Кіріспе
Салық саясаты - салықтарды салу және жинау үшін үкімет белгілеген нұсқаулар мен қағидаларды білдіреді. Ол микроэкономикалық және макроэкономикалық аспектілерді қамтиды, біріншісі салық жинаудың әділдігі мен тиімділігі мәселелеріне, екіншісі салықтың жалпы көлеміне және оның экономикалық қызметке әсеріне назар аударады. Елдің салықтық жүйесі ел экономикасына әсер етудің маңызды құралы болып саналады. Салық саясаты экономиканың жекелеген топтарына, мысалы, отбасыларға, фирмаларға және банктерге айтарлықтай әсер етеді. Бұл саясаттар көбінесе экономикалық өсуді ынталандыруға бағытталған, алайда экономистер арасында бұл мақсатқа жетудің ең тиімді жолдары туралы айтарлықтай пікірталас бар. Салық салу - бұл саяси және экономикалық мәселе, саяси көшбасшылар салық саясатын салық ставкаларын өзгерту, салық салынатын табыстың анықтамасы және жаңа салықтар құру сияқты түрлі салық реформалары арқылы өздерінің күн тәртібіне енгізу үшін жиі қолданады. Шағын бизнес иелері, фермерлер және зейнеткерлер сияқты белгілі бір топтар салық жүктемесінің өз үлесін азайту үшін саяси қысым жасай алады. Салық кодексі күрделі болып келеді және салық төлеушілердің белгілі бір топтарына пайда әкелетін, ал басқаларға ауыртпалық әкелетін ережелерді қамтиды.
Tax policy refers to the guidelines and principles established by a government for the imposition and collection of taxes. It encompasses both microeconomic and macroeconomic aspects, with the former focusing on issues of fairness and efficiency in tax collection, and the latter focusing on the overall quantity of taxes to be collected and its impact on economic activity. The tax framework of a country is considered a crucial instrument for influencing the country's economy. Tax policies have significant implications for specific groups within an economy, such as households, firms, and banks. These policies are often intended to promote economic growth; however, there is significant debate among economists about the most effective ways to achieve this. Taxation is both a political and economic issue, with political leaders often using tax policy to advance their agendas through various tax reforms, such as changes to tax rates, definitions of taxable income, and the creation of new taxes. Specific groups, such as small business owners, farmers, and retired individuals, can often exert political pressure to reduce their share of the tax burden. The tax code is often complex and includes rules that benefit certain groups of taxpayers while shifting more of the burden to others.
Тікелей әкімшілік шығындар
Тікелей әкімшілік шығындар мемлекеттік тарапта (ауыртпалық мемлекеттік тарапта) болады. "Жекемен бірге қандай қызмет түрлерін жүйеге жатқызуға болатыны бірден анық емес" (19-бет). Құқықтық талаптарды орындау шығындарының анықтамасы бойынша не енгізу керек және не кіргізбеу керектігі туралы келісім жоқ, бірақ әдеттегі айырмашылық - бұл жалпы және таза құзіреттілік шығындары. Бұл екі салық төлеуші арасындағы айырмашылық салық төлеушінің салықтық талаптарды орындауынан алатын кез келген қаржылық немесе басқарушылық пайдамен толықтырылады. Алайда, жеке салық төлеушілердің талаптарды орындауына тікелей байланысты шығындардың кейбір даусыз мысалдарын анықтау мүмкіндігі бар. Бұл мысалдарға салық қызметін аяқтау үшін қажетті еңбек және уақыт шығындары, мысалы салық жүйесінде дұрыс жұмыс істеу үшін қажетті білімді алу немесе барлық қажетті құжаттарды жинау және жасау. Басқа мысалдарға салықтық қызметті аяқтау үшін кәсіби көмек сатып алудың құны немесе бағдарламалық қамтамасыз ету мен аппаратты сатып алу сияқты салықтық қызметке байланысты басқа шығындар жатады. Салық төлеушілерге қазіргі салық саясатын сақтаудың нәтижесінде пайда болатын теріс психологиялық әсерлер немесе әлеуметтік шығындардың көптеген түрлері сияқты құзіреттілік шығындардың басқа түрлері өте материалдық емес, сондықтан оларды сандық тұрғыда анықтау қиын, тіпті олардың әсері айрықша жеке тұлғалар мен шағын кәсіпорындар үшін айқын болса да.
