Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тіл саясаты - бұл халықтар арасындағы тілдік және тілдік айырмашылықтармен саяси аренада күресу тәсілі. Бұл мемлекеттік тану ретінде, сондай-ақ тілдің ресми сипаттағы ұстанымы ретінде көрініс таба алады. Бұл тақырып көптеген байланысты мәселелерді қамтиды. Осылайша, бұл парақ тіл және саясат тақырыбына қатысты көптеген мақалалар үшін орталық ресурс ретінде қызмет етеді. Төменде тіл мен саясат арасындағы өзара байланысты көрсететін кейбір санаттар, мысалдар мен басқа да тиісті беттерге сілтемелер келтірілген.
Language politics is the way language and linguistic differences between peoples are dealt with in the political arena. This could manifest as government recognition, as well as how language is treated in official capacities. The topic covers many related issues. As such, this page serves as a central resource for multiple articles relating to the topic of language and politics. Below are some categories dealing with the overlap between language and politics, along with examples and links to other relevant pages.
Тілдерді жоспарлау және саясат
Тілдерді жоспарлау - бұл қоғамда тілдердің қалай және неге қолданылатынына ықпал ету үшін бірлескен күш-жігерді білдіреді. Ол әдетте мемлекеттік саясаттармен байланысты, олар негізінен мәртебелік жоспарлауды, корпусты жоспарлауды және сатып алуды жоспарлауды қамтиды. Үш сала арасында жиі өзара іс-қимыл бар. Статусты жоспарлау тілге немесе тілдерге басқа тілдерге қатысты белгілі бір мәртебе беруді қамтиды және көбінесе тілдің беделі мен тілдік қызметімен байланысты. Корпусты жоспарлау көбінесе тілдік рецептілерді қамтиды, өйткені шешімдер графикада, стандарттауда және тілдің жаңғыртылуында қабылданады. Тілдерді үйренуді жоспарлау негізінен тілдерді үйренуді ынталандыру үшін тіл саясатын қамтиды.
Language planning refers to concerted efforts to influence how and why languages are used in a community. It is usually associated with governmental policies which largely involve status planning, corpus planning and acquisition planning. There are often much interaction between the three areas. Status planning involves giving a language or languages a certain standing against other languages and is often associated with language prestige and language function. Corpus planning often involves linguistic prescription as decisions are made in graphization, standardization and modernization of a language. Acquisition planning fundamentally involves language policies to promote language learning.
Қалыпты жоспарлау
Тілдің елдегі, штаттағы немесе басқа да юрисдикциядағы ресми тіл ретінде құқықтық мәртебесі. Бұл дегеніміз, әдетте, елге немесе аймаққа қатысты барлық ресми құжаттар ресми тілдерде жарияланады, бірақ ресми емес тілдерде жарияланбайды. Сотта дәлелдеу ісінің ресми тілде де ұсынылуы мүмкін. Бірден көп негізгі тіл бар елдерде бір топты екінші топқа қарағанда жоғарылату үшін қабылданған шешімдерде саяси әсерлер жиі кездеседі, және бұл көбінесе тіл саясаты деп аталады. Осындай тіл саясаты бар елдің мысалы - Бельгия. Бір негізгі тіл бар елдерде толық азаматтықты іздейтін иммигранттардан сол тілді біраз білуі күтілуі мүмкін ("тіл саясаты" осыған сәйкес болуы туралы пікірталасқа сілтеме болып табылады). Бұл Австралия саясатының бір ерекшелігі болды. Әр түрлі уақытта азшылық тілдері мектептерде насихатталды немесе тыйым салынды, өйткені саясаткерлер азшылық тілін қолдануды қолдауға тырысты, бұл тілдерді меңгергендердің мәдени ерекшелігін нығайту мақсатында, немесе оны қолдануды тыйым салу (оқыту кезінде немесе кейде оны пайдалануды мүлдем тыйым салу), көпшілік тілге негізделген ұлттық бірегейлікті насихаттау мақсатында. Жақында азшылық тілдерін насихаттаудың мысалы - Леон қалалық кеңесі тарапынан валлий немесе леон тілдерін насихаттау және азшылық тілдерін ресми түрде насихаттаудың мысалы - бретон тілі. Тіл саясаты кейде диалектке де қатысты болады, онда белгілі бір диалектті сөйлейтіндер мәдениет жағынан "жетілді" немесе "дөрес" тіл түрінде сөйлейді деп есептеледі. Сондықтан саясаткерлер көпшілік алдында өздерінің емес, сол диалектілерді қолдануға тырысады. Кейде басқа диалектті сөйлейтіндер "қазақтардың" диалектісі деп саналады.
