Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хетт қаласы Сапинуа (кейде Шапинуа; Хетт: Šapinuwa) - Түркияның Чорум провинциясындағы қазіргі Ортакой қаласының орналасқан жерінде, Хетт астанасы Хаттузадан шығысқа қарай 70 шақырым жерде орналасқан Хетт қаласы. Ол Хетт халқының негізгі діни және әкімшілік орталықтарының бірі, әскери база және бірнеше Хетт патшаларының кездейсоқ резиденциясы болды. Сапинувадағы сарай Хаттусаның бірнеше мәтіндерінде талқыланған.
Bronze Age Hittite city
Sapinuwa (sometimes Shapinuwa; Hittite: Šapinuwa) was a Bronze Age Hittite city at the location of modern Ortaköy in the province Çorum in Turkey about 70 kilometers east of the Hittite capital of Hattusa. It was one of the major Hittite religious and administrative centres, a military base and an occasional residence of several Hittite kings. The palace at Sapinuwa is discussed in several texts from Hattusa.
Қазбалар
Ортакой көне Сапинуаның орны ретінде жергілікті шаруа Чорм мұражайымен байланысқаннан кейін анықталды; ол өз даласынан екі саз клинопись тақташасын тапты. Бұл 1989 жылы жүргізілген зерттеуге және одан әрі жаңа жаңалықтарға әкелді. Анкара университеті мәдениет министрлігінің рұқсатын тез арада алып, қазба жұмыстарын бастады. Бұл келесі жылы, 1990 жылы, Айгуль мен Мустафа Сюэльдің басшылығымен басталды және содан бері жалғасып келеді. А ғимараты алдымен, содан кейін 1995 жылы В ғимараты қазылған. Язилькая стиліне тән орфостат пен б.з.б. 14 ғасырдың ағаш көмірі бар ғимарат 2000 жылдан кейін қазылған. Айгуль Суэль 1996 жылдан бері осы жерді қазу жұмыстарын басқарып келеді. Алғашқы қазба жұмыстары жүргізілген аймақта "А" ғимараты деп аталатын циклоп қабырғалы ғимарат болған. А ғимаратында 5000 тақташа мен фрагменттер табылған, олар хетт билеушісі Тудалия II (б.з.д. Олар ғимараттың жоғарғы қабатында орналасқан үш бөлек мұрағатта сақталған, бірақ ғимарат өртенгенде, мұрағат құлап кетті. А ғимаратынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 метр қашықтықта орналасқан Кадилар Хоюкта "Б ғимараты" қыш құмыралар салынған қойма екені дәлелденді. Тағы бір ғимаратта "Язиликаядағы Тудалиястың рельефіне ұқсас" "ортостат" бар.
Ortaköy was identified as the site of ancient Sapinuwa after a local farmer contacted Çorum Museum; he found two clay cuneiform tablets in his field. This led to a survey conducted in 1989, and more discoveries. Ankara University quickly obtained permission from the Ministry of Culture to begin excavation. This commenced in the following year, in 1990, under the leadership of Aygül and Mustafa Süel, and has continued since. Building A was excavated first, and then Building B in 1995. The building with the Yazılıkaya style orthostate and 14th century BC charcoal was excavated after 2000. Aygül Süel has been the head of excavations at this site from 1996 onward. In the first excavated region was a Cyclopean walled building dubbed "Building A". Building A has yielded 5000 tablets and fragments, dated to the time of Hittite ruler Tudhaliya II (c. 1360 – 1344 BC). They were stored in three separate archives on an upper floor, which collapsed when the building was burnt. At Kadilar Hoyuk, 150 meters southeast of Building A, "Building B" has proven to be a depot filled with earthenware jars. Another building features an "orthostat that looks like the relief of Tudhaliyas at Yazilikaya".
Қорытындылар
Сапинуваны жойған өрт оның мұрағатына да залал келтірді. Алдыңғы жазбаларда айтылғандай, бұл кітаптардың көбісі бір-біріне ұқсамайтын, әрі оларды аударма алдында біріктіру керек. Бұл жерді Сапинуа деп атау хиттік географиядағы қате түсінікті бірден түзетті. Хаттусаста табылған мұрағаттарға сүйенсек, Сапинуа негізінен хурилер ықпалында болған қала деп саналған. Сондықтан Хаттуса архивінің зерттеушілері Сапинууаны Хаттусаның оңтүстік-шығысында орналастырды. Қазір Сапинуа (оның нәтижесінде оған байланысты қалалар) Хаттусадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. А ғимараттың тақташалары көбінесе хетт тілінде (1500), сонымен қатар хури тілінде (600), "Хито-хури", аккад және хатт тілдерінде жазылған. Бұған қоса, хетт / хатт және хетт / хури тілдерінде екі тілде жазылған, бұрын-соңды білінбеген мәтіндер, хетт / шумер / аккад тілдерінде сөз тізімі және иероглифтік лувий тілінде мөр бедерлері бар. Хетт жазбаларында көптеген әріптер бар; Хуриан көбінесе иткалзи (тазарту) рәсімдері үшін пайдаланылды. Кейбір хаттар Maşat Höyük мұрағатында айтылған хаттарға сәйкес келді. Хет тілінде жазылған хаттар орта хет тілінде жазылған, бірақ бұл жер ғасырлар бойы қолданыста болды. Қазбадан шыққан алғашқы ағылшын тіліндегі басылым 2002 жылы Айгуль Сюэльдің еңбегі болды. 2014 жылы мұрағат жарияланбаған. Кез-келген мәтіннің алғашқы ағылшын тіліндегі басылымы, пайдалы өсімдіктерді тізімдейтін фрагментарлық сөздік мәтіні, бәлкім, біздің заманымызға дейінгі 14 ғасырдың озық мектеп планшеті, сайт туралы қосымша талқылаумен бірге, Айгуль Суэль мен Огуз Сойсалда пайда болды, "Ортакойдан практикалық сөздік"; сондай-ақ патшайымның хаты жарияланды.
