy-дің қосымша зерттеулері бұл әңгіме Шығыс Еуропа мен Азияда да пайда болатынын көрсетеді. Джозеф Соверффидің географиялық талдауында бұл оқиға Балқан, Түрік және Кавказ түрлерінде кездесетіндігі көрсетілген. Сонымен қатар, көші-қон үлгісі бұл мотивтің Балқаннан бір жолмен, ал Солтүстік Африкаға басқа жолмен тарағанын көрсетеді. Салыстырмалы Берёзкин, Юрий Евгеньевич екі қошқар мотивіне Жерорта теңізі аймағында, "бірақ Мағриб, Орта Волга және Памирден тыс жерлерде емес" шектеу қояды. Ғалым Жири Поливка еуропалық аңыздардағы мотивтің басқа да орын алуын тізімдеген. Профессор Ралука Николае бұл оқиғаны түн мен күннің ауысуы деп түсіндірді.

Ажалдан құтылу: бүркіттің арқасында ұшу

Қашу жиі алып құстың, әдетте бүркіттің (солдат нұсқасында) артына мініп, кейде Рокқа мініп жүреді. Сондай-ақ, құс - аңыздағы құс тіршілігі, мысалы, парсы симургы, азербайжандық зумруд, түрік зумрутю анка, араб құсы анка, грузин паскунджи немесе гриф сияқты нұсқалар бар. Америкада ертегі түрінде кейіпкерді бүркіттің қанатында көтеріп жүреді. AaTh 301, AaTh 301A және AaTh 301B ертегі түрлерінде батыр жер асты әлемінде ағаш ұясынан құс балапандарын құтқарады, ал олардың әкесі ризашылығын білдіріп, оны қайтадан жер бетіне шығарады. Профессор Неманья Радуловичтің айтуынша, "бұл оқиғаны осы аңыз үлгілерінің тұрақты бөлігі деп қарастыруға болады". Осыған байланысты профессор Амара Аннус екі мотивтің де ("аждаһаны өлтіру және батырдың бүркітпен саяхаттау") "бір тұтастай әңгімеге" біріктірілгенін айтады, ол " көне Месопотамияда ауызша айтылған болуы мүмкін". Жоғарғы / жер бетіндегі әлемге бара жатқанда, бүркіт оған оралу жолында тамақтану үшін үлкен мөлшерде ет пен сусын әкелуге кеңес береді. Ақырында, батыры құс құтқарушысын тамақтандыру үшін етін жоғалтады және бүркітке саяхатты аяқтау үшін күш беру үшін өз денесін кесуді шешеді. Венгриялық ғалымдардың айтуынша, батырының өз денесінің бөліктерін оны жоғарғы әлемге апаратын жануарға тамақтандыруы туралы мотив "Еуразияның бүкіл халықтық ертегі репертуарында кездеседі", бұл ATU 301 типті "Үш ұрланған ханшайым" ертегісіне байланысты. Бөрікпен саяхатқа қатысты фольклорлық зерттеулер оның кейіннен ATU 537 ретінде жіктелетін, "Бөрік көмекші ретінде: көмекші бүркіттің қанатында жүретін батыр" деген аңыз түріндегі Бөріге көмектесетін Этана туралы аңызбен ұқсастығын мойындайды. Армениялық "Сұр жылқының ұлы" ертегісін талдау барысында профессор Сузи Хугасян Вилла екі рома нұсқасын келтірді: бірі Буковинадан, онда ерекше туылған батырды бүркіт көтеріп жүреді, ал екіншісі Уэльстегі, онда қалыңдық батырды жер бетіндегі әлемге алып кетеді. Мифолог Мирча Элиаде бұл мотивті Сібір шаманизміне де кездестіруге болатынын атап өтті, ал Сібір фольклорындағы аңыздар батырды бүркіт немесе басқа құс түрлерінің тозақтың тереңдігінен әлемнің бетіне тасымалдауын растайды. ATU 301 типті аңыздың географиялық таралуы осы мотивтің болуымен "Еуропа, Орталық Азияның үлкен бөліктері мен Таяу Шығыста, Қытайда (Миао), Канадада және Оңтүстік Америкада" таралған көрінеді. Осыған ұқсас Бернард Сержент батырдың өз денесінің бөліктерін бүркітке жегізуі, ол оны жер астынан қашу үшін қолданады деген мотивтің ескілігін көрсетеді деп болжады. Ол бұл мотивті Стит Томпсонның халық әдебиетінің мотив индексі бойынша B322.1 деп атаған, бұл палеолитке дейін іздеуге болатын ертегі түрінің ең көне бөлігі деп ұсынды.