Legal status of a language as an official language in a country, state, or other jurisdiction. This generally means that all official documents affecting a country or region are published in the official language(s), but not in those that are not. Evidence in a court of law may also be expected to be presented in an official language. In countries where there are more than one main language, there are often political implications in decisions that are seen to promote one group of speakers over another, and this is often referred to as language politics. An example of a country with this type of language politics is Belgium. In countries where there is one main language, immigrants seeking full citizenship may be expected to have a degree of fluency in that language ('language politics' then being a reference to the debate over the appropriateness of this). This has been a feature of Australian politics. At various times minority languages have either been promoted or banned in schools, as politicians have either sought to promote a minority language with an aim of strengthening the cultural identity of its speakers, or ban its use (either in teaching, or on occasion an entire ban on its use), with an aim of promoting a national identity based on the majority language. An example of recent promotion of a minority language is the promotion of Welsh or Leonese by the Leonese City Council and an example of official discouragement of a minority language is of Breton. Language politics also sometimes relate to dialect, where speakers of a particular dialect are perceived to speak a more culturally 'advanced' or 'correct' form of the language. Politicians may therefore try to use that dialect rather than their own when in the public eye. Alternatively, at times those speaking the dialect perceived as more 'correct' may try to use another dialect when in the public eye to be seen as a 'man/woman of the people'.
Корпусты жоспарлау
Корпусты жоспарлаудың дәстүрлі түрде танылған үш түрі бар: графикалық, стандарттау және жаңғырту. Графизация тілдердің жазуы мен орфографиясын дамытуды қамтиды. Стандарттау - тілдің таңдалған түріне басқа түрлерінен басқаларға еліктеуге арналған "стандартты" форма ретінде басымдық беру. Қазіргі заманға сайластыру тілдік өзгерістердің нәтижесінде тілдік лексиканы кеңейтуді білдіреді. Ұлттық бірегейлікті насихаттау үшін бір тілдің диалектілері болып табылатын тілдер ұлттық бірегейлікті насихаттау үшін бөлек тілдер ретінде насихатталуы мүмкін (мысалы, дания және норвегия, серб және хорват тілдері - соңғы екеуі тілдік жағынан бір тілге арналған әр түрлі жазуларды қолданады - серб үшін кириллица және хорват үшін роман жазуы). Бір нәрсенің тіл екендігі немесе болмағаны тіл саясатын да қамтиды, мысалы, македон. Керісінше, елді біріктіру үшін Қытай стандартты жазумен ортақ ұлттық тілге жұмыс істеді (қараңыз: Стандартты қытай тілі). Бұл іс 1912 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін басталды. Алғашқы күш-жігерлер бар тілдерден фонологиялық гибридті тіл жасауға тырысты, бірақ олар кейіннен мандариннің Пекин түріне негізделген айтылуға шешім қабылдады. Дегенмен, бұл стандартты тілге қытай тілінің басқа түрлері әсер етті. Бұл саясаттар міндетті тіл білім беру бағдарламалары, мектептерде арнайы оқыту тілін қолдану немесе оқу материалдарын әзірлеу түрінде болуы мүмкін. Кейбір елдерде негізгі білім бір тілде беріледі: АҚШ-та ағылшын, Италияда итальян, Ресейде орыс тілінде, мысалы. Кейбір елдерде негізгі білім беру жүйесі бірнеше тілде білім береді. Бұл әсіресе ресми тілдері бірден көп елдерде жиі кездеседі. Кейбір елдер өздерінің саясатында көптілділікті қолданады: Сингапурда екі тілділік, Үндістанда үш тілділік, мысалы.