Тиімділік
Экономистер үшін тиімділік Парето тиімділігі тұжырымдамасына тең. Парето тиімділігі - ресурстарды бөлуде "таза" ұғымы басым болатын жағдай. Басқаша айтқанда, біз осы тиімділік аясында басқаларды жақсырақ ету үшін біреуді нашарлатуымыз керек. Тиімділікті арттыру үшін орталықтандырылған нарық тетігін құру қажет. Бұл механизмді құру үшін салық жүйесі кедергі ретінде қарастырылады. Бұл жерде тиімділік пен әділдік арасындағы тепе-теңдік туралы ойлану керек. Бұл теңгерімнің ең жақсы нүктесі "Парето жақсартуы" деп аталады. Бұл қандай саясатты жүзеге асыру керек деген сұраққа жауап берудің ең жақсы жолы.
Әлеуметтік таңдау
Үкімет шешімдері - әлеуметтік шешімдердің бірі. Әлеуметтік таңдау екі элементтен тұрады: жеке деңгей және қоғамдық деңгей. Жеке деңгейде әр адам өзінің артықшылығын қалыптастырады және бюджеттің шектеуіне байланысты өзінің пайдалылығын алады. Бұл бей-жайлық қисығын қалыптастырады. Біз бұл қисықтағы нүктелер парето тиімділігімен сәйкес келеді деп айта аламыз. Қоғамдық деңгейде қисық А және В топтарына қатысушылар ретінде қарастыру арқылы жасалады. Мұнда қисық кері пропорционалды қатынас, бұл Парето тиімділігі қисығында өте кең таралған стиль. Бұл қисықта, A тобының пайдалылығы төмендеп, B тобының пайдалылығы артады. (Басқа да қисықтар бар: Утилитиарлық жол және Роулс жолы). Экономикалық саясат пен жобаларды жүзеге асыру кезінде әртүрлі топтардың таза пайдасын өлшеу қажет және жоба/саясат Парето жақсартуы деп қарастыру керек. Әлеуметтік таңдау бойынша егер жобаның/саясаттың таза оң пайдасы болса және теңсіздікті азайтатын болса, оны қабылдау керек. Егер таза оңдылықты анық анықтау мүмкін болмаса, басқа факторлар қолданылады: өтемақы принципі, тиімділік пен теңдік шараларының кері пропорционалдылығы және салмақталған пайда әдісі. Тиімділік пен теңдіктің кері пропорционалдылығы - тиімділік пен теңдікті қарастыруға негізделген үкім. Салмақты пайда әдісі жалпы пайдалылыққа бағытталған. Компенсация принципі салық төлеуге дайындыққа негізделген. Егер адамдар төлеуге ынталанса, тұтынушылар үлесінің өсуі байқалады. Бұл қағида бойынша, егер төлеуге дайындық шығыннан көп болса (соның ішінде жеке адамдар үшін шығын теңгерімсіздігі болса) жобалар/саясаттар қабылдануы керек. Компенсация принципі салық салудың қиындығын жеңе алады, себебі ол тиімділікпен байланысты.
Бірыңғай салық саясаты жоқ
Еуропалық Комиссия "мүше мемлекеттердің салық жүйелерін жалпыға бірдей үйлестірудің қажеті жоқ" деген пікірін білдірді. ЕО-ның ережелерін ұстанатын болса, онда елдердің өзі қандай салық жүйесін енгізгісі келетінін толықтай өз бақылауында ұстауы тиіс. ЕС салық саласындағы іс-қимылын субсидиарлық және пропорционалдық қағидаттары бойынша жүзеге асыру мүмкіндігі бар,
Дамушы елдердің салық саясатын әзірлеушілері көретін проблемалар
Дамушы елдердің салық саясатын жасаушыларына бірнеше қиындықтар туғызуда, олар осы дамушы елдердің әрқайсысына тиімді және әділ салық жүйелерін енгізуді, теңсіздік пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті немесе олардың даму деңгейін арттыруды қиындатады. Осыған байланысты дамушы елдер салықтық саясатты қолданады, бұл салықтық кірістерді өндіру жағынан өте тиімді емес, сондықтан елге жақсарту үшін қажетті қаражатты бөлімейді.