Адал емес серіктерінің тағдыры

Алғысты білмейтін серіктер әр түрлі тағдырларға ұшырайды: немесе жоғалады, жазаланады немесе нұсқасына байланысты кешіріледі.

Пиреней таулары

Пиреней аймағында табылған әңгіменің түрлі тілдердегі нұсқалары. Бұларға, мысалы, француз Пиренейлеріндегі Ауде провинциясынан окситан тіліндегі "Жоан де л'Орс", испан жағындағы каталан тіліндегі Жоан де л'Ос және баск тіліндегі мысалдар жатады. Даниэль Фабр Жан де л'оур туралы зерттеуінде батырдың тууы мен Пиреней аймағындағы әр түрлі аю фестивальдері арасында ұқсастықтар бар екенін атап өтті. Вайолет Альфорд сондай-ақ Жан де л'Орстың ертегісі "Пиреналар мен Альптердегі (Пиреналар мен Альптер) ерте заманғы тау формасын көрсетті, онда Пиренейлердің дәстүрлі аю культімен байланысты ерекшелеуге болады" деп атап өтті. Ал, ең батыл пікір бойынша, "Жан де л'оурс" эпизодтары осы фестивальдарда қайтадан ойнатылады. Кейбір аңыздарда Пик-ду-Миди-д'Оссау - Жүніс-Айғырдың басы. Пиренейлерде 'Жан' кейде "адамдар" (гендер) немесе "гиганттар" (гиганттар) ағылшыншасының бұзылуы ретінде қарастырылады, бұл француз тілінде жақсы жұмыс істейтін, бірақ аймақтың басқа да тілдері мен диалектілерінде емес.

Окситан тілі

AT 301B әңгіме түрі окситан тілінде ең кең таралған (плюс репанду) аңыздардың бірі болып табылады. Шын мәнінде, француз ғалымдары осы аймақта ең көп аудармалар табылғанын айтады. Окситан тіліндегі Jan de l'Ours нұсқасын Urbain Gibert Sougraigne, Aude жинағы француз тіліндегі аудармасымен қатар Рене Нелли жариялады. Нелли "Жоан де Л'Орс" орфографиясын артық көрген болуы мүмкін, немесе ол күтіп тұрған басылымын ескерткенде қолданған орфографиясы. Фабр мен Дж. Лакруа да Аудтан (Луиза Кассано) шыққан контездің ертегісін жариялады. XIX ғасырдың жазушысы Валер Бернард өзінің керемет еңбегі "Легенда д'Эсклармонда" бойына Жанна де л'Орсо кейіпкерін жасаған, және сол иконаның үстінде ғимарат болған, сондықтан кейбір Жанна де л'Орсо көзінде "Пейс-д'Октың батырлығы бойынша" көрінген болуы мүмкін.