Corpus planning consists of three traditionally recognised forms: graphization, standardization and modernization. Graphization involves the development of written scripts and orthography of languages. Standardization involves giving a selected variety of a language precedence over the other varieties as the "standard" form for others to emulate. Modernization often involves expanding the lexicon of a language as a result of language shift over time. To promote national identity, what are strictly dialects of the same language may be promoted as separate languages to promote a sense of national identity (examples include Danish and Norwegian, and Serbian and Croatian – the latter two also use different scripts for what is linguistically the same language – Cyrillic for Serbian and roman script for Croatian). Whether or not something is a language can also involve language politics, for instance, Macedonian. On the contrary, to unify the country, China worked towards a common national language with a standard written script (see: Standard Chinese). The efforts started as early as 1912 after the establishment of the Republic of China. Initial efforts tried to create a language that was phonologically hybridised from the existing languages but they later on settled on pronunciations based on the Beijing variety of Mandarin. Nonetheless, there were still influence from the other Chinese varieties in this standard language. These policies can take in the form of compulsory language education programmes, enforcing a specific language of instruction in schools or development of educational materials. In some countries, mainstream education is offered in one language: English in the United States, Italian in Italy, Russian in Russia, just to name a few. In some countries, mainstream education provide education in several languages. This is especially common in countries with more than one official languages. Some countries promote multilingualism in their policies: bilingual policy in Singapore, three language formula in India, just to name a few.
Тілдік кемсітушілік
Лингвистикалық дискриминация немесе лингвизм - әр түрлі тілдерді немесе тіл түрлерін сөйлейтіндерге тең емес қарым-қатынас жасау. Бұл тілде сөйлеу тілінде байқалады, сөйлеушілер аймақтық диалекті, әлеуметтік диалекті, акценті немесе сөздік қоры бойынша кемсітілуі мүмкін. Тілдерді жоспарлауда тілдік дискриминация әртүрлі кезеңдерде болуы мүмкін, мысалы, бір немесе бірнеше ресми тілдерді таңдау, оқыту тілін таңдау, азшылық тілдерінде денсаулық сақтау сияқты негізгі қызметтердің болуы, азшылық тілдері мен диалекттерін қорғау немесе оның болмауы. Америка Құрама Штаттарында африкалық америкалық ағылшын тілінде сөйлейтіндер жиі тілдік кемсітушілікке ұшырайды. 1982 жылы жарияланған зерттеуде, Мичиган штатының Энн-Арбор қаласындағы Мартин Лютер Кинг кіші бастауыш мектебінде AAVE-ге қатысты көзқарастар, негізінен AAVE сөйлеген қара нәсілді оқушылар ақ нәсілді оқушыларға қарағанда мұғалімдерінен аз көмек алған. Бір әлеуметтік қызметкер бұл AAVE сөйлейтін студенттер сол кездегі басымдылығы ақ американдық қоғамда академиялық жетістіктер мен табысқа жету үшін елеулі тілдік кедергіге тап болды деп байқады. Бұл білім берудегі африкалық америкалықтардың жергілікті ағылшын тіліне қатысты үлкен даудың бір мысалы.
Linguistic discrimination, or linguicism, refers to unequal treatment of speakers of different languages or language varieties. It can be observed with regard to spoken language, where speakers may be discriminated against based on their regional dialect, their sociolect, their accent, or their vocabulary. In terms of language planning, linguistic discrimination can occur at different stages, such as the choice of one or more official languages, choosing the language of instruction, the availability of essential services such as health care in minority languages, and the protection or lack thereof of minority languages and dialects. In the United States, speakers of African American Vernacular English (AAVE) often experience linguistic discrimination. A study, published in 1982, of attitudes towards AAVE at Martin Luther King Junior Elementary school in Ann Arbor, Michigan, revealed that black students who primarily spoke AAVE received less help from their teachers in comparison to their white peers. One social worker observed that these AAVE speaking students faced a significant linguistic barrier to academic achievement and success in the predominantly White American society at that time. This is one example of a larger controversy surrounding African American Vernacular English in education.