The fire which destroyed Sapinuwa also damaged its archive. Most of the tablets are fragmentary, and must be pieced together before interpretation and translation. Identification of the site as Sapinuwa immediately corrected a misunderstanding in Hittite geography. Due to the archives so far discovered at Hattusas, Sapinuwa had been thought to be a primarily Hurri influenced city. Scholars of the Hattusas archive therefore positioned Sapinuwa to the southeast of Hattusa. Now Sapinuwa (and therefore the cities associated with it) are known to be to Hattusas's northeast. The Building A tablets are mostly in Hittite (1500); but also in Hurrian (600), "Hitto Hurrian", Akkadian, and Hattian. In addition, there are bilingual texts, not heretofore known, in Hittite / Hattian and in Hittite / Hurrian; vocabulary lists in Hittite / Sumerian / Akkadian; and seal impressions in Hieroglyphic Luwian. The Hittite texts include many letters; Hurrian was mostly used for itkalzi (purification) rituals. Several of the letters corresponded with those mentioned in the Maşat Höyük archive. The dialect of Hittite in that correspondence was Middle Hittite, but the site was in use for centuries afterward. The first English language publication from the excavation was by Aygul Süel, 2002. As of 2014, the archive had not been published. The first English language publication of any text, a fragmentary vocabulary text listing useful plants, perhaps an advanced school tablet of the 14th century BCE, along with further discussion of the site, appeared in Aygul Süel and Oguz Soysal, "A Practical Vocabulary from Ortakoy"; also published is a letter from a queen.
Хаттилердің рөлі
Хеттілер көбінесе дауыл құдайы Сапинууамен бірге Нерік құдайының да құдайларын шақырған. Хаттуса оңтүстікке, ал Нерик солтүстікке қарай орналасқан, екеуі де бастапқыда хаттық тілінде сөйлеген; хаттық тіл Сапинуа мұрағатында палай тілінің айқын жетіспеушілігімен бірге кездеседі; және қала атауы хаттық тілінде теофоралық (сапи "құдай", Сапинуа "[құдайдың] жері") ретінде мағыналы екенін ескерсек, хаттықтар Сапинуаны да құрған болуы мүмкін. Нерикті біздің заманымызға дейінгі 17 ғасырдың ортасында немесе соңында Хаттусили I жойған деп есептеледі. Сондықтан да несит тілінде сөйлейтін халықтар Сапинуваны да сол уақытта басып алған болуы мүмкін. Хеттілердің осы шекарадағы жауы б. з. б. 15 ғасырда кашкалар болды. Огуз Сойсал былай деп жазады: "Ортакойды қазбашылар бұл қала Хеттердің екінші астанасы немесе белгілі бір кезең ішінде, яғни Хеттердің орта патшалығы кезінде, шамамен б.з. б.з.б. 15 ғасырдың аяғы" деген пікірде. Алайда, "эпиграфикалық табылғандардың көпшілігі Хетт орта патшалығының соңғы кезеңінде (шамамен б.з.б. 1400 1380 ж. б.з.б.) ", Тудалия I және Maşat Höyük мұрағатымен замандас. Бәлкім, б.з.б. 14 ғасырда құрылыс материалдарының біразы көмірге айналған өртке Каскалар жауапты болған шығар. Содан соң хеттілер Самухаға көшіп барды.
The Hittites commonly invoked the storm god of Sapinuwa alongside the storm god of Nerik. Given that Hattusa was to the south and Nerik likely further north, both of which had initially been Hattic speaking; that the Hattic language is found in the Sapinuwa archive alongside an apparent paucity of the Palaic language; and that the name of the city makes sense in Hattic as a theophoric (sapi "god", Sapinuwa "[land] of the god"), it is likely that Hattians founded Sapinuwa as well. It is generally believed that it was Hattusili I who destroyed Nerik in the mid to late 17th century BCE. So it's possible that the Nesite speaking people would have taken over Sapinuwa at the same time as well. The Hittites' enemy at that frontier during the 15th century BC were the Kaskas. Oguz Soysal writes: "The excavators of Ortaköy believe that this city was a second capital of the Hittites or a royal residence, for a specific period, namely during the Middle Hittite Kingdom, ca. late 15th century B. C." However, "[m]ost of the epigraphic finds are dated to the last phase of the Hittite Middle Kingdom (ca. 1400 1380 B. C.)", contemporary with Tudhaliya I and the archive at Maşat Höyük. It is possible that the Kaskas were responsible for the burnings that turned some of the building materials into coal in the 14th century BC. The Hittite court then moved away to Samuha.