Прованс туралы басқа да ертегілер

Прованс аймағынан шыққан кейбір аңыздар стандартты француз тілінде жарық көрді. Гипполит Бабу нұсқасында (1862) батыр өзінің аю терісімен Палестинаға барады және акулаға мініп жүретін архидемонмен бетпе-бет келеді. (Осыған ұқсас нұсқада Анри Карной басып шығарған [fr], Эдуард Франсуа Зиердің суреттерімен). Анри Карной [fr] сондай-ақ аштықтан тамақ таппаған ананың баласын орманға тастағанын, бірақ баланы бір баласынан айырылған ана аю өсіргенін жариялады. Сюжеттің желісі біршама күрделі. Аждаһаларды өлтіру үш ханшайымды құтқарады, Pomme d'or, Pomme d'argent, Pomme de cuivre ("Алтын алма", "Күміс алма", "Күміс алма"). Бұл Жанның тойына жеткілікті қыздар болса да, соққының сатқындығы әлі де жалғасуда. Pomme d'or сатқынмен некеден бас тартып, Жанмен некеге тұруға ниетті. Сондықтан екі серігі Жан мен Pomme d'or-ды өлтіру жолында сиқыршымен кеңес алады. Алдыңғы мақалаПомме д'Ордың қорғаушы рухының жеңіліске ұшырауынан кейін, ол алтын алманы тістеп, оны шақырады. Екі жолдасты қорғаушы рух жазалайды, бірақ кейін Жан оларды кешіреді. Хуан Арц деген ат "Хуан аюды" білдіреді, мұнда hartza - "айың" деген сөз. Бұл әңгіменің басында былай делінген: "Жұанды тауларда бір аю өсірген, себебі оның анасының сүті жоқ еді". Бұл үлгіде еркек емес, әйел аю қатысады және нәрестені емізеді, Делару ертегі тобындағы кейіпкердің баламалы шығу тегінің бірі ретінде береді, бірақ ол оның тізіміндегі көптеген мысалдарында көрсетілмейді. Қаһарманды өсіретін аюдың бұл мотиві Орсонның Валентин мен Орсондағы паралелімен қатар, ерте заманауи кезеңде роман-блю (тараулық кітап) түрінде кеңінен оқылады. Жан Барбьердің "Хачко эта гарен би лагунак" ("Хачко мен оның екі серігі") ертегісінде аюдың орнына қызды орманнан ұрлап алып, жер асты үйіне апарып салатын Баса Джаун ("Баса Жаун") болып табылады. Бірақ Барбиердің осы ауыстыруды жасайтын нұсқасы қазіргі заманғы датаның интерполяциясы деп күтілуде, мүмкін Барбиердің өзі Н. Заикақтың зерттеуінде. Гипотезаға сәйкес, Барбьер өзінің ертегісін Жан Франсуа Серкванның [fr] нұсқасына негіздеген, l'Ourson немесе Le fils d'ours ("айың баласы" немесе "айыңның баласы";) 1878 және 1882 жылдары жарық көрген. Бұл нұсқа Басты Наваррадағы Мендиведен алынған. және тағы бір адам - Туданка, Сантандер) және Хуанильо эль Осо (Вильялуэнга, Толедо). Испанияда табылған нұсқаларда жоғарыда аталған Эспиноза нұсқаларында кездесетін шайтан құлағының немесе Люцифер құлағының мотиві бар. Батыр шайтандардың құлағын кесіп тастаған кезде, ол оған билік етеді, содан кейін, батыр құлағын шауып, шайтанды шақырып, оған қол ұшын беруге болады. Бұл мотив Латын Америкасының әртүрлі нұсқаларында және АҚШ-тағы испан тілінде сөйлейтін халықтарда кеңінен кездеседі (§Америкадағы нұсқалар). Хуанито эль Осо (жоғарыда Блакостың нұсқасы) романында аюдың ұлының салмағы 100 арроба (2500 фунт) болатын үлкен добы бар. Ол үшін жасалып, қару ретінде пайдаланылады. Оның серіктері - Arrancapinos y Hace sogas ("Шағалаларды тамырдан шығарып, арқандар жасайды") және Allana cerros con Culo ("Балталы төбелерді жалпақтайды"). Ал оның түрі жоқ, ол Бургостағы Роадан келген Эль Хихо Бурра ("Есектің ұлы") деп аталады. Испандық ғалымдар Валенсия фольклорынан ұқсас тұлғаға назар аударды: күшті Эсклафамунтаний (ca), сондай-ақ кейбір нұсқаларда аю мен адам әйелінің баласы ретінде сипатталған.

Америкадағы нұсқалар

Испан тілінде сөйлейтін Американың әртүрлі бөліктерінде ұқсас аңыздар бар. Еспиноса аға өзінің Cuentos Populares Españoles жинағында жарияланған 33 ертегі жинағын жинады.