Отарлаушылық
Колониялық жүйе тілдік дискриминацияның маңызды контексті болып табылады. Жерлер қоныстану мақсатында отарланған кезде, жергілікті тілдер өте қауіпті болды, өйткені жергілікті тілдерді сөйлейтін топтар соғыс пен аурулар салдарынан жойылған немесе өздерінің қожайынының тілінде сөйлеу үшін ішінара тіл ауысуына ұшыраған. Алайда, отарлаушы колонияларда отарлаушылар әдетте өз тілдерін жергілікті тұрғындардың таңдамалы тобына ғана үйретеді. Үндістан сияқты колониядан кейінгі мемлекеттерде тіл біліміндегі айырмашылықтың әлеуметтік-экономикалық таптар арасындағы алшақтықты кеңейткенін байқаған. Осылайша, отарлау тілдерін үйренбеген жергілікті тұрғындар білім алудан, әлеуметтік мобильділіктен және экономикалық мүмкіндіктерден айырылды. 2015 жылы барлық ғылыми мақалалардың 75%-дан астамы ағылшын тілінде жарияланды. Сондай-ақ, ағылшын тілі әлемдегі ең көп оқылатын шет тілі болып табылады. Ағылшын тілінің әлемде кең таралуының себебі - соңғы дәуірде болған көптеген оқиғалар, атап айтқанда, ағылшын тілі кем дегенде 75 елде ресми тіл ретінде қалыптасуына әкелген Британ империясының кеңейуі. Дэвид Кристал ағылшын тілінің дүниежүзіне таралуы туралы толық түсіндірме береді A History of the English Language (ред. Ричард М. Хогг). Роберт Филипсон бұл лингвистикалық империализмнің үлгісі деп санайды. Алайда, бұл ұғым қолданбалы лингвистика саласында дау тудырады.
Colonialism is a significant context in which linguistic discrimination takes place. When territories were colonized for the purpose of settlement buildling, indigenous languages became gravely endangered because the native speaker groups were either destroyed by war and disease, or had undergone a partial language shift to speak their master's language. In exploitation colonies however, colonizers would usually only teach their language to a select group of locals. In postcolonial states like India, it was observed that the difference in language education had widened the socioeconomic class divide. Thus, access to education, social mobility, and economic opportunities were deprived of the locals who had not learnt the colonial language of before. As of 2015, more than 75% of all scientific papers were published in English. English is also the most commonly studied foreign language in the world. This global prevalence of English can be attributed to many developments that have occurred in recent history, namely, the expansion of the British Empire, which has resulted in the establishment of English as an official language in at least 75 countries. David Crystal gives a detailed explanation about the spread of English worldwide in Chapter 9 of A History of the English Language (ed. Richard M. Hogg). Robert Phillipson has posited this is an example of linguistic imperialism. However, this notion is contested in the field of applied linguistics.
