Кіріспе

Хетт қаласы Сапинуа (кейде Шапинуа; Хетт: Šapinuwa) - Түркияның Чорум провинциясындағы қазіргі Ортакой қаласының орналасқан жерінде, Хетт астанасы Хаттузадан шығысқа қарай 70 шақырым жерде орналасқан Хетт қаласы. Ол Хетт халқының негізгі діни және әкімшілік орталықтарының бірі, әскери база және бірнеше Хетт патшаларының кездейсоқ резиденциясы болды. Сапинувадағы сарай Хаттусаның бірнеше мәтіндерінде талқыланған.

Қазбалар

Ортакой көне Сапинуаның орны ретінде жергілікті шаруа Чорм мұражайымен байланысқаннан кейін анықталды; ол өз даласынан екі саз клинопись тақташасын тапты. Бұл 1989 жылы жүргізілген зерттеуге және одан әрі жаңа жаңалықтарға әкелді. Анкара университеті мәдениет министрлігінің рұқсатын тез арада алып, қазба жұмыстарын бастады. Бұл келесі жылы, 1990 жылы, Айгуль мен Мустафа Сюэльдің басшылығымен басталды және содан бері жалғасып келеді. А ғимараты алдымен, содан кейін 1995 жылы В ғимараты қазылған. Язилькая стиліне тән орфостат пен б.з.б. 14 ғасырдың ағаш көмірі бар ғимарат 2000 жылдан кейін қазылған. Айгуль Суэль 1996 жылдан бері осы жерді қазу жұмыстарын басқарып келеді. Алғашқы қазба жұмыстары жүргізілген аймақта "А" ғимараты деп аталатын циклоп қабырғалы ғимарат болған. А ғимаратында 5000 тақташа мен фрагменттер табылған, олар хетт билеушісі Тудалия II (б.з.д. Олар ғимараттың жоғарғы қабатында орналасқан үш бөлек мұрағатта сақталған, бірақ ғимарат өртенгенде, мұрағат құлап кетті. А ғимаратынан оңтүстік-шығысқа қарай 150 метр қашықтықта орналасқан Кадилар Хоюкта "Б ғимараты" қыш құмыралар салынған қойма екені дәлелденді. Тағы бір ғимаратта "Язиликаядағы Тудалиястың рельефіне ұқсас" "ортостат" бар.

Қорытындылар

Сапинуваны жойған өрт оның мұрағатына да залал келтірді. Алдыңғы жазбаларда айтылғандай, бұл кітаптардың көбісі бір-біріне ұқсамайтын, әрі оларды аударма алдында біріктіру керек. Бұл жерді Сапинуа деп атау хиттік географиядағы қате түсінікті бірден түзетті. Хаттусаста табылған мұрағаттарға сүйенсек, Сапинуа негізінен хурилер ықпалында болған қала деп саналған. Сондықтан Хаттуса архивінің зерттеушілері Сапинууаны Хаттусаның оңтүстік-шығысында орналастырды. Қазір Сапинуа (оның нәтижесінде оған байланысты қалалар) Хаттусадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. А ғимараттың тақташалары көбінесе хетт тілінде (1500), сонымен қатар хури тілінде (600), "Хито-хури", аккад және хатт тілдерінде жазылған. Бұған қоса, хетт / хатт және хетт / хури тілдерінде екі тілде жазылған, бұрын-соңды білінбеген мәтіндер, хетт / шумер / аккад тілдерінде сөз тізімі және иероглифтік лувий тілінде мөр бедерлері бар. Хетт жазбаларында көптеген әріптер бар; Хуриан көбінесе иткалзи (тазарту) рәсімдері үшін пайдаланылды. Кейбір хаттар Maşat Höyük мұрағатында айтылған хаттарға сәйкес келді. Хет тілінде жазылған хаттар орта хет тілінде жазылған, бірақ бұл жер ғасырлар бойы қолданыста болды. Қазбадан шыққан алғашқы ағылшын тіліндегі басылым 2002 жылы Айгуль Сюэльдің еңбегі болды. 2014 жылы мұрағат жарияланбаған. Кез-келген мәтіннің алғашқы ағылшын тіліндегі басылымы, пайдалы өсімдіктерді тізімдейтін фрагментарлық сөздік мәтіні, бәлкім, біздің заманымызға дейінгі 14 ғасырдың озық мектеп планшеті, сайт туралы қосымша талқылаумен бірге, Айгуль Суэль мен Огуз Сойсалда пайда болды, "Ортакойдан практикалық сөздік"; сондай-ақ патшайымның хаты жарияланды.

Хаттилердің рөлі

Хеттілер көбінесе дауыл құдайы Сапинууамен бірге Нерік құдайының да құдайларын шақырған. Хаттуса оңтүстікке, ал Нерик солтүстікке қарай орналасқан, екеуі де бастапқыда хаттық тілінде сөйлеген; хаттық тіл Сапинуа мұрағатында палай тілінің айқын жетіспеушілігімен бірге кездеседі; және қала атауы хаттық тілінде теофоралық (сапи "құдай", Сапинуа "[құдайдың] жері") ретінде мағыналы екенін ескерсек, хаттықтар Сапинуаны да құрған болуы мүмкін. Нерикті біздің заманымызға дейінгі 17 ғасырдың ортасында немесе соңында Хаттусили I жойған деп есептеледі. Сондықтан да несит тілінде сөйлейтін халықтар Сапинуваны да сол уақытта басып алған болуы мүмкін. Хеттілердің осы шекарадағы жауы б. з. б. 15 ғасырда кашкалар болды. Огуз Сойсал былай деп жазады: "Ортакойды қазбашылар бұл қала Хеттердің екінші астанасы немесе белгілі бір кезең ішінде, яғни Хеттердің орта патшалығы кезінде, шамамен б.з. б.з.б. 15 ғасырдың аяғы" деген пікірде. Алайда, "эпиграфикалық табылғандардың көпшілігі Хетт орта патшалығының соңғы кезеңінде (шамамен б.з.б. 1400 1380 ж. б.з.б.) ", Тудалия I және Maşat Höyük мұрағатымен замандас. Бәлкім, б.з.б. 14 ғасырда құрылыс материалдарының біразы көмірге айналған өртке Каскалар жауапты болған шығар. Содан соң хеттілер Самухаға көшіп барды.