Мексикалық нұсқалары

Бұл әңгіменің нұсқалары Америка Құрама Штаттарының мексикалық халқы арасында және Мексикада (Чиуауа, Халиско, Гвадалахара, Митла, Техуантепек, Оахака, ЧиапасЧамула және Зинакантан) жиналған. Америка фольклоршысы Роберт А. Баракат өзінің "Солтүстік Мексиканың" жинақталған нұсқаларын ағылшын тілінде аударды. Бұлардың ішінде Мексиканың Сьюдад-Хуарес қаласында жиналған Juan el oso атты ертегі, сондай-ақ АҚШ-та тұратын сол қаланың тума тұрғындарынан алынған аңыздар: Juan Oso деп аталатын нұсқа, 1964 жылы Техастың Эль-Пасо қаласында жиналған, және фрагментті Juan de la burra (Ешектің Жохан). Фрэнк Гудвин 1953 жылы толық Хуан де ла бура (Чикагода жиналған) жариялаған. Бұл жерде жануардың тек қана есекке ауыстырылмайтынын, оның ата-анасы емес, тек қана оның емшік анасы тастап кеткен балаға сүт ішуге мүмкіндік бергенін көруге болады. Бұл әңгіме Испаниядағы Эль-Хихо Бура ("Есектің ұлы") деген аңызға ұқсайды. Ел Пасо нұсқасындағы кейіпкердің көмекшілері Апланасеррос (Тау бұзғыш) және Тумбапинос (Ағаш бұрғышы) болды, бұл француз нұсқасындағы есімдерді еске салады, ал Хуан де ла Буррада олар Каргуин Каргон (Келуші), Соплин Соплон (Сығарушы), Оидин Оидон (Естуші), дәл Фернан Кабальероның Ла орежа де Люциферде кездесетіндей, бұл 301B типті болып саналатын әңгіме, бірақ оның басты кейіпкерінің аюмен немесе кез-келген ауыстырған жануармен байланысы жоқ. Мексикалық нұсқаларда мачете "темір қару" бар нұсқасы бар, олмен ол шайтанның құлағын кесіп алады.

Еуропа

Әңгіме түрін "Еуропаның барлық үнді-еуропалық тілдер тобында", сондай-ақ фин-угри тілдер тобында (мысалы, фин, эстон және саам тілдерінде) және баск тілдерінде кездестіруге болады. Осыған ұқсас, сыншы Уолтер Пухнер Enzyklopädie des Märchens-де AaTh 301B түрі Батыс, Орталық және Солтүстік Еуропаға "ерекше тән" деп атап өтті. "Жер астындағы сапар мен үш ханшайым туралы әңгіме испан дәстүрінде кең таралған", - деп атап өтті. Профессор Сузи Хугасян Вилла "Жер астындағы әлем" ертегісі типті "түрлі әрмен халық ертегісі" деп мәлімдеді: батыр жер асты әлеміндегі үш ханшайымды құтқарады, серіктері тастап кетеді және жер бетінде қайта оралу үшін бүркіттің арқасына отырғызады. Профессор Бронислава Кербелиттейдің айтуынша, AT 301B ертегі түрі 240 литвалық нұсқаны тіркейді, олар "Қуатты адам және жолдастары" деген атаумен басқа ертегі түрлерінен зақымдалған немесе зақымдалмаған. Грузин нұсқасында Асфуртзела ("жүз жапырақ") ананың қызын деви тұтқынға алып, оған мәжбүрлеп үйлендіреді. Оның үш ұлын де деви тұтқынға алады. Бірнеше жылдан кейін әйел Ашурт-Зела есімді ұл бала туды. Ол басқа ауылға барып, бауырларын құтқарады. Кейіннен ол сапарға шыққанда, екі аяғына диірмен тасын байлап қойған "қазғын жұтқыш" пен "қаз аулаушы" адамды кездестіреді. Үшеуі қостарын тігеді және тамағын пісіреді, бірақ үш деви оны жеуге батылдықпен талап етеді. Достары оған жеуге рұқсат береді, бірақ Асфуртзела оны өлтіреді және оның кесілген басын үш ханшайым тұтқындалған шұңқырға дейін қадағалайды. Әдеттегі оқиғалар осылай жалғасады, бірақ осы нұсқадағы кейіпкердің құс көмекшісі - гриф, кейіпкер өз баласына көмектескеннен кейін.