Айқын емес табыстар
Дамушы елдерде көптеген адамдар көбінесе жұмыс уақытына байланысты жалақы алады (тұрақты құн), ал көбіне ақшалай төленеді, бұл үкіметтің осындай ақша ағынын қадағалау қабілетін төмендетеді, сондықтан елдегі табыс пен байлық үлестірімі туралы сенімді деректерді сақтау қиын. Бұл саясатты қалыптастырушылар статистиканы немесе модельдерді құра алмайтындай жағдайға әкеледі, бұл оларға қазіргі салық жүйесіне (осы жағдайда негізінен табыс салығы) өзгерістер енгізуді ұсынады, бұл жағдайды жақсартады (негізінен тиімділік пен акциялар саудасы).
Айқын емес шығындар
Түсімдердің анық емес екендігі мәселесіне ұқсас, дамушы елдерде шығындардың көп бөлігі үкіметке ауқымды шығындар туралы есептерді ұсынбайтын түрде жасалады. Бұл ақпараттың жетіспеушілігі кіріс жағдайындағыдай, шығындардың көпшілігі қолма-қол ақшамен жасалатынымен расталады, бұл да есепке алуды қиындатады. Мұндай жағдайда саясатты қалыптастырушылар өз еліндегі шығыс статистикасын талдау мүмкіндігіне ие бола алмайды, сондықтан олар өз еліндегі салық жүйесін (негізінен сату салығын) өзгерте алмайды.
Импортқа салық салуға шектеулер
"Екіжақты экономикалық ынтымақтастық" деп аталатын жобаны жүзеге асыру үшін "Екіжақты экономикалық ынтымақтастық" бағдарламасы аясында бірқатар жобалар жүзеге асырылуда. Шетелдік бәсекеге қарсы отандық өндірістердің қорғалуын азайту сауданы ырықтандыру бағдарламасының міндетті салдарынан немесе тіпті мақсаты болса да, бюджеттік түсімдердің азаюы бағдарламаның қолайсыз нәтижесі болады".
Пайдаланылған салықтардың шектеулері
Дамушы елдерде көптеген экономикалық іс-әрекеттерді бақылауда қиындықтарға қарамастан, бұл елдерде әртүрлі салықтар қолданылады. Бұл салықтар табыс әкеледі, бірақ олардың белгілі бір шектеулері бар, олар оларды мүмкіндігінше тиімді етпейді.
Жеке табыс салығы
Дамушы елдерде жеке табыс салығы әдетте белгілі бір прогрессивтілікке ие, яғни жеке тұлғаларды олардың табысына байланысты әртүрлі топтарға топтастыру және содан кейін жеке табыс салығының әр топқа әртүрлі мөлшерлемелерін енгізу. Дамушы елдерде салықтың осы түрін тиімді емес ететін шектеулер жеке табыс салығының салық салынатын бөліктеріне қатысты әртүрлі бостандықтар мен әртүрлі салықтық топтар арасындағы шекараларды белгілеу болып табылады. Бұл жеке тұлға үшін бизнесті құруды көбінесе тиімді етеді, сондықтан жеке табыс салығынан гөрі корпоративтік табыс салығын (төмен) төлейді. Бірақ тіпті ондай мүмкіндік болмаса да, ең жоғары салықтық топқа (ең жоғары шекті салық ставкасымен) жеке тұлға ретінде жету үшін, көбінесе, елдегі адамдардың аз ғана бөлігі оған жететін жоғары табыс талап етіледі.
Корпоративтік табыс салығы
Жеке табыс салығы сияқты, корпоративтік табыс салығының да әртүрлі мөлшерлемелері бар, олар негізінен компания табысын өндіретін секторға байланысты. Бұл корпорацияларға салық төлеуді азайтуға және салық төлеуден қашуға мүмкіндік беретін іс-қимылдарды жасауға мүмкіндік береді.
Қосылған құн салығы
ҚҚС мемлекеттік кірістерді өндірудің тиімді құралы болып табылады, бірақ дамушы елдерде оны енгізуде кейбір кедергілер бар. Біріншіден, кейбір тауарлар мен қызметтер ҚҚС тізіміне енгізілмеген, сондықтан "ҚҚС енгізудің пайдасын азайтады".