Тілдік империализм
Тілдік империализм - тіл саясаты мен жоспарлау нәтижесінде ұлттық (кейде халықаралық) ауқымда бір тілдің екінші тілге үстінен үстемдігін білдіреді. Роберт Филипсонның пікірінше, бұл лингвизмнің нұсқасы және жүйелі өзгерістер мен тілге деген көзқарастар арқылы жүзеге асырылады, нәтижесінде басым емес тіл топтарына әділетсіз қаралады. Бұл дискриминацияның түрі ұлттық әкімшілік масштабта расизм, сексизм және кластық сезімге ұқсас жолдармен жұмыс істейді. Мысалы, Ирландияда құлақтарға әділетсіз қаралып жатқанын анықтаған бір зерттеуде Ирландияның ым тілінің қолданылуы туралы айтылған. Зерттеуде білім беру жүйесінде ағылшын тілінің ISL-ге қарағанда күшті қолданылуы, сондай-ақ саңырау балаларға ISL-ді қолдануға тыйым салу туралы айтылды. Зерттеуде мектеп қызметкерлерінің арасында ИСЛ тіліне қарсы көзқарастар, ИСЛ оқытушыларының жалақысының теңсіздігі, білім беру жүйесінде ИСЛ тіліне берілген теңсіз мәртебе және ИСЛ қолданушыларының жүйелі маргинализациясы да көрсетілген. Ағылшын тілін қолдануды ISL-ге қарағанда жоғарылату үшін құлақсыз оқушыларға ағылшын тілінің грамматикалық құрылымына негізделген қолмен кодталған ағылшын тілін (MCE) оқыту қажет болды. Өкінішке қарай, MCE және басқа да қолмен кодталған тілдерді қолдану жиі қиын және ымдаушылар арасында қарым-қатынас жасау үшін баяу. Осыған қарамастан, мұндай тіл саясаты саңыраулар қауымдастығының мүшелеріне (әсіресе егде жастағы мүшелерге) ISL сөйлеу тілі сөйлеу тіліне қарағанда төмен деген сенімді ішкілендіруге ықпал етті.
Linguistic imperialism refers to the dominance of one language over another on a national (and sometimes international) scale as a result of language policy and planning. According to Robert Phillipson, it is a variant of linguicism and is enacted through systemic changes and language attitudes, resulting in unfair treatment of non dominant language groups. This form of discrimination works in ways similar to racism, sexism, and classism, on a national administrative scale. As an example, a case study on the usage of Irish Sign Language (ISL) in Ireland revealed unfair treatment of a deaf community in Ireland. The study observed the enforcement of English over ISL in the educational system, as well as the prohibition of ISL among deaf children who were deemed capable enough to learn oral language (oralism). The study also highlighted anti ISL language attitudes among school officials, unequal pay of ISL teachers, unequal status given to ISL in the education system, and the systemic marginalisation of ISL users. Efforts to elevate the usage of English over ISL also entailed the teaching of Manually Coded English (MCE) to deaf students, a signed language based on the grammatical structure of English. Unfortunately, MCE and other manually coded languages are often difficult and slow to use for communication among signers. Despite this, such language policies have influenced members of the deaf community (especially older members) to internalise the belief that ISL is inferior to spoken language.
Маңызды топонимиялар
Топонимика - жер атауларын зерттеу (Ежелгі грек тілінен: τόπος / tópos, 'орналасу', және νομα / onoma, 'атау'). Лоренс Д. Берг пен Джани Вуолтеенахоның айтуынша, жер атаулары туралы дәстүрлі зерттеулер олардың шығу тегін эмпирикалық жолмен сипаттауға көбірек назар аударды. Алайда олар "географиялық атауларға тән күш қатынастары" бар екенін атап өтіп, тіпті егер белгілі бір орынға норвегиялық атау берілмесе, карталарда атаудың норвегиялық аудармасы қолданылуы керек деп болжайды. Таупо көлі Маориден алынған атауды сақтаса да, кейбір адамдар парламенттің мүшесі басқаларға оны "toe po" ([ˈtoʊpɔː]; Taupo қараңыз) деп оқып беруді айтқан. Атап айтқанда, Грекия "Македония" атауын сол кездегі жаңа тәуелсіз Македония Республикасының пайдалануына қарсылық білдірді. Нафтали Кадмонның айтуынша, грек үкіметі "Оңтүстік Югославияның Македония атауына деген талаптары уақыт өте келе Грекияға қатысты саяси талаптарға және ақыр соңында әскери агрессияға әкелуі мүмкін" деп алаңдаушылық білдірді. Бұл мәселе БҰҰ-ға жеткізілді және жаңа мемлекет Македонияның бұрынғы югослав республикасы (ФЮРМ) деп аталады деп шешілді. Екі жағдайда да шығанақтың атаулары қалалардан алынған (Пиран Словенияда, Савудрия Хорватияда). Хорватияның Хорватияға байланысты жаңа атауға деген соңғы талаптары "бұғаздың жеке басын Пираннан басқа жерге көшіруді білдіреді" және "бұғаздың осы бөлігі Хорватияның меншігіне" қатысты. UNCSGN бес жылда бір рет өткізіледі, ал UNGEGN "Конференциялар арасында конференциялардың қабылдаған қарарларының орындалуын бақылау және конференциялардың арасындағы қызметтің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін жиналады".