Шығыс Еуропа және Азия

Ал профессор Джек Хейнидің айтуынша, "Шығыс славян әлемінде" АТ 301А және АТ 301Б типтері, яғни "Үш жер асты патшалығы" өте танымал, ал оның АТ 650А типпен бірігуі, яғни "Қуатты Ханс" "Уралда өте кең таралған". Профессор Дин Фэнслер филиппин архипелагынан тоғыз нұсқаны жинап, олардың ұқсастығына сүйене отырып, баяндаудың жалпы шолуын жасады. Сондай-ақ ол жинаған нұсқалардың "Еуропаның екі белгілі халық аңыздары циклына, "Қуатты Ханс" және "Жохан аюға" байланысты екенін атап өтті". Сондай-ақ профессор Бертрам Колгрейв үнді тілдерінде де әртүрлі нұсқалар бар екенін айтты. Сол сияқты, қытайлық фольклоршы және ғалым 丁乃通 Қытайдан және көршілес елдерден АТ 301 типті ертегілердің 62 нұсқасын жинады. Ол сондай-ақ қытайлық ғалымдардың 20-ғасырдың басында олардың еуропалық халық аңыздарына ұқсастығын байқағанын айтты. Дагхур дереккөзінен бір нұсқа жиналды, онда еркек туған батыр, оның серіктерінің сатқындығы (аңшыл үйден шыққан екі арба), үңгірдегі қызды құтқару және құспен жер бетіне оралу.

Таяу Шығыс

Неміс ғалымы Ульрих Марзолфтың айтуынша, АТ 301 типті "Үш ұрланған ханшайым" ертегісі Шығыс Жерорта теңізі мен Таяу Шығыста "әсіресе танымал" болған. Айтылатын оқиға түрінің Иракта да танымал екендігі айтылады.

Америка

Америкада бұл аңыз Анд дәстүрінде ("relato panandino") кеңінен таралған және ежелгі жергілікті дәстүрге жатады деп айтылады, дегенмен Перуде, Эквадорда, Боливияда, Аргентинада және Орталық Америкада нұсқалары бар. Әңгіме түрінің нұсқалары көптеген америкалық халықтардың ауызша әңгіме репертуарынан жиналды, мысалы, Малисет, Шошон, Ассинибоин және Чилкотин (Цильхкот'ин). Антрополог Элси Клевс Парсонс үш нұсқаны тіркеді, біреуі Мартиникадан, екеуі Гваделупадан, олар AT 650A түрін (батырдың балалық шағындағы кездейсоқтықтар) AT 301B түріне (жер астындағы ханшайымдарды құтқару және бүркітпен ұшу) араластырады.

Әдеби нұсқалары

Ғылым испандық "Las Princesas Encantadas" әңгімесін АТУ 301 әңгімелер түріне жатады деп таниды. Бұл әңгіменің басында патша үш қызын мұнараға (жер асты түрмесінің орнына) бұғаулап қояды. Батыр ағаларының сатқындығынан кейін, сиқырлы ұшатын жылқының көмегімен мұнарадан қашып шығады. Әңгіме тағы бір ертегі түрі ретінде жалғасады: АТУ 314, "Алтыншы" (бастықтың басқа патша сарайында қарапайым қызмет атқарады).

Параллельдер

Жүніс аю туралы аңыз грузин ертегісінің қаһарманы Амирани мен итальяндық ертегідегі батыр Сбадилонның аңызына байланысты болуы мүмкін деген болжам бар.

Сбадилон

Сбадилон немесе Джованни Сбадилон Сензатерра - 1970 жылдары ескі әйел әңгіме айтушыдан жиналған Мантуя ертегісінің басты кейіпкері. Сбадилон қорабымен екі мықты жолдасын кездестіреді: Тальябоски, көмір жағушының ("карбонайо") ұлы және Дарфино Аммазацинкеценто ("Дарфино бес жүзді талқандайды"). Мармардан жасалған қабір тасын көтеріп, Сбадилон жер асты әлеміне түседі (бәлкім, тозаққа), бес зұлым сиқыршыны өлтіреді және ханшайымды құтқарады. Бұл әңгіменің ішінде жолдастарының сатқындығы орын алмайды; оның орнына, ол ерікті түрде жер астында қалуға шешім қабылдайды, ол бүркіт оның тәнін тістеп, оны қайтадан жер бетіне алып шығады.

Конон

Әңгіме түріне қатысты зерттеулер риваяттың грек жазушысы Кононның әңгімесімен ұқсастығын көрсетеді. Бұл әңгіменің тақырыбы: екі қойшы үңгірден бал құтысын табады. Бірі себет ішіндегі тесіктен төмен түсіп, балды жолдасына жібереді. Бірақ екеуінің біреуі екіншісіне сатқындық жасайды. Екінші бағушының Аполлон құдайының аян көргені бар, ол оған өз денесін жаралап, бүркітшілерді тартуға нұсқау береді. Бұл амал іске асады да, бүркіттер қойшыны төбе басындағы ұясына алып келеді.

Ежелгі Грекия

Пауль Деларю, сондай-ақ, аюдан туған батырдың ежелгі параллельдері ретінде Полифонта мен оның еркек аюдан туған егіз ұлдары Агрий мен Орей туралы мифті және Одиссейдің атасы Аркесийді адам Кефал мен аюдан тудырған нұсқаны атап өтті.

Торек

Профессор Джозеф Соверфи ертегі түріне тағы бір мүмкін параллельге назар аударды: ортағасырлық (13-ғасыр) романс Торектің бір эпизодында Шевалье Мелионс өзінің сүйіктісін және басқа екі қызды құтқару үшін үңгірге түседі. Содан кейін ол қос жолдасына арқанмен жіберді. Олар оған сатқындық жасап, үңгірде қалдырды. Жануарлардың көмегімен (ат, екі ит және екі бүркіт) ол су бетінде қайта шығады.

Ер Төштүк

Түрік фольклоршы Пертев Найли Боратавтың айтуынша, қырғыз эпосы Ер Тоштаук 301А және 301Б типтеріне бірнеше ұқсастықтар бар: қауіпті жылан Želmoğuz-мен кездескеннен кейін, Ер Тоштаук Адуға түседі. Сол жерде ол өзін арамшөпті адам ретінде танытып, жергілікті ханшайымға үйленеді. Оның қайын атасы Ер Тостукты және оның қайын ағаларын кейбір тапсырмаларға жібереді, соның ішінде ұрланған Тіпті теңіздің сиқырлы тұяқтарын табу. Бұл іс-шарада Ер Тостук Үлкен бүркіттің балаларын Аждаһадан құтқарады. Біраз уақыттан кейін ол жер бетіне қайта оралуы керек, ал Үлкен Бөрік, оның бұрынғы игі іс-әрекетіне ризашылық білдіріп, оны әйелімен бірге өз әлеміне қайтарады.

Джон Бер әдебиетте

1868 жылы Проспер Мерими Локисті жариялады, бұл құпия неке графтың жаңа әңгімесі, ол анасын зорлаудан туған сияқты, және, мүмкін, аю, бұл элементтер кейінірек ашылады, кейіпкердің жануарлық инстинкттері алға шығатын эпилогқа дейін. Бұл жаңалық Меримидің Литва мен Балтық елдеріне жасаған сапарынан кейін жазылған, онда оқиға (немесе аңыз) жүріп жатыр. 1990 жылы Алина Рейес өзінің екінші романында мифті еске салады, Люси ау Лонг Коурс. 2011 жылы Филипп Жаенаданың "Әйел мен аю" романында бұл ертегіге нақты сілтеме жасалған.