Toponymy is the study of place names (from Ancient Greek: τόπος / tópos, 'place', and ὄνομα / onoma, 'name'). According to Lawrence D. Berg and Jani Vuolteenaho, traditional research into place names has focused more on describing their origins in an empirical way. However, they note that there are 'power relations inherent in geographical naming', even suggesting that if no Norwegian name had yet been made for a certain place, a Norwegian translation of the name ought to be used on maps. Even if Lake Taupo maintains an ostensibly Māori derived name, some argued against a Member of Parliament telling others to read it 'toe po' ([ˈtoʊpɔː]; see Taupo). Notably, Greece objected to the use of the name 'Macedonia' by the then newly independent Republic of Macedonia. According to Naftalie Kadmon, the Greek government was worried that '[c]laims of the South Yugoslavians to the name Macedonia might in time lead to political demands towards Greece, and finally to military aggression.' The case was escalated to the UN and it was decided that the new state would be referred to as Former Yugoslav Republic of Macedonia (FYROM). In both cases, the names of the bay are taken from towns (Piran is in Slovenia, and Savudrija is in Croatia). This recent Croatian insistence on a new name linked to Croatia 'represents a transfer of the identity of the bay elsewhere to another place far from Piran', and stakes 'Croatia's ownership of this part of the bay'. The UNCSGN occurs every five years, and the UNGEGN 'meets between the Conferences to follow up the implementation of resolutions adopted by the Conferences and to ensure continuity of activities between Conferences'.
Басқа атаулары
Жергілікті жерлерді атауға қолданылатын саясат этностық топтарды атауға да қолданылады. Мысалы, кейбір адамдар үшін жағымсыз мағынасы бар (пежоритивті экзонимдер) сөздерді қолдану, мысалы, "циган" (немесе одан да жағымсыз "жипо") сөзін "роман" сөзінің орнына қолдану немесе "циган" сөзін "роман" сөзінің орнына "циган" сөзін қолдану. Тағы бір мысал ретінде, Хауденосауне Конфедерациясы, француздар оларды "Ирокез конфедерациясы, ал ағылшындар Бес ұлттың лигасы деп атағанмен, конфедерация дұрыс Хауденосауне Конфедерациясы деп аталады, яғни "ұзын үйдің адамдары". "Ирокуи" экзонимін (мысалы, Википедия бетінде әлі де қолданылып жүрген атау) қабылдамау конфедерацияны (және халықты) дұрыс "Haudenosaunee" деп атауға жатады.
The politics applied to naming places can also applies to naming ethnic groups. For example, it is generally offensive to use words which are considered by some to have negative implications (pejorative exonyms) to describe a group of people: e. g. 'Gypsies' (or even more negatively, 'Gypos') instead of 'Romani', or indeed using the term 'Gypsies' to cover Traveller peoples as well as Romani people. As another example, the Haudenosaunee Confederacy writes that although they have been 'called the Iroquois Confederacy by the French, and the League of Five Nations by the English, the confederacy is properly called the Haudenosaunee Confederacy meaning People of the long house.' The rejection of the exonym 'Iroqouis' (which is still the name used in, for example, the Wikipedia page) is inherent in the statement that the confederacy (and the people) are properly called 'Haudenosaunee'.